Wie schrijft, die blijft best niet ‘contactloos’

#MeToo heeft nu ook de Nederlandse letteren opgeschud. Eerlijk gezegd: de (media)keuzes van de literaire poortwachters zijn veel vaker voorwerp van machtsmisbruik.

Dubieuze lunchafspraken

Het kon natuurlijk niet uitblijven. De letteren hebben nu ook hun #MeToo-schandaaltje. Afgelopen week kwam literair criticus Arjan Peters van het Nederlandse dagblad de Volkskrant in het midden van een mediastorm terecht omdat hij systematisch jonge schrijfsters zou gestalkt hebben, een beetje à la Bart De Pauw. Niet met vulgaire sms’en maar met lunchafspraken. Of het daar bij bleef, was voer voor heel wat geroddel. Maar Peters werd door zijn hoofdredactie alleszins geschorst (en straks ontslagen?). In afwachting van een arbeidsrechterlijk geschil, zoals dat heet, wenste noch de Volkskrant, noch Peters zelf te reageren.

Dat deden de schrijfsters dan maar in zijn plaats. Lize Spit viel haar Nederlandse zusters bij met een Facebook-post waarin ze haarfijn het ‘schandaal’ van dergelijke stalking registreert. Als auteur heb je er niet om gevraagd om met opdringerige mails en posts te worden lastig gevallen en voel je je, ook al heb je daar part noch deel aan, finaliter toch besmeurd. Saskia De Coster hield het bij een puristisch-hilarische oproep tot vermijding van dit staaltje machtsmisbruik door een tijdelijk contactverbod tussen criticus en auteur in te lassen: ‘Een recensent en een schrijver kunnen ook weleens samenzitten, maar er zou een sperperiode moeten zijn: een aantal maanden voor en na publicatie van het boek hebben recensent en schrijver geen contact.’

Contactloos werkt niet

Uiteraard zijn dergelijke avances op z’n Peters ongeoorloofd, en als het werkelijk om effectieve, systematische stalking gaat, misschien strafbaar. Maar laat ons wel wezen: ‘contactloos’ in de kunstwereld in het algemeen en in het literaire wereldje in het bijzonder werkt niet en zou van de literatuur een steriel woordenspel maken.

Wie schrijft, die blijft best in contact met de diverse spelers in het literaire veld om zichzelf niet alleen een plaatsje te geven, opgemerkt te worden en dus aan de bak te komen maar ook omdat hij daardoor zijn literaire producten kan verfijnen en verbeteren. Als criticus had en heb ik nog altijd gesprekken met auteurs tegen wie ik onverbloemd mijn mening zeg over hun literair ambacht, zoals zij dat trouwens ook doen over mijn analyses van hun werk. Positief maar ook negatief, in alle openheid en soms met een glas erbij. Uitgeefredacteurs en beslagen eindredacteurs die het goed menen met hun pupillen helpen natuurlijk om de literaire kwaliteit te verbeteren. En ook enthousiaste boekhandelaars en lezers kunnen bij ontmoetingen dankzij hun spontane oprispingen de in de regel eenzame schrijver op betere literaire gedachten brengen. Feedback heet zoiets, en dat krijg je echt niet door als schrijver in je kot te blijven. Tenzij je een genie bent natuurlijk.

Machtsmisbruik van poortwachters

Het wordt pas kwalijk wanneer die contacten uitlopen op intimidatiegedrag en dus machtsmisbruik. En dat heeft meestal niets te maken met cocktailgesprekken op literaire feestjes, etentjes of bals maar met manipulatief gedrag van bobo’s achter de schermen van het media- en literatuurbedrijf. Je zou het structurele beïnvloeding kunnen noemen van de poortwachters in het medialiteraire systeem. Hun keuzes en veto’s maken en kraken al te vaak een schrijvers- of recensentencarrière. Niet de borrelpraatjes na literaire jureringen of de cafégesprekken tijdens en na boekvoorstellingen en lunches.

Ik ben mijn toenmalige boekenchef Marc Reynebeau nog altijd dankbaar dat hij me bij Knack destijds de hand boven het hoofd hield toen Herman de Coninck hem sommeerde om mij als jonge Knack-recensent te muilkorven en af te voeren. Zolang ik mijn sporadisch striemende kritiek op De Coninck en zijn eega Kristien Hemmerechts met valabele argumenten wist te onderbouwen, wou Reynebeau van geen wijken weten – en kon ik kritisch de republiek der letteren van passende commentaar voorzien. Ja, toen geloofde het merendeel van de pers nog in Jürgen Habermas’ na te streven ideaal van een herrschaftsfreie Diskurs, een neo-kantiaans regulatief idee bij publieke discussies om vrij van vooroordelen en machtsposities voor het volle pond in te gaan op de argumenten van alle betrokkenen.

Schrijfsters doodzwijgen

Ruim aandacht besteden aan de Vlaamse en Nederlandse letteren was prioriteit voor mijn toenmalige hoofdredacteuren: van Rik Van Cauwelaert tot Karl Van den Broeck. Zaak was het daarbij om vooral niet steeds dezelfde namen te laten rondzingen in de boekenrubriek maar eveneens op zoek te gaan naar eigenzinnige schrijvers die weinig commercieel toch hun opmerkelijk ding deden. En ook hier kwam het erop aan om structureel machtsmisbruik binnen de literatuur zelf te signaleren met duidelijke argumenten in de hand.

Toen Hugo Brems met geld van de Taalunie – en dus van de Vlaams-Nederlandse belastingbetaler – in 2006 een 20ste-eeuwse Nederlands-Vlaamse literatuurgeschiedenis schreef en daarbij uit rancune zijn vroegere minnares Patricia de Martelaere simpelweg doodzweeg, stimuleerde Van den Broeck mij om dit aan de grote klok te hangen. De Martelaere – de beste Vlaamse essayiste tout court – had me toen zelf gecontacteerd. In het wereldje wist iedereen dat zij het lief was geweest van Brems. Et alors? Dat je daarom je ex-geliefde in een met publiek geld gesponsord project simpelweg schrapt, was du jamais lu.

Toen Knack begin februari 2007 het schandaal uitbracht, kreeg ik vaak te horen dat iedereen in de literaire wandelgangen dit toch wist maar met de mantel der liefde bedekte. En inderdaad, de rangen werden gesloten. Brems werd in 2010 ondervoorzitter en in 2011 zelfs voorzitter van de respectabele Koninklijke Academie voor Nederlandse Taal en Letteren in Gent (KANTL), eveneens gespijsd door Vlaams belastingsgeld. Anne Marie Musschoot, coördinator aan Vlaamse kant van het prachtige achtdelige literatuurgeschiedenisproject van de Taalunie, verzekerde me via mail dat een en ander zou worden rechtgezet in een afsluitende band (Ongeziene blikken) en misschien zelfs in een herdruk van het gewraakte Altijd weer vogels die nesten beginnen. Geschiedenis van de Nederlandse literatuur 1945-2005. Quod non.

Schrijvers ophemelen

Idem dito toen ik in 2008 het netwerk rond Tom Lanoye blootlegde. Naar aanleiding van zijn 50ste verjaardag pakten nagenoeg alle Vlaamse media tegelijkertijd breed uit met loftuitingen voor het wonderkind: van een aparte boekenbijlage bij De Standaard der Letteren tot een voorleesmarathon in de studio’s van Klara-VRT, om van Humo nog te zwijgen. Lanoye’s media exposure was buiten alle proporties omdat de poortwachters zich lieten inpakken door zijn marketingtrucs en vaak zelf betrokken partij waren bij operatie-Lanoye. Ook toen kregen Van Cauwelaert en Van den Broeck de boodschap om de klokkenluider monddood te maken. Maar ook daar stond de hoofdredactie gelukkig pal.

Moraal van dit verhaal: machtsmisbruik binnen de letteren is eerder een structureel probleem omdat sommige hoofdrolspelers zich laten verblinden door eigen (status)gewin. Het is dus zaak om de beslissingsketen zo kort en transparant mogelijk te houden. Vroeger was er een rechtstreekse link tussen universiteit en pers, zeker in het boekenvak. De Standaard der Letteren werd in 1952 trouwens opgericht door academisch intellectueel Max Wildiers. Tot in de jaren tachtig waren het meestal onafhankelijke literatuurprofessoren die in de regel sine ira et studio de dienst uitmaakten in de wekelijkse literatuurkritieken. Vandaag zijn ze in de boekenbladzijden althans helemaal verdwenen.

Deemstering van de literatuurkritiek

De journalistiek-commerciële marsrichting ging immers voor vlot geschreven interviewstukken. De literatuurkritiek deemstert sindsdien meer en meer weg  en de literatuurrecensent(e) is vervangen door de literatuurjournalist(e) die op interview gaat bij de auteur en al te vaak kritiekloos vrij baan geeft aan diens vooraf uitgekiende promopraatje.

Dus ja, dames, jullie hebben zeker een punt maar vergeet aub ook niet het bredere plaatje.

Meer berichtjes van Frank Hellemans

August Vermeylen: 150 jaar oud maar eeuwig jong

Recensie Frank Hellemans - 11/05/2022
Er zijn weinig Vlaamse literatoren die zo precies en scherp over hun tijd hebben geschreven als de Brusselse ‘more brains’-essayist August Vermeylen (1872-1945) die 150 jaar geleden op 12 mei is geboren. Zijn oproep voor gemeenschapsvorming en -kunst klinkt vandaag luider dan ooit: van Sammy Mahdi [lees verder]

Lachen is gezond en vooral subversief: Walter van den Broecks Uilenspiegel

Recensie Frank Hellemans - 03/05/2022
Iedereen heeft ooit wel eens gehoord van Tijl en zijn Nele, en van Lamme Goedzak. Maar wie kent het hele verhaal echt?
Het Franstalige origineel La légende d’Ulenspiegel van Charles De Coster uit 1867 nodigt niet direct uit voor een avondje leesvertier, wegens vrij langdradig en barok. Goed [lees verder]

Van Ann De Craemer tot Dimitri Verhulst: 5 auteurs voor de literaire lente

BlogFrank Hellemans - 19/04/2022
Nu de Literaire Lente als boekenevenement niet langer bestaat, organiseren we er zelf maar één met schrijvers die in april en mei met kakelvers werk komen. Te beginnen met Ann De Craemer en Hildegard van Bingen. Jeroen Theunissen, Gie Bogaert en Dimitri Verhulst maken het kwintet compleet.
Ideale [lees verder]

Prins zonder poen: het bewogen nomadenleven van Willem van Oranje

Recensie Frank Hellemans - 22/02/2022
Wie De Zwijger. Het leven van Willem van Oranje, de bijna 950 bladzijden dikke biografie van René van Stipriaan, doorneemt, komt onder de indruk van de manier waarop deze prins van Oranje 51 jaar lang het hoofd koel probeerde te houden onder de steeds wisselende mokerslagen van het lot. Willem van Oranje [lees verder]

Vaders en zonen

Recensie Frank Hellemans - 26/11/2021
Aan moederromans geen gebrek, maar ook vaders komen nu meer en meer in het vizier van hun schrijvende zonen. Sam De Graeve trok vijf jaar geleden op wandeltocht met zijn vader Jan langs de Muur van Hadrianus in Engeland. Nu papa plots in het ziekenhuis werd opgenomen, recapituleert hij in briefvorm hoe [lees verder]

Dé Boekenbeurs is dood, leve de boekenbeursjes?

BlogFrank Hellemans - 27/10/2021
Zoals in pre-coronatijden wordt het nooit meer. Zeker niet in de boekensector. De Antwerpse Boekenbeurs, het uithangbord van alles en iedereen die met schrijven en lezen bezig was, is versnipperd tot een lappendeken van tientallen initiatieven rond boeken en schrijvers. Elke stad – en zelfs bijna elke [lees verder]

Luc Devoldere begraaft tandeloze Taalunie

BlogFrank Hellemans - 20/10/2021
‘Vandaag zou ze niet meer worden opgericht.’ In een dubbelzinnige lofrede op 40 jaar Taalunie prijst essayist Luc Devoldere*, ex-hoofdredacteur van Ons Erfdeel-De Lage Landen, de verworvenheden van de Nederlandse Taalunie. Maar tegelijk waarschuwt hij dat ze haar ingeslapen status dringend moet reanimeren, [lees verder]

Van Tolstoj tot Elsschot en Jonathan Franzen: de familieroman is terug

BlogFrank Hellemans - 13/10/2021
Zelfs Bart Van Loo brengt zijn verhaal over de Bourgondiërs als een dynastiek familieverhaal, eerst in zijn boek en nu ook op het podium. Hoeft het dan te verwonderen dat familiesoaps op tv, zoals Thuis of Familie, kijkcijferkanonnen zijn? En dat heel wat schrijvers vandaag in dezelfde vijver gaan vissen, [lees verder]

Nobelprijs Literatuur 2021 voor Noor Jon Fosse of toch Annie Ernaux?

BlogFrank Hellemans - 06/10/2021
Eigenlijk had iedereen – ook deze Doorbraak-medewerker – vorig jaar gegokt op een zwarte Afrikaanse schrijfster, zoals Maryse Condé, een Franse auteur uit Guadeloupe. Sign of the times, weet je wel. Ook literaire jury’s zijn daar vaak gevoelig voor. Het werd dus wel een vrouw maar geen volwassen [lees verder]

Strop voor Vlaamse thrillerschrijvers

BlogFrank Hellemans - 29/09/2021
In 2022 is de kans gering dat een Vlaamse misdaadauteur nog eens aan het feesten zal zijn bij het winnen van De Gouden Strop, de belangrijkste literaire onderscheiding in het krimigenre. Alleen wie als Vlaamse schrijver bij een Nederlandse uitgeverij onder dak is, komt er dan immers nog voor in aanmerking.
[lees verder]

Van gefilte fisj tot fatalisme: Margot Vanderstraeten fileert de (Antwerpse) Joden

Recensie Frank Hellemans - 27/09/2021
Na het bijzonder succesvolle én aangrijpende Mazzel tov, serveert Margot Vanderstraeten met Minjan nieuwe verhalen over de ondoorgrondelijke Joodse ziel.
Koosjere kippensoep
Journaliste-auteur Margot Vanderstraeten scoorde dankzij Mazzel tov vier jaar geleden een internationale bestseller [lees verder]

Annelies Verbeke wil o zo graag een grote prijs en Herman Brusselmans niet

BlogFrank Hellemans - 15/09/2021
De literaire rentree is daar en daarmee ook het circus van de literaire prijzen. De longlist van de vroegere AKO Literatuurprijs – nu heet die Boekenbon Literatuurprijs – zorgde al meteen voor zure oprispingen bij de gepasseerde verhalenschrijfster Annelies Verbeke. Weer geen kans op de geldzak van [lees verder]

0
    0
    Jouw winkelmand
    Jouw winkelmand is leeg
      Bereken verzending
      Bon toepassen

      Bedankt!

      Je link is opgenomen. Hartelijk dank. We bekijken en plaatsen die zo snel mogelijk. Klik ‘Nog een link ingeven’ om een nieuwe link in te geven of klik op Terug om terug te gaan naar de vorige pagina.