Wie schrijft, die blijft best niet ‘contactloos’

#MeToo heeft nu ook de Nederlandse letteren opgeschud. Eerlijk gezegd: de (media)keuzes van de literaire poortwachters zijn veel vaker voorwerp van machtsmisbruik.

Dubieuze lunchafspraken

Het kon natuurlijk niet uitblijven. De letteren hebben nu ook hun #MeToo-schandaaltje. Afgelopen week kwam literair criticus Arjan Peters van het Nederlandse dagblad de Volkskrant in het midden van een mediastorm terecht omdat hij systematisch jonge schrijfsters zou gestalkt hebben, een beetje à la Bart De Pauw. Niet met vulgaire sms’en maar met lunchafspraken. Of het daar bij bleef, was voer voor heel wat geroddel. Maar Peters werd door zijn hoofdredactie alleszins geschorst (en straks ontslagen?). In afwachting van een arbeidsrechterlijk geschil, zoals dat heet, wenste noch de Volkskrant, noch Peters zelf te reageren.

Dat deden de schrijfsters dan maar in zijn plaats. Lize Spit viel haar Nederlandse zusters bij met een Facebook-post waarin ze haarfijn het ‘schandaal’ van dergelijke stalking registreert. Als auteur heb je er niet om gevraagd om met opdringerige mails en posts te worden lastig gevallen en voel je je, ook al heb je daar part noch deel aan, finaliter toch besmeurd. Saskia De Coster hield het bij een puristisch-hilarische oproep tot vermijding van dit staaltje machtsmisbruik door een tijdelijk contactverbod tussen criticus en auteur in te lassen: ‘Een recensent en een schrijver kunnen ook weleens samenzitten, maar er zou een sperperiode moeten zijn: een aantal maanden voor en na publicatie van het boek hebben recensent en schrijver geen contact.’

Contactloos werkt niet

Uiteraard zijn dergelijke avances op z’n Peters ongeoorloofd, en als het werkelijk om effectieve, systematische stalking gaat, misschien strafbaar. Maar laat ons wel wezen: ‘contactloos’ in de kunstwereld in het algemeen en in het literaire wereldje in het bijzonder werkt niet en zou van de literatuur een steriel woordenspel maken.

Wie schrijft, die blijft best in contact met de diverse spelers in het literaire veld om zichzelf niet alleen een plaatsje te geven, opgemerkt te worden en dus aan de bak te komen maar ook omdat hij daardoor zijn literaire producten kan verfijnen en verbeteren. Als criticus had en heb ik nog altijd gesprekken met auteurs tegen wie ik onverbloemd mijn mening zeg over hun literair ambacht, zoals zij dat trouwens ook doen over mijn analyses van hun werk. Positief maar ook negatief, in alle openheid en soms met een glas erbij. Uitgeefredacteurs en beslagen eindredacteurs die het goed menen met hun pupillen helpen natuurlijk om de literaire kwaliteit te verbeteren. En ook enthousiaste boekhandelaars en lezers kunnen bij ontmoetingen dankzij hun spontane oprispingen de in de regel eenzame schrijver op betere literaire gedachten brengen. Feedback heet zoiets, en dat krijg je echt niet door als schrijver in je kot te blijven. Tenzij je een genie bent natuurlijk.

Machtsmisbruik van poortwachters

Het wordt pas kwalijk wanneer die contacten uitlopen op intimidatiegedrag en dus machtsmisbruik. En dat heeft meestal niets te maken met cocktailgesprekken op literaire feestjes, etentjes of bals maar met manipulatief gedrag van bobo’s achter de schermen van het media- en literatuurbedrijf. Je zou het structurele beïnvloeding kunnen noemen van de poortwachters in het medialiteraire systeem. Hun keuzes en veto’s maken en kraken al te vaak een schrijvers- of recensentencarrière. Niet de borrelpraatjes na literaire jureringen of de cafégesprekken tijdens en na boekvoorstellingen en lunches.

Ik ben mijn toenmalige boekenchef Marc Reynebeau nog altijd dankbaar dat hij me bij Knack destijds de hand boven het hoofd hield toen Herman de Coninck hem sommeerde om mij als jonge Knack-recensent te muilkorven en af te voeren. Zolang ik mijn sporadisch striemende kritiek op De Coninck en zijn eega Kristien Hemmerechts met valabele argumenten wist te onderbouwen, wou Reynebeau van geen wijken weten – en kon ik kritisch de republiek der letteren van passende commentaar voorzien. Ja, toen geloofde het merendeel van de pers nog in Jürgen Habermas’ na te streven ideaal van een herrschaftsfreie Diskurs, een neo-kantiaans regulatief idee bij publieke discussies om vrij van vooroordelen en machtsposities voor het volle pond in te gaan op de argumenten van alle betrokkenen.

Schrijfsters doodzwijgen

Ruim aandacht besteden aan de Vlaamse en Nederlandse letteren was prioriteit voor mijn toenmalige hoofdredacteuren: van Rik Van Cauwelaert tot Karl Van den Broeck. Zaak was het daarbij om vooral niet steeds dezelfde namen te laten rondzingen in de boekenrubriek maar eveneens op zoek te gaan naar eigenzinnige schrijvers die weinig commercieel toch hun opmerkelijk ding deden. En ook hier kwam het erop aan om structureel machtsmisbruik binnen de literatuur zelf te signaleren met duidelijke argumenten in de hand.

Toen Hugo Brems met geld van de Taalunie – en dus van de Vlaams-Nederlandse belastingbetaler – in 2006 een 20ste-eeuwse Nederlands-Vlaamse literatuurgeschiedenis schreef en daarbij uit rancune zijn vroegere minnares Patricia de Martelaere simpelweg doodzweeg, stimuleerde Van den Broeck mij om dit aan de grote klok te hangen. De Martelaere – de beste Vlaamse essayiste tout court – had me toen zelf gecontacteerd. In het wereldje wist iedereen dat zij het lief was geweest van Brems. Et alors? Dat je daarom je ex-geliefde in een met publiek geld gesponsord project simpelweg schrapt, was du jamais lu.

Toen Knack begin februari 2007 het schandaal uitbracht, kreeg ik vaak te horen dat iedereen in de literaire wandelgangen dit toch wist maar met de mantel der liefde bedekte. En inderdaad, de rangen werden gesloten. Brems werd in 2010 ondervoorzitter en in 2011 zelfs voorzitter van de respectabele Koninklijke Academie voor Nederlandse Taal en Letteren in Gent (KANTL), eveneens gespijsd door Vlaams belastingsgeld. Anne Marie Musschoot, coördinator aan Vlaamse kant van het prachtige achtdelige literatuurgeschiedenisproject van de Taalunie, verzekerde me via mail dat een en ander zou worden rechtgezet in een afsluitende band (Ongeziene blikken) en misschien zelfs in een herdruk van het gewraakte Altijd weer vogels die nesten beginnen. Geschiedenis van de Nederlandse literatuur 1945-2005. Quod non.

Schrijvers ophemelen

Idem dito toen ik in 2008 het netwerk rond Tom Lanoye blootlegde. Naar aanleiding van zijn 50ste verjaardag pakten nagenoeg alle Vlaamse media tegelijkertijd breed uit met loftuitingen voor het wonderkind: van een aparte boekenbijlage bij De Standaard der Letteren tot een voorleesmarathon in de studio’s van Klara-VRT, om van Humo nog te zwijgen. Lanoye’s media exposure was buiten alle proporties omdat de poortwachters zich lieten inpakken door zijn marketingtrucs en vaak zelf betrokken partij waren bij operatie-Lanoye. Ook toen kregen Van Cauwelaert en Van den Broeck de boodschap om de klokkenluider monddood te maken. Maar ook daar stond de hoofdredactie gelukkig pal.

Moraal van dit verhaal: machtsmisbruik binnen de letteren is eerder een structureel probleem omdat sommige hoofdrolspelers zich laten verblinden door eigen (status)gewin. Het is dus zaak om de beslissingsketen zo kort en transparant mogelijk te houden. Vroeger was er een rechtstreekse link tussen universiteit en pers, zeker in het boekenvak. De Standaard der Letteren werd in 1952 trouwens opgericht door academisch intellectueel Max Wildiers. Tot in de jaren tachtig waren het meestal onafhankelijke literatuurprofessoren die in de regel sine ira et studio de dienst uitmaakten in de wekelijkse literatuurkritieken. Vandaag zijn ze in de boekenbladzijden althans helemaal verdwenen.

Deemstering van de literatuurkritiek

De journalistiek-commerciële marsrichting ging immers voor vlot geschreven interviewstukken. De literatuurkritiek deemstert sindsdien meer en meer weg  en de literatuurrecensent(e) is vervangen door de literatuurjournalist(e) die op interview gaat bij de auteur en al te vaak kritiekloos vrij baan geeft aan diens vooraf uitgekiende promopraatje.

Dus ja, dames, jullie hebben zeker een punt maar vergeet aub ook niet het bredere plaatje.

Meer berichtjes van Frank Hellemans

Benno Barnard: ‘De verkrachting begint waar de handkus ophoudt’

Recensie Frank Hellemans - 31/01/2023
Afscheid van de handkus van Benno Barnard is een hoogst opmerkelijke mix van scherpe dagboeknotities met een speelse romanfantasie. Gemeenschappelijke noemer: de joods-christelijke beschaving die Barnard samen met de aristocratische handkus ziet verdwijnen en die hij daarom in zijn tactiel proza als [lees verder]

Leven en werken van Maurice Gilliams: biografie op komst

BlogFrank Hellemans - 13/07/2022
Nee, Maurice Gilliams (1900-1982) was geen collaborateur. En ja, meer dan waarschijnlijk heeft de officieel kinderloze Gilliams dan toch een (buitenechtelijke) zoon. Annette Portegies, die al in 1999 de opdracht aanvaardde om een biografie over Gilliams te maken, presenteert eind augustus 2022 in Weerspiegeld [lees verder]

Waarom valt er na Remco Campert zo weinig te lachen in de letteren?

BlogFrank Hellemans - 05/07/2022
Filmkomedies genoeg en Vlaamse tv-series vol kolder, karikaturen en groteske grollen. Maar wanneer kan je als lezer nog eens (glim)lachen bij het lezen van een Nederlandstalige roman? Ooit schreven auteurs voor hun plezier en schuwden allesbehalve de lichtvoetige en humorvolle toets, zoals de pas overleden [lees verder]

Waar zijn de literaire cafés met Toots Thielemans en gogogirls gebleven?

BlogFrank Hellemans - 28/06/2022
Remco Campert was er ooit kind aan huis. En dichters als Paul Snoek, Patrick Conrad en H.C.Pernath kwamen er geregeld over de vloer. Die laatste maakte er zelfs een dodelijke val. En ja, ook Hugo Schiltz en Henri-Floris Jespers frequenteerden de Antwerpse privéclub Vecu van 1961 tot 1983. Je zou warempel [lees verder]

Stachanovist Stijn Streuvels: hard werken loont

BlogFrank Hellemans - 21/06/2022
Bij alle gekte rond Felix Timmermans, die met de heruitgave van zijn Boerenpsalm plots weer een renaissance beleeft, krijgt ook Stijn Streuvels (1871-1969) in de luwte van zijn Lierse generatiegenoot meer dan terecht nog een late hommage. Stijn Streuvels 150 jaar. Een internationale auteur met universele [lees verder]

Maak kennis met de Engelse Bart Van Loo: Dan Jones over de Britse royals

BlogFrank Hellemans - 15/06/2022
Begin 2022 verscheen Van Rome tot Rome waarin de 40-jarige Engelse historicus Dan Jones 1000 jaar westerse middeleeuwse geschiedenis op 600 bladzijden comprimeert. Op zijn best is hij echter in Vorsten van Albion, de wervelend vertelde geschiedenis van het huis Plantagenet dat de Engelse kroon vanaf [lees verder]

Is Joachim Pohlmann echt de enige rechtse Vlaamse schrijver?

BlogFrank Hellemans - 08/06/2022
Eigenlijk is het hilarisch: het driemaandelijkse literaire tijdschrift Deus Ex Machina (DEM) brengt een themanummer over rechtse auteurs maar vindt nauwelijks pennen die zich waagden aan een stand van zaken. Resultaat: veel buitenlandse namen in deze rechtse literaire canon. En gelukkig toch ook Joachim [lees verder]

Arm Vlaanderen en het rijke oeuvre van Gaston Durnez

BlogFrank Hellemans - 25/05/2022
Gaston Durnez (1928-2019), tijdens de laatste jaren van zijn leven ook Doorbraak-medewerker, blijft hot dankzij Davidsfonds-uitgever Toon Horsten. Meest recente en nog nooit gepubliceerde tekst van Durnez is diens beschouwing over Boerenpsalm van Felix Timmermans die nu bij de heruitgave ervan verscheen [lees verder]

Waar blijft die Herman de Coninck-zaal in Mechelse bib?

BlogFrank Hellemans - 18/05/2022
Op zondag 22 mei is het 25 jaar geleden dat de toen amper 53-jarige dichter Herman de Coninck in de straten van Lissabon na een hartaanval in de armen van collega-dichteres Anna Enquist dood neerzeeg. De verslagenheid was groot want De Coninck was niet alleen een populaire, graag gelezen dichter – [lees verder]

August Vermeylen: 150 jaar oud maar eeuwig jong

Recensie Frank Hellemans - 11/05/2022
Er zijn weinig Vlaamse literatoren die zo precies en scherp over hun tijd hebben geschreven als de Brusselse ‘more brains’-essayist August Vermeylen (1872-1945) die 150 jaar geleden op 12 mei is geboren. Zijn oproep voor gemeenschapsvorming en -kunst klinkt vandaag luider dan ooit: van Sammy Mahdi [lees verder]

Ultima-winnares Annelies Verbeke zet kortverhaal en vergeten schrijfsters op de kaart

BlogFrank Hellemans - 04/05/2022
Mooie geste om dit jaar Annelies Verbeke (46) de Ultima voor de letteren te gunnen. Ze debuteerde ooit als een komeet, ontpopte zich vervolgens tot koningin van het kortverhaal en valt de laatste jaren vooral op door haar onvermoeibare inzet voor collega-schrijfsters.
Slapeloos op de trein
Verbeke [lees verder]

Lachen is gezond en vooral subversief: Walter van den Broecks Uilenspiegel

Recensie Frank Hellemans - 03/05/2022
Iedereen heeft ooit wel eens gehoord van Tijl en zijn Nele, en van Lamme Goedzak. Maar wie kent het hele verhaal echt?
Het Franstalige origineel La légende d’Ulenspiegel van Charles De Coster uit 1867 nodigt niet direct uit voor een avondje leesvertier, wegens vrij langdradig en barok. Goed [lees verder]

0
    0
    Jouw winkelmand
    Jouw winkelmand is leeg
      Bereken verzending
      Bon toepassen

      Bedankt!

      Je link is opgenomen. Hartelijk dank. We bekijken en plaatsen die zo snel mogelijk. Klik ‘Nog een link ingeven’ om een nieuwe link in te geven of klik op Terug om terug te gaan naar de vorige pagina.