Spinozaland: een gevaarlijke wereld voor verlichte denkers

Dit boek wordt voorgesteld als een faction, een historische roman die gebaseerd is op ware feiten, waarin de witte plekken, bijvoorbeeld de gesprekken en discussies, zo waarheidsgetrouw mogelijk worden gereconstrueerd. Het is een genre waarvan onder meer de Engelse auteur Hilary Mantel het grote voorbeeld geworden is, maar dat we ook bijvoorbeeld terugvinden in het fictieve hoofdpersonage van de Holocaustroman De welwillenden van Jonathan Littell. Daar zijn bijna alle feiten zorgvuldig gedocumenteerd, behalve de hoofdfiguur.

In de roman van Maxime Rovere, hoogleraar filosofie, Spinozakenner en onderzoeker aan verschillende instituten, van de universiteit van Rio de Janeiro tot NIAS in Amsterdam, zijn daarentegen alle personages historisch en wordt er ook uitvoerig gebruik gemaakt van hun geschriften, maar dient het historische kader om de centrale rol te illustreren die Spinoza en zijn geestverwanten tijdens  de tweede helft van de zeventiende eeuw gespeeld hebben in de vernieuwing van het wetenschappelijke leven in Nederland en Europa.

Virtuele ‘Republiek der Letteren’

De auteur schetst een heel realistisch beeld van het leven in de Hollandse Republiek en in het bijzonder van de Sefardische Joden die, als ‘Marranen’ (‘nieuwe christenen’ of bekeerlingen) of opnieuw tot het Jodendom bekeerden, hun stempel op deze samenleving gedrukt hebben. Daarbij valt op dat kritische geesten, van doopsgezinden tot vrijdenkers, vaak op twee fronten hebben moeten vechten: tegen de conservatieve meerderheid in hun eigen religieuze gemeenschap én tegen de bevolkingslagen die weinig met deze nieuwlichters op hadden.

Maar mede dank zij de spectaculaire vooruitgang in de wetenschappen, waarvan prominente vertegenwoordigers hun experimenten en revolutionaire inzichten als leden van een virtuele ‘Republiek der Letteren’ via de publicatie van tijdschriften en gedetailleerde briefwisselingen met elkaar deelden, was het hek van de dam. Jonge wetenschappers, filosofen en kritische theologen ontmoetten elkaar op discrete bijeenkomsten, waar bijna ook altijd drukkers-uitgevers aanwezig waren die er niet voor schuwden gevaarlijke en provocatieve boeken en pamfletten te publiceren.

Eigengereid, radicaal, voorzichtig

Spinoza, door zijn vrienden ‘Bento’ genoemd (van Benedictus of, in het Hebreeuws Baruch) sloot zich al heel vroeg met een aantal vrienden bij deze stromingen aan. Dat betekende ook dat hij, nadat hij vanwege zijn ketterse ideeën door de officiële Joodse overheid met de cherem (excommunicatie) bestraft werd, tot het einde van zijn leven door die vriendenkring gesteund werd. De auteur schrijft die breuk met de Joodse gemeente meer toe aan financiële disputen en persoonlijke conflicten met streng orthodoxe rabbijnen dan aan een zuiver theoretische controverse.

Wat er ook van zij, Spinoza had zijn eigengereide inzichten over God en de Bijbel reeds vóór de breuk ontwikkeld, maar was in de jaren daarna nog radicaler geworden, ook al wist hij goed dat hij ook tegenover de christelijke (calvinistische) autoriteiten voorzichtig moest zijn. Vandaar dat hij een aantal geschriften anoniem liet verschijnen of de publicatie ervan uitstelde. Zijn vrienden en bewonderaars in binnen- en buitenland waren wél op de hoogte van zijn geschriften, maar ze beschermden hem en zorgden ervoor dat hij zich bijna uitsluitend aan de ontwikkeling van zijn filosofie kon wijden.  Dat is het tweede punt waarin Rovere afwijkt van het volgens hem romantische beeld van een gebroodroofde Spinoza die uit armoede de rest van zijn leven lenzen moest slijpen. We mogen niet vergeten dat in die tijd ‘filosofie’ zowel metafysica als ethica en de exacte wetenschappen omvatte, zodat zijn zogenaamde ambacht ook heel normaal deel uitmaakte van zijn filosofische loopbaan.

Wat wél duidelijk wordt, naarmate de theorieën van Spinoza en zijn geestverwanten zich steeds meer verwijderen van het traditionele christelijke en Joodse wereldbeeld, is de radicaliteit van deze historische breuk met de traditionele religie. Zij behoorden tot de kern van wat  Jonathan Israel (2001 en 2006) de ‘radicale Verlichting’ genoemd heeft, in tegenstelling tot de gematigde Verlichting uit de achttiende eeuw. Deze radicale verlichtingsdenkers hadden  al in de zeventiende eeuw de belangrijkste principes van de Verlichting uitgewerkt, maar waren op een aantal punten reeds verder gevorderd dan hun beroemde en bij het brede publiek dus beter gekende opvolgers.

Gevaarlijke tijd

Eén van deze pioniers was de Antwerpse ex-jezuïet en latinist Franciscus van den Enden, die de jonge Spinoza van bij het begin als leerling Latijn en filosofie (Descartes) én medeleraar Hebreeuws onvoorwaardelijk gesteund heeft. Van den Enden verbond zijn radicaal rationalistisch wereldbeeld met een republikeins en sociaal activisme dat hem uiteindelijk het leven gekost heeft. Hij werd door het Franse gerecht  onder koning Lodewijk XIV als verrader ter dood veroordeeld en publiek opgehangen. (Het wordt tijd dat zijn grote betekenis voor de ontwikkeling van de intellectuele en politieke emancipatie eindelijk in Noord en Zuid erkend wordt en dat hij in Antwerpen en Amsterdam met een standbeeld geëerd wordt, ergens op een lege plek waar vroeger een beeld stond van een koloniale vorst of admiraal.)  Maar ook anderen, zoals Spinoza’s vrienden Adriaen en Jan Koerbagh, hebben met hun leven of gezondheid voor hun bevrijdende ideeën moeten boeten.

Maxime Rovere brengt in zijn ‘roman’ deze boeiende en gevaarlijke tijd opnieuw tot leven, terwijl hij, via de verslagen van de interactie van Spinoza met zijn medestanders, de lezer ook vertrouwd maakt met de kerngedachten van de filosoof. Op de achterflap van het boek staat: ‘In dit verhaal wordt de wereld van Spinoza op schitterende wijze tot leven gebracht.  Met veel kennis van zaken weet Rovere zowel de zeventiende eeuw als de filosofie van Spinoza voor iedereen toegankelijk te maken.’

Dat klopt inderdaad wat de ‘wereld van de zeventiende eeuw ‘ – Spinozaland — betreft. De auteur is erin geslaagd zich nauwgezet aan de toegankelijke historische feiten te houden en tegelijkertijd af en toe  met een zekere zelfironie te laten aanvoelen wanneer hij zijn verbeeldingskracht laat gaan en daarbij de lezer als een hedendaagse Douwes Dekker rechtstreeks aan te spreken.

De inleiding in het complexe denken van de filosoof echter is mijn inziens te veel beperkt gebleven tot samenvattingen, citaten en hertalingen die de nodige pedagogische afstand missen om deze filosofie ‘voor iedereen’ zonder meer begrijpelijk te maken, vooral wanneer men niet reeds door vroegere studies enigszins vertrouwd geraakt was met zijn manier van denken.

 

P.S. Het zal wellicht een aantal lezers van Doorbraak interesseren, maar in dit boek wordt regelmatig verwezen naar  de Amsterdamse geleerdenkring Nil Volentibus Arduum (‘Voor hen die willen is niets moeilijk’) die in de tweede helft van de zeventiende eeuw een vrijplaats geworden was waar nieuwlichters, rebellen, ketters, ex-christenen en ex-Joden, drukkers en boekhandelaars, vrijdenkers en zelfs libertairen onbevreesd hun kritische meningen konden uiten.

Spinozaland | Maxime Rovere

Paperback / softback | Nederlands | Literaire non-fictie algemeen

Vaak wordt gedacht dat de Amsterdamse filosoof Spinoza, nadat hij door de joodse gemeenschap in de ban werd gedaan, in alle eenzaamheid tot zijn radicale en nog altijd zeer invloedrijke ideeën kwam. Maar niets is minder waar. Spinoza had veel vrienden en bekenden, [lees verder...]

In stock

Meer berichtjes van Ludo Abicht

Spinozaland: een gevaarlijke wereld voor verlichte denkers

Recensie Ludo Abicht - 12/03/2021
Dit boek wordt voorgesteld als een faction, een historische roman die gebaseerd is op ware feiten, waarin de witte plekken, bijvoorbeeld de gesprekken en discussies, zo waarheidsgetrouw mogelijk worden gereconstrueerd. Het is een genre waarvan onder meer de Engelse auteur Hilary Mantel het grote voorbeeld [lees verder]

Waarom de neoliberalen en niet de ‘populisten’ de vijand zijn

Recensie Ludo Abicht - 20/02/2021
“Dit boek begon als een politieke brandbrief.”  De politiek filosoof, hoogleraar aan de UvA en columnist Ewald Engelen wilde zijn landgenoten in een kort en krachtig essay ertoe aanzetten, tijdens de verkiezingen op 17 maart 2021 vooral niet nog maar eens op de partij van premier Rutte te stemmen. [lees verder]

Kafka und kein Ende

BlogLudo Abicht - 17/03/2019
Een ander zei: ‘Ik wed dat ook dit een parabel is.’
De eerste zei: ‘Je hebt gewonnen.’
De tweede zei: ‘Jammer genoeg alleen maar in de parabel.’
De eerste zei: ‘Nee, in werkelijkheid; in de parabel heb je verloren.’
(Over de parabels.)
Dit is een bijzonder [lees verder]

Hoe genees je een rancuneus burger?

BlogLudo Abicht - 16/02/2019
‘Hun opkomst is met aandoenlijke naïviteit voorbereid door alle zegeningen van de democratie, zoals daar zijn algemene leerplicht en Volksuniversiteiten en Openbare Leeszalen, en wanneer het ressentiment van allen tegen allen zich op een gegeven ogenblik tégen deze instituten richt, dan kan men alleen [lees verder]

De Sjoa als blijvend mysterie

BlogLudo Abicht - 20/01/2019
Op 16 januari 2019, om 9.41 uur, meldde Google dat er op dit ogenblik ongeveer 72.000.000 (tweeënzeventig miljoen) teksten (artikels, boeken en verwijzingen) over de Holocaust konden geconsulteerd worden en het einde is nog lang niet in zicht. Dat was mijn eerste reactie toen ik zag dat dit nieuwe boek [lees verder]

Doe je deur niet dicht. Wend je hoofd niet af

BlogLudo Abicht - 09/12/2018
In een laatste interview met Traudl Junge, die van 1942 tot aan Hitlers zelfmoord de jongste secretaresse van de Führer geweest was, zei de interviewer dat voor een Duits meisje van haar generatie die blinde verheerlijking van Hitler bijna onvermijdeijk geweest was. Daarop antwoordde de toen meer dan [lees verder]

Ik beweeg me en niemand schiet

BlogLudo Abicht - 31/03/2017
Dit boek is de transcriptie van een reeks interviews van Tobias Schiff door de filmmakers Violaine de Villers en Jean-Marc Turine ter voorbereiding van de film Monsieur S. , Madame V. (1990). De tekst werd bewerkt door Hilde Desmet en later, in samenwerking met de epo uitgever Hugo Franssen, “gekneed [lees verder]

Le must de Mertens

BlogLudo Abicht - 28/01/2017
Tussen 1880 en 1914 werd het publieke leven in de Verenigde Staten regelmatig opgeschrikt door boeken en artikels van zogenaamde “muckrakers” (slijkomwoelers), auteurs en journalisten die het stof vanonder de tapijten haalden en wantoestanden onthulden en hekelden. Een van de bekendste was Upton [lees verder]
0
    0
    Jouw winkelmand
    Jouw winkelmand is leeg
      Bereken verzending
      Bon toepassen

      Bedankt!

      Je link is opgenomen. Hartelijk dank. We bekijken en plaatsen die zo snel mogelijk. Klik ‘Nog een link ingeven’ om een nieuwe link in te geven of klik op Terug om terug te gaan naar de vorige pagina.