Stokoude bomen vertellen onze geschiedenis

Op zondag 18 oktober werd aangekondigd dat Valerie Trouet de Jan Wolkers Prijs 2020 wint. Herlees hier de recensie.

Droogte teistert Europa. In 119 jaar was het in Vlaanderen nooit droger dan nu, zegt ecoloog Jelle Van den Berghe dit weekend in De Standaard. In Tsjechië houdt men het hart vast. Men vreest er een heruitgave van de droogte van 1540, leert hetzelfde artikel. Rivierkeien met het opschrift ‘als je mij ziet, ween dan’ waarschuwen mensen dat er harde tijden komen. Die Hungersteine waren voor het eerst sinds lang terug te zien op de rivierbedding van de Elbe; de oudst gekende datering is van 1417.

‘Hoe ernstig’ de huidige ‘droogteperioden ook lijken, ze verbleken bij de megadroogten in de middeleeuwen.’ Toen duurden droogteperiodes niet alleen tot wel 50 jaar of meer. ‘Ze waren ook heviger en wijder verbreid dan de ergste droogteperiode van de 20ste en de 21ste eeuw.’ De Vlaamse dendrochronologe Valerie Trouet noemt het ‘verontrustend’ dat de ‘middeleeuwse megadroogten binnen de natuurlijke variabiliteit van het klimaatsysteem vielen.’

Klimaatgeschiedenis

Wie enigszins vertrouwd is met klimaatgeschiedenis, verbaast dit niet. Extreme klimaatfenomenen, zoals we die vandaag nogal hijgerig beschreven zien in de media, zijn van alle tijden. In het nieuwe boek van Valerie Trouet staan er enkele beschreven. Het succes van piraterij, de ondergang van het Romeinse Rijk, zowel de bloei als de ondergang van Dzjengis Khan, de Germaanse Volksverhuizingen, de Viking-kolonisering van IJsland-Groenland-Canada (en het verlaten van die twee laatste), de overgang van sedentaire naar pastorale Indiaanse pueblocultuur, het verdwijnen van de Mayacultuur en de Khmerbeschaving, die grote tempelcomplexen nalieten, maar weinig meer…

Het zijn er maar enkele die Trouet beschrijft in Wat bomen ons vertellen. Het boek biedt immers geen exhaustieve klimaatgeschiedenis. Trouet toont met voorbeelden hoe klimaatgeschiedenis en dus ‘mensengeschiedenis’ kan geschreven worden aan de hand van de jaarringen van bomen.

‘Jaarringen hebben ons geleerd hoe klimaatveranderingen vroegere samenlevingen hebben beïnvloed,’ schrijft ze. ‘Hoe bij de ondergang van oudere samenlevingen klimaatverandering vaak een factor in de maatschappij en leefomgeving was die de desintegratie voorspelde; hoe uiteindelijk de weerbaarheid van een samenleving, die geworteld is in haar inventitviteit en aanpassingsvermogen, bepaalt of ongunstige omstandigheden leiden tot een tijdelijke achteruitgang of tot een totale vernietiging.’ Aan die conclusie hangt de auteur ook regelmatig haar bekommernis dat we met de kennis van het verleden moeten optreden nu in het antropoceen de impact van de mens op het klimaat ontegensprekelijk is. ‘De verhalen die de jaarringen ons vertellen kunnen ons ook inspireren inventieve manieren te bedenken om de ernstigste gevolgen ervan te verzachten en te beïnvloeden,’ luidt het. Of de mens überhaupt leert uit het verleden, laat staan er lessen uit trekt, laat ik in het midden.

Determinisme

De laatste jaren worden we overspoeld door eenzijdige of liever eendimensionale, vlot leesbare en erg toegankelijke werken die geschiedenis terugbrengen tot één actor. Muggen (Mosquito van Timothy C. Winegard), virussen (De akkers van Pandora van Spencer Wells), oorlog (Verwoesting & vooruitgang van Ian Morris), geologische omstandigheden (Oorsprong van Lewis Dartnell) en nu dus klimaats- en weersomstandigheden (Valerie Trouet met Wat bomen ons vertellen). Veel van die elementen komen gecombineerd terug bij Jared Diamond (in Ondergang en Paarden, zwaarden en ziektekiemen).

Al deze — en zoveel meer — werken drukken ons met het oog op het feit dat menselijke geschiedenis afhankelijk is van tal van omgevingsfactoren. Mensen proberen al sinds de laatste IJstijd en het ontstaan van de landbouwsamenleving grip te krijgen op die omgeving en proberen die naar hun hand te zetten. Maar de mens is veel meer speelbal van die omstandigheden dan meester. Waardoor heel wat feiten uit het verleden ook maar begrepen kunnen worden door die omstandigheden te begrijpen, wat onder meer in de genoemde boeken gebeurt.

Veel van die auteurs leggen echter de klemtoon te veel om die omstandigheden. Alsof de mens enkel speelbal is van niet-menselijke factoren. Politiek, cultuur, filosofie, religie, wetenschap… Allen werden geïmporteerd door milieu en tijd, dat spreekt voor zich. Maar het leidt te vaak tot een determinisme. En net dat ondergraaft de voorwaarden voor het antropoceen. (Het antropoceen is het huidige geologische tijdvak, waarin de impact van de mens op het milieu groter zou zijn dan omgekeerd.) Los daarvan, en ere wie ere toekomt: Valerie Trouet trapt niet in de val.

Veerkracht

Als dendrochronologe werpt zij haar kennis over bomen en jaarringen in de strijd om historische feiten en patronen te herkennen en te begrijpen. Maar ze erkent, op meerdere momenten in Wat bomen ons vertellen, dat klimaat niet alles is. Menselijke geschiedenis en milieugeschiedenis gaan hand in hand, maar er is meer tussen hemel en aarde… Trouet nuanceert in haar boek vaker dat klimaatveranderingen niet voldoende verklaren. Disrupties in maatschappelijke structuren worden ‘door veel factoren bepaald, waarvan de kwetsbaarheid, de veerkracht en het aanpassingsvermogen van een samenleving de belangrijkste zijn.’

Boomringen liegen niet

In Wat bomen ons vertellen toont Trouet aan wat jaarringen ons kunnen vertellen. De breedte van jaarringen in (stok)oude bomen in diverse klimatologische regio’s over de hele wereld, helpen klimaatschommelingen in het verleden te verklaren. Projecteer je die klimaatschommelingen op onze kennis van de menselijke geschiedenis, dan kan je ook verklaringen voor feiten en fenomenen achterhalen. Dendrochronologie is uitgewerkt aan de hand van een dicht netwerk van chronologieën van verschillende regio’s op aarde, wat helpt onze geschiedenis steeds beter te begrijpen. De jaarringarchieven die over de hele planeet verzameld zijn, geven ons immers inzichten over de impact van zonnevlekken, insectenplagen, lange natte of droge periodes, grote bosbranden, de helling van de aarde, vulkaanuitbarstingen…

We kunnen de geschiedenis van de (moderne) mens immers niet enkel begrijpen of reconstrueren uit enkel geschreven bronnen. Het klimaatarchief dat door mensen is bijgehouden, gaat terug tot een moment dat de mens al behoorlijk wat impact had op het milieu. Voor al wat ouder is dan pakweg de 17de eeuw, moet je dus terugvallen op andere bronnen. Bomen — levend, dood als ‘verwerkt’ in houten voorwerpen — spelen hierin een ontzettend belangrijke rol, zo leren we van Valerie Trouet. De breedte van de jaarringen koppelen aan door mensen aangelegd klimaatarchief of aan meteorologische kennis (straalstroom, oceaanstromen, El Niño of La Niña) of vulkanologie (met haar historiek van vulkaanuitbarstingen) leert ons zoveel meer over het verleden.

Context

Jammer is het wel — ik schreef het eerder al —dat in de Vlaamse opleidingen geschiedenis, dit soort inzichten amper tot niet aan bod komen. Klimaat, biologie (genetica!), geologie… Ze staan niet in het curriculum van de toekomstige historici, die daardoor evenzeer een eenzijdige kijk krijgen op het verleden. Een boek als Wat bomen vertellen verplichte lectuur maken in een eerste bachelor zou daartoe heel wat helpen.

Dat dit boek bijzonder vlot geschreven is en ook persoonlijke anekdotes van de auteur-als-wetenschapper brengt, is een enorme surplus. Het geeft ons een inkijk in de wetenschap van de dendrochronologie en de samenwerking als ‘hulpwetenschap’ met andere takken van de geschiedenis. Het helpt u ook om eerder anekdotische, populaire historische boeken in een ander daglicht te plaatsen. Bijvoorbeeld De Bourgondiërs van Bart Van Loo of De zonnekoning van Johan Op De Beeck. Het klimaat is misschien niet alles, maar context is dat wel!

Wat bomen ons vertellen | Valerie Trouet

Paperback / softback | Nederlands | Archeologie

Als je wilt weten hoe oud een boom is, moet je zijn ringen tellen. Maar die jaarringen kunnen je veel meer vertellen dan dat. Dendrochronologie, de wetenschappelijke studie van jaarringen, levert een niet te onderschatten bijdrage aan ons begrip van de klimaatgeschiedenis [lees verder...]

In stock

Meer berichtjes van Karl Drabbe

Verdeeldheid in eenheid

Recensie Karl Drabbe - 18/05/2021
De Lage Landen, zeg maar: de Benelux met een stuk van wat vandaag ‘Hauts de France’ heet en het Land van Kleef in Duitsland. Dat is zowat het gebied dat de Lage Landen sinds de middeleeuwen vormen. Een regio in de delta van de grote rivieren, waar een klimaatopwarming voor relatieve landbouwopbrengsten [lees verder]

100 jaar bedevaarten naar de IJzer

Recensie Karl Drabbe - 14/05/2021
In 2020 vond de honderdste IJzerbedevaart plaats. Wat ooit begon als een massamanifestatie in dorpen van gesneuvelde Vlaamse frontsoldaten uit de Eerste Wereldoorlog, evolueerde naar pacifistische colloquia in mineur aan de voet van de IJzertoren. De affiches van de honderd manifestaties werden nu gebundeld [lees verder]

De moord op Hitlers halfnicht

Recensie Karl Drabbe - 13/05/2021
‘Angelika Maria (Geli) Raubal (1923-1931) was een dochter van Angela Raubal, die een halfzus was van Adolf Hitler. Zodoende was Geli Raubal een halfnicht van hem.
Toen Hitler in 1929 een appartement betrok in München, werd zijn halfzuster Angela zijn huishoudster. Samen met Geli woonde [lees verder]

De eerste globalisering

Recensie Karl Drabbe - 13/04/2021
Als er één wetmatigheid de geschiedenis van de mensheid typeert, is het wel continuïteit. Ondanks alle grote theorieën of cesuren die mensen post hoc zien of verklaren in het verleden. Continuïteit is echter zo voor de hand liggend, dat ze weinig verrassend lijkt. Ze doet zich voor tegen de achtergrond [lees verder]

De Dietsche nationaalsocialist

Recensie Karl Drabbe - 11/04/2021
Het is prof. Bruno De Wever die Reimond Tollenaere in een artikel ‘De Dietse nationaalsocialist’ noemde. De meeste hardcore nazi’s in Vlaanderen zaten tijdens de Tweede Wereldoorlog bij DeVlag/Algemeene SS Vlaanderen. Tollenaere koos er echter voor binnen het VNV te blijven, de grootste collaboratiebeweging, [lees verder]

Europees aanmodderen

Recensie Karl Drabbe - 09/04/2021
Aanmodderen. Of voortmodderen. Er is allicht een nuanceverschil. Het ene werkwoord klinkt al minder uitgesproken negatief dan het andere. Volgens Caroline De Gruyter is voortmodderen het motto van zowel de Oostenrijkse Habsburgmonarchie als van de Europese Unie. Ook slordigheid, gekluns, halfbakken compromissen [lees verder]

Moorden in Dresden

Recensie Karl Drabbe - 13/03/2021
Dresden, 1944-1945. De historische stad kreunt onder de bombardementen van de geallieerden. Tienduizenden Duitsers vluchtten uit het oosten voor de Rode Russen. Het Derde Rijk loopt op zijn laatste benen; Hitlers wonderwapen laat het afweten. En als klap op de vuurpijl krijgt de politie er te maken met [lees verder]

BDW: docusoap wordt boek

Recensie Karl Drabbe - 06/03/2021
‘Politiek is een slecht toneelstuk met briljante acteurs.’ Die oneliner hanteert Bart De Wever wel vaker. Het net verschenen boek In het hoofd van Bart De Wever sluit er ei zo na mee af. Datzelfde boek kan je recenseren met een parafrase daarvan: ‘een slecht boek met briljante acteurs’.
[lees verder]

Ik ga op expeditie, en ik neem mee…

Recensie Karl Drabbe - 25/02/2021
‘Ik ga op reis, en ik neem mee…’ U speelde het spelletje als kind zeker ook. Of u speelt het weleens met kinderen en/of kleinkinderen. Eindeloos plezier in de auto, op weg naar een verre vakantiebestemming gegarandeerd. Al kunnen vakantiebestemmingen ons hoogstens doen wegdromen van [lees verder]

Covid doodt, eenzaamheid ook

Recensie Karl Drabbe - 01/02/2021
Wie dacht dat de lockdown een ‘leuke, luie, ontspannende periode zou worden — de hele dag voor de buis of met een spannend boek en een lekker wijntje — had het mis’. Denk maar aan jonge gezinnen met kinderen op een klein appartement. Afstandsonderwijs in arme gezinnen, waar niet voldoende [lees verder]

De middeleeuwen waren anders

Recensie Karl Drabbe - 12/01/2021
De middeleeuwen kwamen ten einde met de renaissance, het quatrocento. Toen zochten geleerden en kunstenaars in Italië terug aansluiting bij het roemrijke verleden van het ‘beschaafde’ Oude Rome. Letterlijk slaat het op de ‘wedergeboorte’ van de ‘Klassieken’. De tien [lees verder]

Complotdenkers, carrièrejagers en charlatans

Recensie Karl Drabbe - 22/12/2020
De vrijmetselarij is wereldwijd gebaseerd op Grote Principes die ook de Franse Revolutie – en vandaag de Franse Republiek – kenmerken: vrijheid, gelijkheid, broederschap. Of bij uitbreiding vrijheid, gewetensvrijheid, religieuze verdraagzaamheid, democratie, wereldburgerschap. Van een goede man een [lees verder]

0
    0
    Jouw winkelmand
    Jouw winkelmand is leeg
      Bereken verzending
      Bon toepassen

      Bedankt!

      Je link is opgenomen. Hartelijk dank. We bekijken en plaatsen die zo snel mogelijk. Klik ‘Nog een link ingeven’ om een nieuwe link in te geven of klik op Terug om terug te gaan naar de vorige pagina.