Stijn Streuvels: ‘Het leven is door de oorlog gezuiverd van bijkomstigheden’

Nu het stof van het herdenkingsgeweld rond de Eerste Wereldoorlog is gaan liggen, wordt duidelijk hoe inspirerend die Grote Oorlog voor onze literatuur is geweest. Auteurs als Virginie Loveling, Stijn Streuvels en Ernest Claes hebben de oorlog min of meer van dichtbij meegemaakt. Zij leggen daarvan getuigenis af in beklijvende literaire non-fictie. Hedendaagse Vlaamse schrijvers, zoals Stefan Hertmans, Erwin Mortier, Stefan Brijs, Johanna Spaey, Annelies Beck en anderen ploegden heel wat familiegeschiedenis én secundaire literatuur over WO I door om daaruit spraakmakende romans te puren.

Dagboeken achter het front

De literaire tijdgenoten van de Grote Oorlog registreerden op de eerste plaats wat zich achter het front, ver van het echte oorlogsgeweld, afspeelde. Virginie Loveling, tante van Cyriel Buysse, hield misschien wel het interessantste dagboek bij in die jaren. Oorlogsdagboeken werd niet zo lang geleden heruitgebracht en is ook online gratis te lezen. Dag aan dag en soms uur per uur vertelt ze minutieus wat er in haar directe omgeving én in haarzelf omgaat. Er gingen stemmen op om dit oorlogsjournaal in de Vlaamse literaire canon op te nemen. Dat is misschien een brug te ver. Maar dat haar neefje Cyriel Buysse zijn meesterlijke realistische verteltrant niet van vreemden heeft, is duidelijk. Loveling is trouwens eveneens een uitstekende romanvertelster. Een revolverschot — preluderend op Tantes van Buysse — is een juweeltje waarbij twee ongehuwde notarisdochters elkaar de duvel aandoen omwille van een gezamenlijke liefde.

Stijn Streuvels hield ook een dagboek bij tijdens die oorlogsjaren. Maar hij tapt uit een ander vaatje. In oorlogstijd werd pas tien jaar na zijn dood integraal gepubliceerd. Streuvels is geen empathische kroniekschrijfster, zoals Loveling, maar denkt er vanop afstand het zijne van. Hij hoort vanuit zijn Lijsternest het bulderen van de kanonnen in de verte. Maar als hij vervolgens op de fiets springt om dichter bij het oorlogsgeweld te komen, geraakt hij niet ver. Streuvels blinkt uit in soms bijna filosofische observaties. De oorlog, aldus aristocraat Streuvels, brengt het leven terug tot zijn essentie: ‘Het leven is door de oorlog gezuiverd en ontdaan van een aantal onnuttige bijkomstigheden; wij zijn verlost van ondergeschikte dingen die een overwegend belang en een valse waarde gekregen hadden in de samenleving — de dingen zijn in hun elementaire verhouding hersteld.’ Een bedenking die naadloos bij onze ‘oorlog tegen het virus’ in coronatijden past.

Frontsoldaten-schrijvers

De 29-jarige Ernest Claes was betrokken partij en soldaat aan het oorlogsfront in Namen. Als vrijwilliger raakte hij verstrikt in de vestingoorlog rond Namen. Namen 1914 was een van de eerste publicaties van Claes. Maar veel laurieren hebben de oorlogsjaren hem niet opgebracht. Hij raakte in het eerste oorlogsjaar al vlug gekwetst en werd krijgsgevangen genomen. Het is pas met De Witte — vandaag honderd jaar geleden gepubliceerd — dat zijn schrijverscarrière gelanceerd geraakte.

De fictionalisering van de oorlogservaringen aan het Vlaamse front kwam pas echt op gang na twee of drie generaties. Er waren natuurlijk interessante literaire pogingen van frontsoldaten-schrijvers uit de eerste generatie. Die zijn ook vandaag nog het lezen waard, zonder echt grote literatuur op te leveren. Denk maar aan de frontroman Eer Vlaanderen vergaat van Jozef Simons, de novelle De rit van Filip De Pillecyn en vooral Longinus van Franz de Backer. De Backer zou het na de oorlog tot literatuurprofessor aan de UGent schoppen. Voor dit verhaal putte hij uit zijn ervaringen als brancardier in Hofstade bij Mechelen. Daar werd in het begin van de oorlog hevig slag geleverd.

Oorlog esthetiseren

Laat dat nu net ook zijn wat Stefan Hertmans doet met het oorlogsdagboek van zijn amateurschilder-grootvader Urbain in het bejubelde Oorlog en terpentijn. Hertmans maakt van Urbains journaalaantekeningen het hart van zijn familieroman. In zekere zin is die ook een zelfportret. Hertmans’ lyrische, picturale stijl zat al in het DNA van zijn grootouderlijke familie. Die schilderde en restaureerde kerkfresco’s of liefhebberde zelf in portretkunst.

Erwin Mortier haalt alles uit de kast bij het beschrijven van het oorlogsgeweld door de ogen van een verpleegster in het kapotgeschoten Ieper. Godenslaap is een esthetische krachttoer. Sommigen vinden hem te schoonschrijverig om echt te ontroeren. Je zou het de literaire evenknie kunnen noemen van de film 1917. Ook die gaat uitgesproken esthetiserend te werk om het oorlogsgeweld in zijn grandioze gruwel te visualiseren.

Aandacht voor deserteurs

Dan is Post voor mevrouw Bromley van Stefan Brijs andere koek. Brijs is een plotschrijver in de Angelsaksische traditie. Hij weeft een krachtig verhaal rond twee gezworen kameraden die elkaar uit het oog verliezen. De ene neemt enthousiast dienst in het leger, ook al is hij nog te jong. De andere zweert bij zijn studies Engelse literatuur en distantieert zich aanvankelijk pacifistisch van de oorlogsgekte. Tot op het moment dat er geen nieuws meer komt van zijn vriend aan het front. Dan wil hij zelf uitzoeken wat er met hem zou kunnen zijn gebeurd. Brijs neemt je aan de hand van de oorlogservaringen van zijn hoofdpersonage mee naar het Noord-Franse front en naar Poperinge en het Talbot House. Blijkt uiteindelijk dat desertie — en dood met de kogel als straf — een belangrijk onderliggend thema van deze roman is.

Brijs was niet de eerste Vlaamse schrijver die op zijn manier aandacht vroeg voor de deserterende soldaat. Johanna Spaey deed dit al in haar prijsgekroonde debuut Dood van een soldaat. Ook Jan Vantoortelboom liet zijn protagonist-schoolmeester in Meester Mitraillette uit de loopgraven wegvluchten om op zoek te gaan naar zijn geliefde. Kris Van Steenberge gebruikte in zijn debuut Woesten het decor van de oorlog om een spannende zedenroman te schrijven. Daarin gaan twee broers in het gelijknamige West-Vlaamse dorp op zoek naar de moordenaar van hun moeder.

Belgengekte

Tenslotte heeft ook het genre van de young adult-literatuur — zeg maar: het betere jeugdboek — de Grote Oorlog ontdekt. Annelies Beck ging in de sporen van haar overgrootvader na hoe het de Belgische oorlogsvluchtelingen in het Schotse Glasgow meer dan honderd jaar geleden verging. Over het kanaal reconstrueert via de blik van de vijftienjarige Marie de manier waarop de Belgische vluchtelingen er aanvankelijk werden begroet, maar gaandeweg buitengekeken: ‘De Belgengekte maakt mensen moe’. Geert Spillebeen schreef met Jimmy Duffy. Kampioen in de loopgraven rechttoe rechtaan een authentiek verhaal over de gelijknamige Schotse kampioen hardlopen die van de atletiekpiste naar de Vlaamse loopgraven verkaste en er sneuvelde.

Vader van alle dingen

De aandacht van de Vlaamse auteur voor WO I is blijkbaar verschoven van de directe reportagestijl bij de eerste oorlogsgeneratie naar de aandacht voor andere thema’s dan het expliciete oorlogsgeweld bij de generaties daarna: dat van de desertie en van de vluchtelingen of van de internationale deelname aan dit wereldconflict.

Oorlog is de vader van alle dingen, wist Herakleitos. En van de literatuur blijkbaar ook.

Meer berichtjes van Frank Hellemans

August Vermeylen: 150 jaar oud maar eeuwig jong

Recensie Frank Hellemans - 11/05/2022
Er zijn weinig Vlaamse literatoren die zo precies en scherp over hun tijd hebben geschreven als de Brusselse ‘more brains’-essayist August Vermeylen (1872-1945) die 150 jaar geleden op 12 mei is geboren. Zijn oproep voor gemeenschapsvorming en -kunst klinkt vandaag luider dan ooit: van Sammy Mahdi [lees verder]

Lachen is gezond en vooral subversief: Walter van den Broecks Uilenspiegel

Recensie Frank Hellemans - 03/05/2022
Iedereen heeft ooit wel eens gehoord van Tijl en zijn Nele, en van Lamme Goedzak. Maar wie kent het hele verhaal echt?
Het Franstalige origineel La légende d’Ulenspiegel van Charles De Coster uit 1867 nodigt niet direct uit voor een avondje leesvertier, wegens vrij langdradig en barok. Goed [lees verder]

Van Ann De Craemer tot Dimitri Verhulst: 5 auteurs voor de literaire lente

BlogFrank Hellemans - 19/04/2022
Nu de Literaire Lente als boekenevenement niet langer bestaat, organiseren we er zelf maar één met schrijvers die in april en mei met kakelvers werk komen. Te beginnen met Ann De Craemer en Hildegard van Bingen. Jeroen Theunissen, Gie Bogaert en Dimitri Verhulst maken het kwintet compleet.
Ideale [lees verder]

Prins zonder poen: het bewogen nomadenleven van Willem van Oranje

Recensie Frank Hellemans - 22/02/2022
Wie De Zwijger. Het leven van Willem van Oranje, de bijna 950 bladzijden dikke biografie van René van Stipriaan, doorneemt, komt onder de indruk van de manier waarop deze prins van Oranje 51 jaar lang het hoofd koel probeerde te houden onder de steeds wisselende mokerslagen van het lot. Willem van Oranje [lees verder]

Vaders en zonen

Recensie Frank Hellemans - 26/11/2021
Aan moederromans geen gebrek, maar ook vaders komen nu meer en meer in het vizier van hun schrijvende zonen. Sam De Graeve trok vijf jaar geleden op wandeltocht met zijn vader Jan langs de Muur van Hadrianus in Engeland. Nu papa plots in het ziekenhuis werd opgenomen, recapituleert hij in briefvorm hoe [lees verder]

Dé Boekenbeurs is dood, leve de boekenbeursjes?

BlogFrank Hellemans - 27/10/2021
Zoals in pre-coronatijden wordt het nooit meer. Zeker niet in de boekensector. De Antwerpse Boekenbeurs, het uithangbord van alles en iedereen die met schrijven en lezen bezig was, is versnipperd tot een lappendeken van tientallen initiatieven rond boeken en schrijvers. Elke stad – en zelfs bijna elke [lees verder]

Luc Devoldere begraaft tandeloze Taalunie

BlogFrank Hellemans - 20/10/2021
‘Vandaag zou ze niet meer worden opgericht.’ In een dubbelzinnige lofrede op 40 jaar Taalunie prijst essayist Luc Devoldere*, ex-hoofdredacteur van Ons Erfdeel-De Lage Landen, de verworvenheden van de Nederlandse Taalunie. Maar tegelijk waarschuwt hij dat ze haar ingeslapen status dringend moet reanimeren, [lees verder]

Van Tolstoj tot Elsschot en Jonathan Franzen: de familieroman is terug

BlogFrank Hellemans - 13/10/2021
Zelfs Bart Van Loo brengt zijn verhaal over de Bourgondiërs als een dynastiek familieverhaal, eerst in zijn boek en nu ook op het podium. Hoeft het dan te verwonderen dat familiesoaps op tv, zoals Thuis of Familie, kijkcijferkanonnen zijn? En dat heel wat schrijvers vandaag in dezelfde vijver gaan vissen, [lees verder]

Nobelprijs Literatuur 2021 voor Noor Jon Fosse of toch Annie Ernaux?

BlogFrank Hellemans - 06/10/2021
Eigenlijk had iedereen – ook deze Doorbraak-medewerker – vorig jaar gegokt op een zwarte Afrikaanse schrijfster, zoals Maryse Condé, een Franse auteur uit Guadeloupe. Sign of the times, weet je wel. Ook literaire jury’s zijn daar vaak gevoelig voor. Het werd dus wel een vrouw maar geen volwassen [lees verder]

Strop voor Vlaamse thrillerschrijvers

BlogFrank Hellemans - 29/09/2021
In 2022 is de kans gering dat een Vlaamse misdaadauteur nog eens aan het feesten zal zijn bij het winnen van De Gouden Strop, de belangrijkste literaire onderscheiding in het krimigenre. Alleen wie als Vlaamse schrijver bij een Nederlandse uitgeverij onder dak is, komt er dan immers nog voor in aanmerking.
[lees verder]

Van gefilte fisj tot fatalisme: Margot Vanderstraeten fileert de (Antwerpse) Joden

Recensie Frank Hellemans - 27/09/2021
Na het bijzonder succesvolle én aangrijpende Mazzel tov, serveert Margot Vanderstraeten met Minjan nieuwe verhalen over de ondoorgrondelijke Joodse ziel.
Koosjere kippensoep
Journaliste-auteur Margot Vanderstraeten scoorde dankzij Mazzel tov vier jaar geleden een internationale bestseller [lees verder]

Annelies Verbeke wil o zo graag een grote prijs en Herman Brusselmans niet

BlogFrank Hellemans - 15/09/2021
De literaire rentree is daar en daarmee ook het circus van de literaire prijzen. De longlist van de vroegere AKO Literatuurprijs – nu heet die Boekenbon Literatuurprijs – zorgde al meteen voor zure oprispingen bij de gepasseerde verhalenschrijfster Annelies Verbeke. Weer geen kans op de geldzak van [lees verder]

0
    0
    Jouw winkelmand
    Jouw winkelmand is leeg
      Bereken verzending
      Bon toepassen

      Bedankt!

      Je link is opgenomen. Hartelijk dank. We bekijken en plaatsen die zo snel mogelijk. Klik ‘Nog een link ingeven’ om een nieuwe link in te geven of klik op Terug om terug te gaan naar de vorige pagina.