Van gefilte fisj tot fatalisme: Margot Vanderstraeten fileert de (Antwerpse) Joden

Na het bijzonder succesvolle én aangrijpende Mazzel tov, serveert Margot Vanderstraeten met Minjan nieuwe verhalen over de ondoorgrondelijke Joodse ziel.

Koosjere kippensoep

Journaliste-auteur Margot Vanderstraeten scoorde dankzij Mazzel tov vier jaar geleden een internationale bestseller en bewees daarmee weer eens dat vooral literaire non-fictie naast documentaire romans tegenwoordig de Nederlandstalige literatuur smaak en kraak geven. Ze gaf er een persoonlijk doorleefde inkijk in de wereld van de Joodse orthodoxe scène in Antwerpen. Als jonge studente was ze er immers verantwoordelijk voor de naschoolse opvang in het gezin van de Schneiders en raakte meer en meer geïntrigeerd dóór en ingesponnen ín de Joodse beleveniswereld van ‘witzige’ humor, aparte ‘koosjere’ eetgewoontes en internationale contacten.

De respons op Mazzel tov was zo overweldigend dat Vanderstraeten onder de noemer ‘Mijn orthodox-Joodse ontmoetingen na Mazzel tov’ nu een spin-off presenteert. Het moet gezegd dat het origineel – Mazzel tov dus – het zonder meer haalt bij deze sequel omdat ze toen als werkstudente in zekere zin deel uitmaakte van het Joodse gastgezin, en daardoor van binnenuit een unieke focus had op het voor buitenstaanders gesloten Joodse wereldje.

Vanderstraeten gooit het deze keer over de journalistieke boeg en interviewt eigenlijk in eerste instantie markante figuren uit het Joodse, Antwerpse wereldje. Maar op het einde van Minjan komt er dan toch een persoonlijke insteek wanneer haar vriend Martinus in volle coronaperiode door een diep dal gaat, en de kippensoep van haar Joodse vriendin enigszins soelaas biedt. Dat haar genezen vriend op zijn beurt hand- en spandiensten verleent aan een Joodse koppelaarster leidt zelfs tot een ontroerend happy end.

Conviviaal vieren

Wie wil weten wat ‘gefilte fisj’ is, of waarom Joodse vrouwen gepruikt door het leven gaan, komt in Minjan zeker aan zijn trekken. Vanderstraeten heeft een verleden als culinair journaliste en kan als geen andere Vlaamse auteur erg raak smaken en recepten beschrijven: van brownies tot ‘tjsolent’, de volkse sabbatstoofschotel die, aldus Vanderstraeten, een verre verwantschap vertoont met stoofvlees op zijn Vlaams: ‘In bepaalde Joodse huishoudens wordt het taaie rundvlees, net zoals bij de Vlaamse karbonade, in donker bier gegaard.’ En wie het echt wil weten: ‘gefilte fisj’ was ooit gefarceerde karper maar nu kant-en-klare vismousseline. Je mag op sabbat als vrome Jood immers niet werken en dus is echte vis fileren en ontgraten uit den boze.

Een van de hoogtepunten uit dit boek is de sabbatscène bij een orthodox-Joodse familie bij wie Vanderstraeten met haar vriend zijn uitgenodigd. Er is natuurlijk het eten, de gescheiden keukens voor vlees- en zuivelbereidingen maar Vanderstraeten is vooral gecharmeerd van het conviviale karakter van de sabbatsbeleving. De hele familie en ook enkele invités scharen zich gezamenlijk aan tafel om er urenlang te zingen en te eten, te drinken en te lachen tot in de vroege uurtjes. Het doet warempel denken aan Vlaamse communiefeesten uit de oude doos maar die vonden natuurlijk niet wekelijks plaats.

Mindfulness avant la lettre

Geleidelijk aan begin het de atheïstische vertelster te dagen dat Joodse rituelen – soms tot in het absurde waar het om spijswetten gaat of kledingvoorschriften – ook voor haar een bijzondere charme uitstralen. Vanderstraeten: ‘We zouden het eens moeten proberen. Elke week van ons leven de automatisering van het bestaan één etmaal uitschakelen.’ Sabbat, zo klinkt het even verder, is ‘mindfulness avant la lettre’, ‘zen nog voor Boeddha het licht zag.’

In gesprekken met een andere ultraorthodoxe chassidische vriendin geeft deze laatste mee dat ‘een sabbatjaar een product van burgerlijke aanstellerij is’. Haar fanatieke conclusie liegt er niet om: ’Wie elke week sjabbes eerbiedigt, hoeft nooit een sabbatjaar te nemen. (…) De moderne burger kan maar beter weer gelovig worden.’

Vanderstraeten laat zich dergelijke gevatte uitspraken graag aanleunen. Als ze het met dezelfde chassidische vriendin over de Joodse extreme want extraverte rouwbeleving heeft, luidt het dat troost voor watjes is: ‘Leg geen dijk aan tegen je verdriet, graaf een bedding.’ En natuurlijk mag het Joodse gevoel voor bizarre humor niet ontbreken: de befaamde Joodse ‘witz’ waar het werk van Franz Kafka, Isaac Bashevis Singer, Saul Bellow en Philip Roth tot Leon de Winter en Arnon Grunberg van doordrongen is. Ook de eigenzinnige, hyperindividualistische kijk van elke Jood achter hun op het eerste gemeenschappelijke façade is vaak stof voor vermaak: ‘Eenstemmigheid bestaat binnen het Jodendom enkel en alleen tijdens het gezang in de synagoge (…). En zelfs daarover zal discussie ontstaan.’

Kom Messias

Minjan’, de titel van dit boek, verwijst naar het quorum van tien deelnemers dat vereist is voor het collectieve gebed dat normaliter drie keer per dag wordt beoefend. Het alludeert op het belang van de gemeenschapszin voor het Joodse volk. In coronatijden – waar er op sommige momenten een absoluut samenscholingsverbod heerste – vonden de Joodse deelnemers een originele oplossing door op een afgesproken tijdstip op hun respectievelijke balkons toch samen te bidden.

Verstraeten is dan op haar best door associatief een teksttapijt te weven tussen de posities van de minjandeelnemers, de tekeningen met nummertjes die ze als kind verbond om zo verrassende figuren te ontdekken en de stippellijnen op het lichaam van haar vriend voor de chemobehandeling.

Als een echte culturele antropologe registreert ze ook de toch wel eigenaardige uitwassen van bepaalde Joodse rituelen. Haar chassidische vriendin heeft het naar aanleiding van de coronapandemie over de apocalyptische, messianistische relevantie ervan. In de kabbala, de Joodse mystieke leer, bestaat er zoiets als ‘gematria’, een methode om numerieke waarde toe te kennen aan de letters van het alfabet. Op die manier schuiven teksten en cijfers tot veelzeggende, voorspellende combinaties in elkaar. Wat blijkt? De getalwaarde van het woord corona (367) is in het Hebreeuws identiek aan die van ‘Kom, Messias’. Hetgeen verklaart waarom ultraorthodoxe Joden niet direct de noodzaak voelden om mee te doen aan de mondmaskerplicht of avondklok, of zich te laten vaccineren …

Semitische concullega’s

Een fatalisme dat erg doet denken aan het ‘insjallah’ van hun semitische concullega’s die wegens culturele geloofsvoorschriften ook sporadisch weigeren mee te gaan in maatschappelijke verplichtingen rond de bestrijding van het coronavirus. Misschien ligt daar een interessante uitdaging van Verstraeten voor een volgend project. Wat reilt en zeilt er in de (Antwerpse) moslimgemeenschap die ook vaak erg gesloten is voor de modale niet-religieuze Vlaming?

 

Zowel Mazzel tov als Minjan zijn verkrijgbaar in onze online boekhandel boeken.doorbraak.be

 

Minjan | Margot Vanderstraeten

Paperback / softback | Nederlands | Literaire non-fictie algemeen

In Minjan vertelt Margot Vanderstraeten over haar talloze nieuwe ontmoetingen die zij opdeed na het verschijnen van haar boek Mazzel tov binnen de orthodox-Joodse gemeenschap. Zo is er chef-kok Mosje van het beroemde Hoffy"s in Antwerpen, die iedereen die daarom [lees verder...]

In stock

Meer berichtjes van Frank Hellemans

Leven en werken van Maurice Gilliams: biografie op komst

BlogFrank Hellemans - 13/07/2022
Nee, Maurice Gilliams (1900-1982) was geen collaborateur. En ja, meer dan waarschijnlijk heeft de officieel kinderloze Gilliams dan toch een (buitenechtelijke) zoon. Annette Portegies, die al in 1999 de opdracht aanvaardde om een biografie over Gilliams te maken, presenteert eind augustus 2022 in Weerspiegeld [lees verder]

Waarom valt er na Remco Campert zo weinig te lachen in de letteren?

BlogFrank Hellemans - 05/07/2022
Filmkomedies genoeg en Vlaamse tv-series vol kolder, karikaturen en groteske grollen. Maar wanneer kan je als lezer nog eens (glim)lachen bij het lezen van een Nederlandstalige roman? Ooit schreven auteurs voor hun plezier en schuwden allesbehalve de lichtvoetige en humorvolle toets, zoals de pas overleden [lees verder]

Waar zijn de literaire cafés met Toots Thielemans en gogogirls gebleven?

BlogFrank Hellemans - 28/06/2022
Remco Campert was er ooit kind aan huis. En dichters als Paul Snoek, Patrick Conrad en H.C.Pernath kwamen er geregeld over de vloer. Die laatste maakte er zelfs een dodelijke val. En ja, ook Hugo Schiltz en Henri-Floris Jespers frequenteerden de Antwerpse privéclub Vecu van 1961 tot 1983. Je zou warempel [lees verder]

Stachanovist Stijn Streuvels: hard werken loont

BlogFrank Hellemans - 21/06/2022
Bij alle gekte rond Felix Timmermans, die met de heruitgave van zijn Boerenpsalm plots weer een renaissance beleeft, krijgt ook Stijn Streuvels (1871-1969) in de luwte van zijn Lierse generatiegenoot meer dan terecht nog een late hommage. Stijn Streuvels 150 jaar. Een internationale auteur met universele [lees verder]

Maak kennis met de Engelse Bart Van Loo: Dan Jones over de Britse royals

BlogFrank Hellemans - 15/06/2022
Begin 2022 verscheen Van Rome tot Rome waarin de 40-jarige Engelse historicus Dan Jones 1000 jaar westerse middeleeuwse geschiedenis op 600 bladzijden comprimeert. Op zijn best is hij echter in Vorsten van Albion, de wervelend vertelde geschiedenis van het huis Plantagenet dat de Engelse kroon vanaf [lees verder]

Is Joachim Pohlmann echt de enige rechtse Vlaamse schrijver?

BlogFrank Hellemans - 08/06/2022
Eigenlijk is het hilarisch: het driemaandelijkse literaire tijdschrift Deus Ex Machina (DEM) brengt een themanummer over rechtse auteurs maar vindt nauwelijks pennen die zich waagden aan een stand van zaken. Resultaat: veel buitenlandse namen in deze rechtse literaire canon. En gelukkig toch ook Joachim [lees verder]

Arm Vlaanderen en het rijke oeuvre van Gaston Durnez

BlogFrank Hellemans - 25/05/2022
Gaston Durnez (1928-2019), tijdens de laatste jaren van zijn leven ook Doorbraak-medewerker, blijft hot dankzij Davidsfonds-uitgever Toon Horsten. Meest recente en nog nooit gepubliceerde tekst van Durnez is diens beschouwing over Boerenpsalm van Felix Timmermans die nu bij de heruitgave ervan verscheen [lees verder]

Waar blijft die Herman de Coninck-zaal in Mechelse bib?

BlogFrank Hellemans - 18/05/2022
Op zondag 22 mei is het 25 jaar geleden dat de toen amper 53-jarige dichter Herman de Coninck in de straten van Lissabon na een hartaanval in de armen van collega-dichteres Anna Enquist dood neerzeeg. De verslagenheid was groot want De Coninck was niet alleen een populaire, graag gelezen dichter – [lees verder]

August Vermeylen: 150 jaar oud maar eeuwig jong

Recensie Frank Hellemans - 11/05/2022
Er zijn weinig Vlaamse literatoren die zo precies en scherp over hun tijd hebben geschreven als de Brusselse ‘more brains’-essayist August Vermeylen (1872-1945) die 150 jaar geleden op 12 mei is geboren. Zijn oproep voor gemeenschapsvorming en -kunst klinkt vandaag luider dan ooit: van Sammy Mahdi [lees verder]

Ultima-winnares Annelies Verbeke zet kortverhaal en vergeten schrijfsters op de kaart

BlogFrank Hellemans - 04/05/2022
Mooie geste om dit jaar Annelies Verbeke (46) de Ultima voor de letteren te gunnen. Ze debuteerde ooit als een komeet, ontpopte zich vervolgens tot koningin van het kortverhaal en valt de laatste jaren vooral op door haar onvermoeibare inzet voor collega-schrijfsters.
Slapeloos op de trein
Verbeke [lees verder]

Lachen is gezond en vooral subversief: Walter van den Broecks Uilenspiegel

Recensie Frank Hellemans - 03/05/2022
Iedereen heeft ooit wel eens gehoord van Tijl en zijn Nele, en van Lamme Goedzak. Maar wie kent het hele verhaal echt?
Het Franstalige origineel La légende d’Ulenspiegel van Charles De Coster uit 1867 nodigt niet direct uit voor een avondje leesvertier, wegens vrij langdradig en barok. Goed [lees verder]

Waarom het met een Vlaamsere Dikke Van Dale maar niet wil lukken

BlogFrank Hellemans - 27/04/2022
Eerst het goede nieuws: de zestiende editie van de nieuwe Dikke Van Dale doet zijn epitheton alle eer aan en biedt zomaar eventjes 5.160 bladzijden taalplezier. Maar dan het minder goede: Vlaamse woorden, zoals ‘goesting’, worden steevast als Belgische informele spreektaal getypeerd. En Vlaamse auteurs, [lees verder]

0
    0
    Jouw winkelmand
    Jouw winkelmand is leeg
      Bereken verzending
      Bon toepassen

      Bedankt!

      Je link is opgenomen. Hartelijk dank. We bekijken en plaatsen die zo snel mogelijk. Klik ‘Nog een link ingeven’ om een nieuwe link in te geven of klik op Terug om terug te gaan naar de vorige pagina.