Tussen utopie en onvermogen: ‘Sérotonine’

Het niveau van de wanhoop op een aanvaardbaar niveau houden. Dat is het levensdoel van Florent-Claude, de verteller van Sérotonine, Michel Houellebecqs laatste roman. Serotonine is een hormoon dat ons humeur regelt. Dat van Florent-Claude is ernstig ontregeld. Hij zwalpt tussen twee klippen: ofwel zinkt hij weg in een diepe depressie, ofwel neemt hij een tabletjecaptorix. Maar dat heeft als vervelende bijwerking dat het de libido afbreekt. De lezer die vorige romans van Houellebecq las en Sérotonine openslaat komt dus op vertrouwd terrein: de auteur van Elementaire deeltjesis de scherpe analist van de man van middelbare leeftijd die alles heeft verknoeid: zijn intieme relaties en zijn professioneel leven. Dit is het verhaal van een ‘vrijwillige verdwijning’: het personage vertelt hoe hij zich geleidelijk terugtrekt uit de maatschappij, totdat ze een ‘neutrale oppervlakte’ wordt waar hij een gevoelloos, afgevlakt leven leidt en het verlangen enkel nog voorwerp uitmaakt van heimwee. Een intrige is er amper: de roman bestaat uit een aantal flashbacks waarin de verteller zijn stukgelopen relaties vertelt terwijl hij zwalpt tussen Parijs en Normandië. Is dit de meest wanhopige van de romans van Michel Houellebecq?

Antihelden

De genadeloze zelfanalyse is zoals altijd bij de romancier een aanleiding om de maatschappij waarin hij leeft – waar wij in leven – aan een scherp onderzoek te onderwerpen. De wereld van zijn antihelden belangt ons aan. Er is, om te beginnen, de seksuele diagnose: het impotente personage dat gefascineerd blijft door de herinnering aan enkele passionele verhoudingen is, zoals schrijfster Catherine Millet opmerkte in Le Monde, een symptoom van de ontmannelijking van de man in de westerse maatschappij. Er is, vervolgens, de kritiek op het neoliberalisme, een constante in Houellebecqs oeuvre sinds zijn genadeloze ontmaskering van de bedrijfscultuur in zijn eerste roman, Extension du domaine de la lutte (1994; De wereld als markt en strijd). Hier heeft hij het over een domein dat hem als landbouwingenieur vertrouwd is, dat van de melkproducenten die sinds de afschaffing van de Europese subsidies amper het hoofd boven water houden. ‘Uiteindelijk wint de vrije handel altijd’ (251), verzucht de fatalistische verteller. Een aantal recensenten merkte op dat de scène waar boze veehouders een rond punt bezetten sterk doet denken aan de protesten van de gele hesjes. Eens te meer blijkt dat Houellebecq antennes heeft om op te vangen wat er onderhuids leeft in de maatschappij. Als romancier ten slotte is Houellebecq ook gevoelig aan de manier waarop maatschappelijke evoluties de taal beïnvloeden. Zo steekt hij de draak met een personage dat de neiging heeft om Engelstalige termen te gebruiken, vooral wanneer dat niet nodig is. Ook het metaforisch gebruik van informaticataal stelt hij aan de kaak.

Perspectief

Toch kun je Houellebecq niet herleiden tot zwartgalligheid en uitzichtloosheid. Dat bleek al uit zijn vorige romans. Er is altijd een perspectief. De liefde bijvoorbeeld – ‘une sorte de rêve à deux’ die ons de kans geeft van ons leven een ‘draaglijk ogenblik’ te maken. Elders lezen we dat de werkelijkheid hard is, in het bijzonder tegenover de zwakkeren, maar dat de liefde het enige is waarop we nog kunnen vertrouwen – hoewel de verteller er het bijwoord misschienaan toevoegt. Michel Houellebecq is een ontgoochelde romanticus. Ook de literatuur is een houvast in deze woestijn van verloren illusies. In Plateforme (2001) al merkte Houellebecq op dat ‘leven zonder te lezen gevaarlijk is’. In Soumission (2015; Onderworpen)schreef hij lyrische bladzijden over zijn verhouding met Joris-Karl Huysmans, de romancier van het einde van de 19de eeuw. ‘Nooit heb ik me zo dicht bij iemand gevoeld als bij Huysmans’, zegde de verteller daar. Is het een toeval dat we in Sérotoninebijna dezelfde zin lezen over zijn verhouding met Gogol, wiens Dode zielenhij leest? Houellebecq mobiliseert een hele bibliotheek: de moralisten Vauvenargues en Chamfort, de romantici Lamartine en Nerval, de post-romanticus Baudelaire, de modernisten Thomas Mann en Marcel Proust, enz. Een ander aspect van die literaire gevoeligheid is zijn voorliefde voor maximes, bondige, scherpe uitspraken in de lijn van de Franse moralisten of van Céline, die andere grote pessimist: ‘Les gens fabriquent eux-mêmes le mécanisme de leur malheur’. Houellebecq is een seismograaf van onze tijd maar ook een klassiek auteur in de beste Franse traditie.

Ironie

Meent Michel Houellebecq wat hij schrijft? De lezer is best op zijn hoede wanneer hij een van zijn romans openslaat want de schrijver is een meester van de ironie. Dat bleek onder meer in Soumissionwaar de bekering tot de islam van een personage te maken had met de sluiting van de bar van hotel Métropole in Brussel. Ook hier stel je je de vraag of Florent-Claude een reliable narratoris. Zo wordt de ode aan de literatuur ondermijnd door, bijvoorbeeld, de vergelijking van Lamartine met Elvis Presley of de merkwaardige seksuele analyse van het werk van Proust en Thomas Mann die volgens de verteller geen ‘eerbare mannen’ (335) waren. Of hij echt meent dat hun werk ‘het definitieve einde van de beschaving’ inluidt is maar de vraag. En wat te denken van het feit dat de verteller Arthur Conan Doyles werk boven dat van Mann en Proust plaatst? Dat heeft niets te maken met Sherlock Holmes maar met de belangstelling van Conan Doyle voor het spiritisme – die ‘ultieme troost voor hen die de dood van hun geliefden niet aanvaarden en geen christenen willen zijn’.

De meeste romans van Michel Houellebecq zijn op hetzelfde stramien gebouwd: ze maken eerst een onverbiddelijke diagnose van de maatschappelijke werkelijkheid en stippelen vervolgens een utopisch alternatief uit dat godsdienstige of wetenschappelijke trekken heeft. Ten slotte blijkt dat ook het alternatief niet deugt want onvoldaanheid zit nu eenmaal ingebakken in de menselijke natuur. Dat is het geval in bijvoorbeeld Particules élémentaires, La possibilité d’une île (2005; Mogelijkheid van een eiland) of Soumission. Maar in Sérotonine is de utopische dimensie vrijwel afwezig, wat van deze roman misschien Houellebecqs donkerste maakt. Behalve dan in de laatste paragrafen. De verteller besluit immers dat er wel degelijk tekens bestaan van de goddelijke aanwezigheid – en het zal niet verbazen dat hij ze in de liefde ontwaart. Ik begrijp dan ook, zegt de verteller, Christus’ ontgoocheling: de tekens zijn er maar de mensen houden er geen rekening mee. ‘Moet ik echt mijn leven geven voor die klunzen?’, laat hij de Messias vragen. Zo eindigt Sérotonine op wat misschien Houellebecqs belangrijkste drijfveer is om te schrijven: het spanningsveld tussen het utopisch streven en het menselijke onvermogen.

 

Geen boeken gevonden

Meer berichtjes van Luc Rasson

De dictator in zijn wolfschans

Recensie Luc Rasson - 04/07/2021
Wat doe je met plekken waar iets blijft hangen van de herinnering aan een dictator? Dat is de vraag die historicus Xosé Nuñez Seixas zich stelt in zijn laatste boek, Guaridas del lobo, waarvan de titel verwijst naar Hitlers ‘Wolfsschanze’, zijn bunkercomplex in Oost-Pruisen waar op 20 juli 1944 [lees verder]

‘Abnormaliseer’ de politieke tegenstrever!

Recensie Luc Rasson - 04/03/2021
In 2019 publiceerde de Italiaanse historicus Francesco Filippi een essay met de verrassende titel Mussolini heeft ook goede dingen gedaan. Maar de ondertitel maakte meteen de ironische intentie duidelijk: De dwaasheden die blijven rondgaan over het fascisme. Het boekje kende een groot commercieel succes [lees verder]

De wereld zit slecht in elkaar

Recensie Luc Rasson - 14/02/2021
In 1991 publiceerde de Italiaanse schrijver Italo Calvino een mooi essay over de vraag waarom het goed is de klassiekers te lezen. Een van de redenen die de auteur aanhaalt is dat wanneer je Homeros, Cervantes of Dickens ter hand neemt, je het geroezemoes van de actualiteit naar de achtergrond dringt.
[lees verder]

De melancholie van links

Recensie Luc Rasson - 23/01/2021
Régis Debray aarzelt niet om het begrip ‘intellectueel’ op de korrel te nemen. Want hij is zich natuurlijk zeer bewust van de verblinding die veel intellectuelen heeft gekenmerkt. Hij aarzelt niet Georges Bernanos te citeren, de rechtse schrijver die de zijde van de Spaanse Republiek had gekozen, [lees verder]

De melancholie van links

Recensie Luc Rasson - 05/01/2021
Het begrip ‘Franse intellectueel’ is bijna een tautologie. Schrijvers, kunstenaars of politici die het in het laatste decennium van de 19de eeuw opnamen voor de onterecht veroordeelde Joodse kapitein Dreyfus werden door hun tegenstanders misprijzend ‘intellectuelen’ genoemd. De term werd een [lees verder]

Satan is een blanke man

Recensie Luc Rasson - 20/12/2020
 ‘Wil u zich niet vergissen? Beschouw dan als fout alle ideeën die dierbaar zijn aan uw tijd’. (Flaubert)
Laat ik beginnen met een bekentenis. Ik heb me altijd beschouwd als iemand die progressief denkt. In het stemhokje ging mijn stem naar vooruitstrevende partijen. Ik stelde vrijheid, gelijkheid [lees verder]

Wie is de grootste Franse schrijver?

BlogLuc Rasson - 05/09/2020
Wie zijn de grote nationale schrijvers? De Engelstaligen hebben Shakespeare; in de Spaanstalige wereld is Cervantes de grootste en Dante Alighieri is zonder twijfel Italië’s schrijver bij uitstek; in het Duits spant Goethe de kroon. Maar er zijn talen waar de keuze zich minder opdringt: wie is de [lees verder]

Tussen utopie en onvermogen: ‘Sérotonine’

BlogLuc Rasson - 27/01/2019
Het niveau van de wanhoop op een aanvaardbaar niveau houden. Dat is het levensdoel van Florent-Claude, de verteller van Sérotonine, Michel Houellebecqs laatste roman. Serotonine is een hormoon dat ons humeur regelt. Dat van Florent-Claude is ernstig ontregeld. Hij zwalpt tussen twee klippen: ofwel zinkt [lees verder]

Was Pétain dement?

BlogLuc Rasson - 22/12/2018
De recente uitspraak van president Macron in het kader van de herdenking van de Wapenstilstand van 11 november 1918 toonde hoe gevoelig de naam Pétain vandaag nog ligt in Frankrijk (Zie ‘Een groot soldaat? Macron en Pétain’, 12 november 2018). Hij eerde de maarschalk voor de rol die hij speelde [lees verder]
0
    0
    Jouw winkelmand
    Jouw winkelmand is leeg
      Bereken verzending
      Bon toepassen

      Bedankt!

      Je link is opgenomen. Hartelijk dank. We bekijken en plaatsen die zo snel mogelijk. Klik ‘Nog een link ingeven’ om een nieuwe link in te geven of klik op Terug om terug te gaan naar de vorige pagina.