Terreur in de Weimarrepubliek

De moord op de christendemocratische politicus Walter Lübcke op 2 juni 2019 joeg een schokgolf door de Bondsrepubliek Duitsland. De dader was een rechtse extremist. Het was niet de enige daad van terreur die op het conto van extreemrechts stond. Op 9 oktober 2019 pleegde een andere extremist een mislukte aanslag op een synagoge in Halle an der Saale, waarbij hij in de marge ervan twee passanten vermoordde. Tussen 2000 en 2006 trok de Nationalsozialistischer Untergrund (NSU) moordend door het land.

Vergeten

De moord op Lübcke roept herinneringen op aan die op de Duitse minister van Buitenlandse Zaken Walter Rathenau op 24 juni 1922. Voor de Duitse historicus Florian Huber vormt de terreur van ‘rechts’ de aanleiding om in het boek De wraak van de verliezers (oorspronkelijke titel: Rache der Verlierer) een blik te werpen op de ontstaansgeschiedenis van de extreemrechtse terreur in Duitsland.

 

Die is te situeren in de jaren ’20 van vorige eeuw, maar – zo stelt de auteur – de ‘eerste extreemrechtse aanslagplegers zijn nagenoeg vergeten, omdat ze in het collectieve geheugen worden overschaduwd door Adolf Hitler’ (p. 7). Hij haast zich wel om te zeggen dat de situatie in de Weimarrepubliek niet met die van de huidige Bondsrepubliek mag worden vergeleken, maar als de geschiedenis zich dan toch herhaalt, ‘dan is het in de structuren, leefwerelden, denkwijzen en gevoelens die in de afgelopen honderd jaar nooit meer zijn verdwenen en altijd weer kunnen opleven.’ (p. 9).

 

Radicale uitweg

De moord op Rathenau vormt de rode draad in het verhaal van Huber over extreemrechtse terreur in het Duitsland van honderd jaar geleden. Het slachtoffer was een van de meest briljante ministers van Buitenlandse Zaken die Duitsland ooit heeft gekend, de daders waren mannen die de nederlaag van hun land in de Eerste Wereldoorlog niet konden verkroppen. Ze voelden zich na de wapenstilstand van 1918 verloren. Als gewezen frontsoldaten vielen ze vaak in een zwart gat. De ‘plotselinge leegte’ in hun leven wakkerde het verlangen aan naar ‘een radicale uitweg’ (p. 23).

 

Sommige vonden die in de befaamde Freikorps, de paramilitaire vrijkorpsen, die de ‘vloeiende’ grenzen van Duitsland in het oosten, tegen Poolse aanspraken, en in het Balticum tegen het bolsjewistische gevaar verdedigden. Ze werden ook betrokken bij het neerslaan van linkse opstanden in Duitsland. De contradictie bestond erin dat de vrijwilligers dat deden op last van de door sociaaldemocraten geleide Duitse regering. Een van de meer gekende nationalisten, Friedrich Wilhelm Heinz, drukte zijn innerlijke tweestrijd met de volgende woorden uit: ‘Mag je thuisblijven omdat misschien de rode vlag boven de colonnes zal wapperen? (…) Mag je nog langer zinnen op de val van deze regering als die Duitsland wil redden?’ (Geciteerd op p. 50).

 

Nederlaag en vernedering

Nadat de regering in juni 1919 het voor Duitsland zo vernederende Verdrag van Versailles had ondertekend, gaf ze de vrijkorpsen het bevel om terug te keren uit het oosten. Geruchten deden de ronde dat ze zouden worden opgeheven. Nu voelden die nationalistische front- en vrijkorpssoldaten zich al helemaal verloren en verraden.

 

Sommige begonnen samen te spannen tegen het ‘systeem’ zoals ze de democratie van de Weimarrepubliek noemden. Ze gaven de heersende traditionele partijen de schuld van de nederlaag en de vernedering. De ‘Dolchstoßlegende’ behekste hen, de legende, het geloof dat de linkse politici en de joden de dapper strijdende Duitse troepen in de herfst van 1918 een dolk in de rug hadden geplant. Hun haat richtte zich tegen de vertegenwoordigers van het democratische ‘systeem’ die de wapenstilstand zouden hebben gewild om Duitsland voor hun eigen profijt te vernietigen.

 

Politieke moord

Huber beschrijft in detail de leef- en denkwereld van extreemrechtse figuren zoals de gewezen marineofficier Hermann Erhardt en de soldaat-schrijver Ernst von Salomon, het ontstaan van extreemrechtse milities en groeperingen zoals de Erhardt-Brigade en Organisation Consul. Dat wisselt hij af met korte stukjes uit de laatste twee dagen in het leven van Rathenau en hoe deze in de Reichstag, het nationale parlement, wordt aangevallen door politici van de Deutschnationale Volkspartei (DNVP). Rathenau belichaamde als minister én als jood alles wat extreemrechts haatte.

 

Activisten van Organisation Consul vatten het plan op hem te vermoorden: ‘De klap die ze aan Rathenau zouden uitdelen, moest het systeem in het hart raken.’ (p. 186). We lezen hoe Rathenau zijn tijd doorbrengt in zijn villa in Berlin-Grunewald en hoe hij pendelt tussen zijn woonplaats en zijn kantoor en het parlement in het centrum van Berlijn. Enkele dagen voor zijn gewelddadige dood had Rathenau de beroemde schrijver Stefan Zweig nog een lift gegeven in zijn dienstauto. Zweig schreef daarover later: ‘Zelden in de geschiedenis heeft een man met zoveel scepsis en zoveel innerlijke tegenstellingen een taak op zich genomen waarvan hij wist dat niet hij, maar alleen de tijd de oplossing kon brengen, en hij kende het gevaar dat er voor hem persoonlijk in school.’ (Geciteerd op p. 82). De kroniek van de aangekondigde moord, de aanslag zelf en de klopjacht op de moordenaars laten zich als een thriller lezen.

 

Vergelijking

Huber ziet gelijkenissen tussen de mannen die de Weimarrepubliek vanuit een ‘rechts’ wereldbeeld haatten en de ‘extreemrechtse terroristen van nu’ (p. 10) en tussen de partijen die toen fulmineerden tegen het ‘systeem’ en de Alternative für Deutschland (AfD). Die vergelijking zelf komt analytisch niet uit de verf; ze wordt in een paar kleine fragmenten afgehandeld en blijft steken in het afhaspelen van enkele namen en feiten. Een grondige analyse van extreemrechts in Duitsland vandaag de dag volgt niet op het uitgebreide en beklijvende verhaal over de moord op Rathenau.

 

De wraak van de verliezers is verkrijgbaar in onze online boekhandel.

 

 

De wraak van de verliezers | Florian Huber

Paperback / softback | Nederlands | Geschiedenis algemeen

De geschiedenis van rechts terreur in Duitsland begon niet met de opkomst van de nationaalsocialisten, maar met een samenzwering tegen de Duitse democratie en een bloedige reeks moorden precies honderd jaar geleden. De daders in de vroege Weimarrepubliek hadden [lees verder...]

In stock

Meer berichtjes van Dirk Rochtus

Vensters op Duitsland

Recensie Dirk Rochtus - 17/07/2021
Hoe krijg je het best in boekvorm zicht op Duitsland in de twintigste eeuw? Je brengt medewerkers van het Duitsland Instituut Amsterdam (DIA) en redacteurs van het tijdschrift Kleio samen en zorgt voor een goede verdeling van de thema’s. En die zijn rijkelijk voorhanden, ook al is het behandelde tijdsgewricht [lees verder]

Terreur in de Weimarrepubliek

Recensie Dirk Rochtus - 10/07/2021
De moord op de christendemocratische politicus Walter Lübcke op 2 juni 2019 joeg een schokgolf door de Bondsrepubliek Duitsland. De dader was een rechtse extremist. Het was niet de enige daad van terreur die op het conto van extreemrechts stond. Op 9 oktober 2019 pleegde een andere extremist een mislukte [lees verder]

Strijd om te overleven

Recensie Dirk Rochtus - 27/04/2021
Wat een beklijvend boek is het pas verschenen Cabaretière in de kampen: de zelfgetuigenis over wat een jonge, vrijgevochten Duitse vrouw had meegemaakt in verschillende naziconcentratiekampen! En de enige ‘schuld’ van Isa Vermehren (1918-2009) bestond daarin dat haar broer Erich, werkzaam bij de [lees verder]

Gevaarlijk boek na meer dan 70 jaar weer vertaald

Recensie Dirk Rochtus - 21/04/2019
In tegenstelling tot wat algemeen gedacht werd, was Mein Kampf niet verboden in het naoorlogse Duitsland. In feite had de regering van de deelstaat Beieren als bezitter van de auteursrechten er gewoonweg geen belang bij om een van de meest omstreden en ‘gevaarlijke’ boeken van de 20ste eeuw [lees verder]

Geen Marx zonder Engels

Recensie Dirk Rochtus - 05/05/2018
‘Onze vriendschap is als die tussen Orestes en Pylades,’ schreef Karl Marx in 1864 aan Friedrich Engels. De vergelijking met de antieke Griekse helden was niet zo ver gezocht. Zelden hebben twee denkers zo nauw samengewerkt, zo veel vreugde en pijn met elkaar gedeeld als de grondleggers van [lees verder]

Glansvol binnenkijken

Recensie Dirk Rochtus - 26/12/2017
Huizen van dichters spreken tot de verbeelding. Ze verbinden verleden en heden, ze wekken de herinnering op aan een leven, een gebeurtenis, een schepping. Een van de  eerste dingen die de Duits-joodse dichter Heinrich Heine deed toen hij in 1831 naar Parijs was geëmigreerd, was een kijkje gaan nemen [lees verder]

‘Wat ons bindt … Duitsland!’

Recensie Dirk Rochtus - 15/02/2016
Een Poolse germanist die zich midden jaren ’80 wendde tot de enigmatische Duitse ‘Dichtersoldat’ Ernst Jünger (1895-1998): dat was niet zo vanzelfsprekend in het politiek-culturele klimaat van die jaren. Hoe uit die briefwisseling tussen Wojciech Kunicki en Ernst Jünger een intellectuele [lees verder]

Didier Reynders niet mals voor N-VA

Recensie Dirk Rochtus - 28/02/2014
Eindelijk ligt het boek Didier Reynders zonder taboes in de Vlaamse boekhandel. De Franstalige versie is twee maanden geleden al verschenen en werd hier eerder besproken. De Nederlandstalige uitgave is verrijkt met het hoofdstuk ‘Didier Reynders made in Vlaanderen’.
Vis
De [lees verder]

Didier Reynders sans tabou

Recensie Dirk Rochtus - 31/12/2013
Gespreid over 25 hoofdstukken antwoordt Didier Reynders, minister van Buitenlandse Zaken, op de meest indringende vragen over zijn privé en openbare leven. De lezer leert niet alleen de mens Reynders beter kennen, maar krijgt ook inzage in het reilen en zeilen van de Belgische politiek zoals de gedreven [lees verder]

Didier Reynders sans tabous

Recensie Dirk Rochtus - 30/12/2013
In het boek Didier Reynders sans tabou gaan twee gerenommeerde Franstalige journalisten op zoek naar de mens achter het beeld dat we van de ook in Vlaanderen niet onomstreden liberale politicus hebben. Eén ding is zeker: Didier Reynders is een politiek dier zoals we er weinig hebben in België. Gespreid [lees verder]

Links-liberalisme

Recensie Dirk Rochtus - 09/10/2012
De eersten die hij er eind jaren ’80 hoorde over spreken, zoals sommige politici van de VU, verwezen naar het Nederlandse D66 als voorbeeld. Maar in België domineerden steeds de drie klassieke breuklijnen op levensbeschouwelijk, economisch en communautair vlak het politieke leven en het ideologische [lees verder]
0
    0
    Jouw winkelmand
    Jouw winkelmand is leeg
      Bereken verzending
      Bon toepassen

      Bedankt!

      Je link is opgenomen. Hartelijk dank. We bekijken en plaatsen die zo snel mogelijk. Klik ‘Nog een link ingeven’ om een nieuwe link in te geven of klik op Terug om terug te gaan naar de vorige pagina.