Van August Vermeylens gemeenschapskunst tot de reset van Mark Elchardus

Kennen de socialisten hun eigen geschiedenis niet meer? Stuitend hoe Louis Tobback en gelijkgezinden gewezen socialistische huisideoloog Mark Elchardus nu onder vuur nemen. Wanneer socioloog Elchardus het belang van begrippen als ‘gemeenschap’ of ‘volkswil’ voor een reboot van onze democratie in diens Reset onderstreept, verwijten ze hem grofweg reactionaire bloed-en-bodem retoriek die aan de zwartste jaren 1930 herinnert. Terwijl uitgerekend socialist August Vermeylen al in de jaren 1890 in zijn pleidooien voor een moderne Vlaamse literatuur voor internationale gemeenschapskunst ‘in eigen grond geworteld’ opkwam.

Alles omgewoeld

Vermeylen, die zijn naam gaf aan het socialistische Vermeylenfonds, dynamiteerde in de jaren 1890 de gezapige Vlaamse letteren door met jonge medestanders als Emmanuel de Bom, Stijn Streuvels, Cyriel Buysse en Karel van de Woestijne te pleiten voor een Vlaamse literaire gemeenschapskunst. Als artistieke voorhoede zou deze de lezer in de moderne vaart der volkeren mee opstoten. Met het literaire tijdschrift Van Nu en Straks bracht hij in het decennium voor de eeuwwisseling zijn theorie in praktijk. Dat hij mee aan de basis lag van de vernederlandsing van het onderwijs en de oprichting van de eerste volledig Nederlandstalige Belgische universiteit te Gent, bewijst dat hij effectief ook uitvoerde wat hij predikte. De oprichting van het Nieuw Vlaams Tijdschrift, zijn geesteskind, na WO II zou hij niet meer meemaken want hij overleed in 1945.

Vermeylens diagnose van de samenleving in 1893, bij de eerste publicatie van Van Nu en Straks, klinkt verrassend actueel: ‘De tijd die wij meeleven is schrikkelijk en schoon: raadselachtig ingewikkelde, bonte, aanlokkende absurditeit, paroxysme, val en oprijzing van rassen en maatschappijen, alles weer omgewoeld, alle begrip opnieuw getoetst en betwist.’ Een nieuwe verwarrende tijd vroeg om een nieuw geluid, een reset à la Elchardus, maar dan op literair-artistiek gebied. Al in 1894 brak hij zich het hoofd over de contouren van een dergelijke ‘gemeenschapskunst’: ‘De kunst die komt, – gemeenschapskunst? De betekenis van deze uitdrukking heeft men dikwijls verminkt, maar een passender woord vind ik niet (…).’

In eigen grond geworteld

Geleidelijk aan worden de concrete vormen van die gemeenschapskunst door Vermeylen verder ingekleurd. Dat schrijvers daarvoor te rade moeten gaan bij het eigen volk, bracht Vermeylen met zijn medestanders al onmiddellijk in de praktijk. Hij zette de poëzie van Guido Gezelle op de kaart, en promootte daarbij ook het werk van diens West-Vlaamse medestanders Albrecht Rodenbach en vooral Hugo Verriest. Zij hadden een voorbeeldfunctie voor een nieuwe generatie Vlaamse auteurs omdat hun werk emancipatorisch was voor het Vlaamse leespubliek.

Vermeylen die zijn flamingantisme en dat van zijn jonge medestanders in een Europese context inbedde, begreep dat de disruptieve samenleving uit het fin de siècle een literaire smoel kon krijgen. Daarvoor was een eigen artistieke expressie nodig die haar voedingsbodem in de plaatselijke Vlaamse gemeenschap vond. Pas als de Vlaamse literatuur zich van haar specifieke identiteit bewust wordt, zo Vermeylen in zijn bekendste essay ‘Vlaamse en Europese Beweging’ uit 1900, kan ze daadwerkelijk participeren aan culturele uitwisseling op een Europees niveau: ‘Onze zending is, in eigen grond geworteld, het cultuurleven van onze buren in ons om te werken tot eigen leven.’

Interne culturele bewustwording

Het accent lag bij Vermeylen op de openheid van de Vlaamse literatuur voor externe invloeden, maar tegelijk benadrukt hij het belang van de interne culturele bewustwording (‘in eigen grond geworteld’). Vandaar zijn klinkend besluit in twee stappen: ‘Om iets te zijn, moeten wij Vlamingen zijn. Wij willen Vlamingen zijn, om Europeeërs te worden.’ Think global, write local zou dat vandaag heten. Als de wereld ons dorp is geworden, komt het erop aan om van ons dorp ook de wereld te maken. Zonder de inbreng van lokale culturele inhoud wordt de Europese of globale cultuur een lege huls of commerciële eenheidsworst.

In 1903 bij de oprichting van het nieuwe literaire tijdschrift Vlaanderen, zou hij samen met onder anderen Stijn Streuvels en Herman Teirlinck die lokale invulling als basis voor daadwerkelijke literaire vernieuwing opnieuw ter sprake brengen: ‘Misschien mogen we eens den droom van een Groot-Nederlandse beschaving en een Groot-Nederlandse literatuur in ‘t volle vaste daglicht begroeten. Maar niet vroeger, dan wanneer wij gewoon ons eigen geworden zijn, wanneer dit volk zich opgewerkt zal hebben volgens eigen aard en eigen groeikracht. (…) De toekomst onzer literatuur is onafscheidelijk van de toekomst van ons volk (…).’

Gemeenschap versus vennootschap

Elchardus probeert in Reset op analoge wijze de staat van onze democratische samenleving te revitaliseren. Het is zaak om de samenleving terug te koppelen aan de dynamiek van de plaatselijke gemeenschap(pen). Het huidige neoliberale politieke management zweert te veel bij een hol verbindend discours waarbij mensen louter als individuen of werknemers worden beschouwd. Het heeft geen oog voor de roots van de lokale gemeenschap die meer is dan de loutere optelsom van zogezegd neutrale individuele werknemers. Ondertussen dreigt het opbod van allerlei minderheden de grondstroom van de lokale gemeenschap droog te leggen.

Jarenlang doceerde Elchardus sociologie aan de VUB. In zijn basiswerk Sociologie. Een inleiding geeft hij in enkele regels helder weer waar het onderscheid tussen een abstracte, koopmansachtige focus op de samenleving (ook wel vennootschap genoemd) versus daadwerkelijke verbondenheid met een gemeenschappelijke voedingsbodem vandaan komt. De Duitse socioloog Ferdinand Tönnies had het er al in 1887 over in zijn baanbrekend werk Gemeinschaft und Gesellschaft. Elchardus: ‘Gemeinschaft was natuurlijk; het had wortels in het verleden; het was verbonden met het landelijke en het authentieke, met gevoel, intuïtie en kunstzin, het was niet abstract, niet louter verstandelijk, het was verbonden met het verzorgende en het koesterende. Er zat (…) heel veel emotionele intelligentie in. Gesellschaft daarentegen, was stedelijk, nieuw, koel en artificieel; het was verbonden met de rede, de koele rationaliteit en de wetenschap, met berekening en handel.’

Vlaming én wereldburger

Laat dit huidige gebrek aan warme, lokale gemeenschapszin en het teveel aan koele, stedelijke, berekenende globalisme nu net aan de basis liggen van Zwarte Zondag dertig jaar geleden, aldus Elchardus. Je zou van minder een aanhanger worden van Vermeylens gemeenschapskunst of Elchardus’ communitarisme. Je moet eerst leren stappen voordat je kan lopen. En dat gebeurt aanvankelijk in eigen omgeving. Dan pas wenkt de wijde wereld. Wij willen Vlamingen zijn, om wereldburgers te worden.

Meer berichtjes van Frank Hellemans

Leven en werken van Maurice Gilliams: biografie op komst

BlogFrank Hellemans - 13/07/2022
Nee, Maurice Gilliams (1900-1982) was geen collaborateur. En ja, meer dan waarschijnlijk heeft de officieel kinderloze Gilliams dan toch een (buitenechtelijke) zoon. Annette Portegies, die al in 1999 de opdracht aanvaardde om een biografie over Gilliams te maken, presenteert eind augustus 2022 in Weerspiegeld [lees verder]

Waarom valt er na Remco Campert zo weinig te lachen in de letteren?

BlogFrank Hellemans - 05/07/2022
Filmkomedies genoeg en Vlaamse tv-series vol kolder, karikaturen en groteske grollen. Maar wanneer kan je als lezer nog eens (glim)lachen bij het lezen van een Nederlandstalige roman? Ooit schreven auteurs voor hun plezier en schuwden allesbehalve de lichtvoetige en humorvolle toets, zoals de pas overleden [lees verder]

Waar zijn de literaire cafés met Toots Thielemans en gogogirls gebleven?

BlogFrank Hellemans - 28/06/2022
Remco Campert was er ooit kind aan huis. En dichters als Paul Snoek, Patrick Conrad en H.C.Pernath kwamen er geregeld over de vloer. Die laatste maakte er zelfs een dodelijke val. En ja, ook Hugo Schiltz en Henri-Floris Jespers frequenteerden de Antwerpse privéclub Vecu van 1961 tot 1983. Je zou warempel [lees verder]

Stachanovist Stijn Streuvels: hard werken loont

BlogFrank Hellemans - 21/06/2022
Bij alle gekte rond Felix Timmermans, die met de heruitgave van zijn Boerenpsalm plots weer een renaissance beleeft, krijgt ook Stijn Streuvels (1871-1969) in de luwte van zijn Lierse generatiegenoot meer dan terecht nog een late hommage. Stijn Streuvels 150 jaar. Een internationale auteur met universele [lees verder]

Maak kennis met de Engelse Bart Van Loo: Dan Jones over de Britse royals

BlogFrank Hellemans - 15/06/2022
Begin 2022 verscheen Van Rome tot Rome waarin de 40-jarige Engelse historicus Dan Jones 1000 jaar westerse middeleeuwse geschiedenis op 600 bladzijden comprimeert. Op zijn best is hij echter in Vorsten van Albion, de wervelend vertelde geschiedenis van het huis Plantagenet dat de Engelse kroon vanaf [lees verder]

Is Joachim Pohlmann echt de enige rechtse Vlaamse schrijver?

BlogFrank Hellemans - 08/06/2022
Eigenlijk is het hilarisch: het driemaandelijkse literaire tijdschrift Deus Ex Machina (DEM) brengt een themanummer over rechtse auteurs maar vindt nauwelijks pennen die zich waagden aan een stand van zaken. Resultaat: veel buitenlandse namen in deze rechtse literaire canon. En gelukkig toch ook Joachim [lees verder]

Arm Vlaanderen en het rijke oeuvre van Gaston Durnez

BlogFrank Hellemans - 25/05/2022
Gaston Durnez (1928-2019), tijdens de laatste jaren van zijn leven ook Doorbraak-medewerker, blijft hot dankzij Davidsfonds-uitgever Toon Horsten. Meest recente en nog nooit gepubliceerde tekst van Durnez is diens beschouwing over Boerenpsalm van Felix Timmermans die nu bij de heruitgave ervan verscheen [lees verder]

Waar blijft die Herman de Coninck-zaal in Mechelse bib?

BlogFrank Hellemans - 18/05/2022
Op zondag 22 mei is het 25 jaar geleden dat de toen amper 53-jarige dichter Herman de Coninck in de straten van Lissabon na een hartaanval in de armen van collega-dichteres Anna Enquist dood neerzeeg. De verslagenheid was groot want De Coninck was niet alleen een populaire, graag gelezen dichter – [lees verder]

August Vermeylen: 150 jaar oud maar eeuwig jong

Recensie Frank Hellemans - 11/05/2022
Er zijn weinig Vlaamse literatoren die zo precies en scherp over hun tijd hebben geschreven als de Brusselse ‘more brains’-essayist August Vermeylen (1872-1945) die 150 jaar geleden op 12 mei is geboren. Zijn oproep voor gemeenschapsvorming en -kunst klinkt vandaag luider dan ooit: van Sammy Mahdi [lees verder]

Ultima-winnares Annelies Verbeke zet kortverhaal en vergeten schrijfsters op de kaart

BlogFrank Hellemans - 04/05/2022
Mooie geste om dit jaar Annelies Verbeke (46) de Ultima voor de letteren te gunnen. Ze debuteerde ooit als een komeet, ontpopte zich vervolgens tot koningin van het kortverhaal en valt de laatste jaren vooral op door haar onvermoeibare inzet voor collega-schrijfsters.
Slapeloos op de trein
Verbeke [lees verder]

Lachen is gezond en vooral subversief: Walter van den Broecks Uilenspiegel

Recensie Frank Hellemans - 03/05/2022
Iedereen heeft ooit wel eens gehoord van Tijl en zijn Nele, en van Lamme Goedzak. Maar wie kent het hele verhaal echt?
Het Franstalige origineel La légende d’Ulenspiegel van Charles De Coster uit 1867 nodigt niet direct uit voor een avondje leesvertier, wegens vrij langdradig en barok. Goed [lees verder]

Waarom het met een Vlaamsere Dikke Van Dale maar niet wil lukken

BlogFrank Hellemans - 27/04/2022
Eerst het goede nieuws: de zestiende editie van de nieuwe Dikke Van Dale doet zijn epitheton alle eer aan en biedt zomaar eventjes 5.160 bladzijden taalplezier. Maar dan het minder goede: Vlaamse woorden, zoals ‘goesting’, worden steevast als Belgische informele spreektaal getypeerd. En Vlaamse auteurs, [lees verder]

0
    0
    Jouw winkelmand
    Jouw winkelmand is leeg
      Bereken verzending
      Bon toepassen

      Bedankt!

      Je link is opgenomen. Hartelijk dank. We bekijken en plaatsen die zo snel mogelijk. Klik ‘Nog een link ingeven’ om een nieuwe link in te geven of klik op Terug om terug te gaan naar de vorige pagina.