Van gefilte fisj tot fatalisme: Margot Vanderstraeten fileert de (Antwerpse) Joden

Na het bijzonder succesvolle én aangrijpende Mazzel tov, serveert Margot Vanderstraeten met Minjan nieuwe verhalen over de ondoorgrondelijke Joodse ziel.

Koosjere kippensoep

Journaliste-auteur Margot Vanderstraeten scoorde dankzij Mazzel tov vier jaar geleden een internationale bestseller en bewees daarmee weer eens dat vooral literaire non-fictie naast documentaire romans tegenwoordig de Nederlandstalige literatuur smaak en kraak geven. Ze gaf er een persoonlijk doorleefde inkijk in de wereld van de Joodse orthodoxe scène in Antwerpen. Als jonge studente was ze er immers verantwoordelijk voor de naschoolse opvang in het gezin van de Schneiders en raakte meer en meer geïntrigeerd dóór en ingesponnen ín de Joodse beleveniswereld van ‘witzige’ humor, aparte ‘koosjere’ eetgewoontes en internationale contacten.

De respons op Mazzel tov was zo overweldigend dat Vanderstraeten onder de noemer ‘Mijn orthodox-Joodse ontmoetingen na Mazzel tov’ nu een spin-off presenteert. Het moet gezegd dat het origineel – Mazzel tov dus – het zonder meer haalt bij deze sequel omdat ze toen als werkstudente in zekere zin deel uitmaakte van het Joodse gastgezin, en daardoor van binnenuit een unieke focus had op het voor buitenstaanders gesloten Joodse wereldje.

Vanderstraeten gooit het deze keer over de journalistieke boeg en interviewt eigenlijk in eerste instantie markante figuren uit het Joodse, Antwerpse wereldje. Maar op het einde van Minjan komt er dan toch een persoonlijke insteek wanneer haar vriend Martinus in volle coronaperiode door een diep dal gaat, en de kippensoep van haar Joodse vriendin enigszins soelaas biedt. Dat haar genezen vriend op zijn beurt hand- en spandiensten verleent aan een Joodse koppelaarster leidt zelfs tot een ontroerend happy end.

Conviviaal vieren

Wie wil weten wat ‘gefilte fisj’ is, of waarom Joodse vrouwen gepruikt door het leven gaan, komt in Minjan zeker aan zijn trekken. Vanderstraeten heeft een verleden als culinair journaliste en kan als geen andere Vlaamse auteur erg raak smaken en recepten beschrijven: van brownies tot ‘tjsolent’, de volkse sabbatstoofschotel die, aldus Vanderstraeten, een verre verwantschap vertoont met stoofvlees op zijn Vlaams: ‘In bepaalde Joodse huishoudens wordt het taaie rundvlees, net zoals bij de Vlaamse karbonade, in donker bier gegaard.’ En wie het echt wil weten: ‘gefilte fisj’ was ooit gefarceerde karper maar nu kant-en-klare vismousseline. Je mag op sabbat als vrome Jood immers niet werken en dus is echte vis fileren en ontgraten uit den boze.

Een van de hoogtepunten uit dit boek is de sabbatscène bij een orthodox-Joodse familie bij wie Vanderstraeten met haar vriend zijn uitgenodigd. Er is natuurlijk het eten, de gescheiden keukens voor vlees- en zuivelbereidingen maar Vanderstraeten is vooral gecharmeerd van het conviviale karakter van de sabbatsbeleving. De hele familie en ook enkele invités scharen zich gezamenlijk aan tafel om er urenlang te zingen en te eten, te drinken en te lachen tot in de vroege uurtjes. Het doet warempel denken aan Vlaamse communiefeesten uit de oude doos maar die vonden natuurlijk niet wekelijks plaats.

Mindfulness avant la lettre

Geleidelijk aan begin het de atheïstische vertelster te dagen dat Joodse rituelen – soms tot in het absurde waar het om spijswetten gaat of kledingvoorschriften – ook voor haar een bijzondere charme uitstralen. Vanderstraeten: ‘We zouden het eens moeten proberen. Elke week van ons leven de automatisering van het bestaan één etmaal uitschakelen.’ Sabbat, zo klinkt het even verder, is ‘mindfulness avant la lettre’, ‘zen nog voor Boeddha het licht zag.’

In gesprekken met een andere ultraorthodoxe chassidische vriendin geeft deze laatste mee dat ‘een sabbatjaar een product van burgerlijke aanstellerij is’. Haar fanatieke conclusie liegt er niet om: ’Wie elke week sjabbes eerbiedigt, hoeft nooit een sabbatjaar te nemen. (…) De moderne burger kan maar beter weer gelovig worden.’

Vanderstraeten laat zich dergelijke gevatte uitspraken graag aanleunen. Als ze het met dezelfde chassidische vriendin over de Joodse extreme want extraverte rouwbeleving heeft, luidt het dat troost voor watjes is: ‘Leg geen dijk aan tegen je verdriet, graaf een bedding.’ En natuurlijk mag het Joodse gevoel voor bizarre humor niet ontbreken: de befaamde Joodse ‘witz’ waar het werk van Franz Kafka, Isaac Bashevis Singer, Saul Bellow en Philip Roth tot Leon de Winter en Arnon Grunberg van doordrongen is. Ook de eigenzinnige, hyperindividualistische kijk van elke Jood achter hun op het eerste gemeenschappelijke façade is vaak stof voor vermaak: ‘Eenstemmigheid bestaat binnen het Jodendom enkel en alleen tijdens het gezang in de synagoge (…). En zelfs daarover zal discussie ontstaan.’

Kom Messias

Minjan’, de titel van dit boek, verwijst naar het quorum van tien deelnemers dat vereist is voor het collectieve gebed dat normaliter drie keer per dag wordt beoefend. Het alludeert op het belang van de gemeenschapszin voor het Joodse volk. In coronatijden – waar er op sommige momenten een absoluut samenscholingsverbod heerste – vonden de Joodse deelnemers een originele oplossing door op een afgesproken tijdstip op hun respectievelijke balkons toch samen te bidden.

Verstraeten is dan op haar best door associatief een teksttapijt te weven tussen de posities van de minjandeelnemers, de tekeningen met nummertjes die ze als kind verbond om zo verrassende figuren te ontdekken en de stippellijnen op het lichaam van haar vriend voor de chemobehandeling.

Als een echte culturele antropologe registreert ze ook de toch wel eigenaardige uitwassen van bepaalde Joodse rituelen. Haar chassidische vriendin heeft het naar aanleiding van de coronapandemie over de apocalyptische, messianistische relevantie ervan. In de kabbala, de Joodse mystieke leer, bestaat er zoiets als ‘gematria’, een methode om numerieke waarde toe te kennen aan de letters van het alfabet. Op die manier schuiven teksten en cijfers tot veelzeggende, voorspellende combinaties in elkaar. Wat blijkt? De getalwaarde van het woord corona (367) is in het Hebreeuws identiek aan die van ‘Kom, Messias’. Hetgeen verklaart waarom ultraorthodoxe Joden niet direct de noodzaak voelden om mee te doen aan de mondmaskerplicht of avondklok, of zich te laten vaccineren …

Semitische concullega’s

Een fatalisme dat erg doet denken aan het ‘insjallah’ van hun semitische concullega’s die wegens culturele geloofsvoorschriften ook sporadisch weigeren mee te gaan in maatschappelijke verplichtingen rond de bestrijding van het coronavirus. Misschien ligt daar een interessante uitdaging van Verstraeten voor een volgend project. Wat reilt en zeilt er in de (Antwerpse) moslimgemeenschap die ook vaak erg gesloten is voor de modale niet-religieuze Vlaming?

 

Zowel Mazzel tov als Minjan zijn verkrijgbaar in onze online boekhandel boeken.doorbraak.be

 

Minjan | Margot Vanderstraeten

Paperback / softback | Nederlands | Literaire non-fictie algemeen

In Minjan vertelt Margot Vanderstraeten over haar talloze nieuwe ontmoetingen die zij opdeed na het verschijnen van haar boek Mazzel tov binnen de orthodox-Joodse gemeenschap. Zo is er chef-kok Mosje van het beroemde Hoffy"s in Antwerpen, die iedereen die daarom [lees verder...]

In stock

Meer berichtjes van Frank Hellemans

August Vermeylen: 150 jaar oud maar eeuwig jong

Recensie Frank Hellemans - 11/05/2022
Er zijn weinig Vlaamse literatoren die zo precies en scherp over hun tijd hebben geschreven als de Brusselse ‘more brains’-essayist August Vermeylen (1872-1945) die 150 jaar geleden op 12 mei is geboren. Zijn oproep voor gemeenschapsvorming en -kunst klinkt vandaag luider dan ooit: van Sammy Mahdi [lees verder]

Lachen is gezond en vooral subversief: Walter van den Broecks Uilenspiegel

Recensie Frank Hellemans - 03/05/2022
Iedereen heeft ooit wel eens gehoord van Tijl en zijn Nele, en van Lamme Goedzak. Maar wie kent het hele verhaal echt?
Het Franstalige origineel La légende d’Ulenspiegel van Charles De Coster uit 1867 nodigt niet direct uit voor een avondje leesvertier, wegens vrij langdradig en barok. Goed [lees verder]

Van Ann De Craemer tot Dimitri Verhulst: 5 auteurs voor de literaire lente

BlogFrank Hellemans - 19/04/2022
Nu de Literaire Lente als boekenevenement niet langer bestaat, organiseren we er zelf maar één met schrijvers die in april en mei met kakelvers werk komen. Te beginnen met Ann De Craemer en Hildegard van Bingen. Jeroen Theunissen, Gie Bogaert en Dimitri Verhulst maken het kwintet compleet.
Ideale [lees verder]

Prins zonder poen: het bewogen nomadenleven van Willem van Oranje

Recensie Frank Hellemans - 22/02/2022
Wie De Zwijger. Het leven van Willem van Oranje, de bijna 950 bladzijden dikke biografie van René van Stipriaan, doorneemt, komt onder de indruk van de manier waarop deze prins van Oranje 51 jaar lang het hoofd koel probeerde te houden onder de steeds wisselende mokerslagen van het lot. Willem van Oranje [lees verder]

Vaders en zonen

Recensie Frank Hellemans - 26/11/2021
Aan moederromans geen gebrek, maar ook vaders komen nu meer en meer in het vizier van hun schrijvende zonen. Sam De Graeve trok vijf jaar geleden op wandeltocht met zijn vader Jan langs de Muur van Hadrianus in Engeland. Nu papa plots in het ziekenhuis werd opgenomen, recapituleert hij in briefvorm hoe [lees verder]

Dé Boekenbeurs is dood, leve de boekenbeursjes?

BlogFrank Hellemans - 27/10/2021
Zoals in pre-coronatijden wordt het nooit meer. Zeker niet in de boekensector. De Antwerpse Boekenbeurs, het uithangbord van alles en iedereen die met schrijven en lezen bezig was, is versnipperd tot een lappendeken van tientallen initiatieven rond boeken en schrijvers. Elke stad – en zelfs bijna elke [lees verder]

Luc Devoldere begraaft tandeloze Taalunie

BlogFrank Hellemans - 20/10/2021
‘Vandaag zou ze niet meer worden opgericht.’ In een dubbelzinnige lofrede op 40 jaar Taalunie prijst essayist Luc Devoldere*, ex-hoofdredacteur van Ons Erfdeel-De Lage Landen, de verworvenheden van de Nederlandse Taalunie. Maar tegelijk waarschuwt hij dat ze haar ingeslapen status dringend moet reanimeren, [lees verder]

Van Tolstoj tot Elsschot en Jonathan Franzen: de familieroman is terug

BlogFrank Hellemans - 13/10/2021
Zelfs Bart Van Loo brengt zijn verhaal over de Bourgondiërs als een dynastiek familieverhaal, eerst in zijn boek en nu ook op het podium. Hoeft het dan te verwonderen dat familiesoaps op tv, zoals Thuis of Familie, kijkcijferkanonnen zijn? En dat heel wat schrijvers vandaag in dezelfde vijver gaan vissen, [lees verder]

Nobelprijs Literatuur 2021 voor Noor Jon Fosse of toch Annie Ernaux?

BlogFrank Hellemans - 06/10/2021
Eigenlijk had iedereen – ook deze Doorbraak-medewerker – vorig jaar gegokt op een zwarte Afrikaanse schrijfster, zoals Maryse Condé, een Franse auteur uit Guadeloupe. Sign of the times, weet je wel. Ook literaire jury’s zijn daar vaak gevoelig voor. Het werd dus wel een vrouw maar geen volwassen [lees verder]

Strop voor Vlaamse thrillerschrijvers

BlogFrank Hellemans - 29/09/2021
In 2022 is de kans gering dat een Vlaamse misdaadauteur nog eens aan het feesten zal zijn bij het winnen van De Gouden Strop, de belangrijkste literaire onderscheiding in het krimigenre. Alleen wie als Vlaamse schrijver bij een Nederlandse uitgeverij onder dak is, komt er dan immers nog voor in aanmerking.
[lees verder]

Van gefilte fisj tot fatalisme: Margot Vanderstraeten fileert de (Antwerpse) Joden

Recensie Frank Hellemans - 27/09/2021
Na het bijzonder succesvolle én aangrijpende Mazzel tov, serveert Margot Vanderstraeten met Minjan nieuwe verhalen over de ondoorgrondelijke Joodse ziel.
Koosjere kippensoep
Journaliste-auteur Margot Vanderstraeten scoorde dankzij Mazzel tov vier jaar geleden een internationale bestseller [lees verder]

Annelies Verbeke wil o zo graag een grote prijs en Herman Brusselmans niet

BlogFrank Hellemans - 15/09/2021
De literaire rentree is daar en daarmee ook het circus van de literaire prijzen. De longlist van de vroegere AKO Literatuurprijs – nu heet die Boekenbon Literatuurprijs – zorgde al meteen voor zure oprispingen bij de gepasseerde verhalenschrijfster Annelies Verbeke. Weer geen kans op de geldzak van [lees verder]

0
    0
    Jouw winkelmand
    Jouw winkelmand is leeg
      Bereken verzending
      Bon toepassen

      Bedankt!

      Je link is opgenomen. Hartelijk dank. We bekijken en plaatsen die zo snel mogelijk. Klik ‘Nog een link ingeven’ om een nieuwe link in te geven of klik op Terug om terug te gaan naar de vorige pagina.