Shakespeares ‘Donkere Dame’ was een vrouw in mannenkleren

Shakespeares 154 sonnetten blijven tot de verbeelding spreken. Bas Belleman, zelf geen onverdienstelijk dichter, zorgde voor een nieuwe frisse vertaling én prima toelichtingen van deze onsterfelijke gedichten.

De pest en Will

Toen Shakespeare in de jaren 1590 als dertiger in Londen werd geconfronteerd met de pest én de sluiting van de theaters, schreef hij noodgedwongen gelegenheidspoëzie voor een vriend. Dichter-vertaler Bas Belleman schetst in Shakespeares sonnetten kort het tijdskader waarin deze sonnetten ontstonden. Een kwart van alle Londenaren zou toen besmet geweest zijn met de pestbacil en de helft ervan bezweek tijdens de pandemie. Je zou van minder in je kot blijven en poëzie plegen.

De verzen waarin het alter ego van Shakespeare in de eerste 126 sonnetten tot zijn vriend spreekt, van wie hij de schoonheid roemt, roepen hem in eerste instantie op om die schoonheid door te geven aan zijn nageslacht. Een enkele keer voert Shakespeare zichzelf speels als ‘Will’ ten tonele. Vanaf sonnet 127 met de wel heel actuele beginregel (‘In the old age black was not counted fair’) richt hij zich tot een dame met ravenzwarte ogen die sindsdien als ‘Donkere Dame’ wordt omschreven, alhoewel Shakespeare zelf nergens de ‘Dark Lady’ als dusdanig vermeldt. Vandaar Bellemans vermoeden dat de bard in deze ‘Donkere Dame’-sonnetten het geweer van schouder heeft veranderd: ‘Shakespeare schreef 126 sonnetten over een master-mistress, een jongeman met vrouwelijke kanten. Is het dan zo vreemd dat hij in nummer 127 over een vrouw met mannelijke kanten begint te schrijven?’

Voorbij geslacht of gender

Et alors? Belleman is dichter genoeg om te beseffen dat de seksuele identiteit van de partner tot wie Shakespeare zich vaak in deze sonnetten richt, er weinig toe doet. Zoals hij met zijn experimenteel poëtisch taalgebruik ons nog altijd betovert, zo zou Shakespeare – aldus Belleman – zich niets gelegen hebben gelaten aan geslacht of gender in de liefde. Het is trouwens een publiek geheim  dat zijn upper class-vrienden er graag verfijnde, vrouwelijke manieren op nahielden (inclusief oorringetje en make-up). En het is algemeen geweten dat in het theater, de natuurlijke biotoop van Shakespeare, vrouwenrollen door mannen moesten worden vertolkt. Om maar te zeggen dat de Elisabethanen ook wel iets hadden met travestieten.

Het is pas decennia na de dood van Shakespeare in 1616 dat deze sonnetten geleidelijk aan het publiek hebben veroverd. De eerste Nederlandse vertalingen dateren van de negentiende eeuw en werden sindsdien door elke generatie schrijvers in een nieuw kleedje gestoken. Tachtiger Albert Verwey maakte een van de meest opgemerkte en virtuoze vertalingen van de sonnetten. Vijfentwintig jaar geleden was daar de klassieke vertaling van Peter Verstegen (in een tweetalige versie) die nog altijd staat als een huis. Ook H.J. de Roy van Zuydewijn deed in 1997 zijn duit in het zakje en bleef daarbij zo dicht mogelijk bij het Engelse origineel. Bas Belleman maakte nu de eerste 21ste-eeuwse complete vertaling van de sonnetten, inclusief het verhalende gedicht ‘Lamento om liefde’ (‘A lover’s complaint’) dat in de oorspronkelijke Engelstalige uitgave van 1609 de sonnettenkrans afsloot.

Zomerdag

Belleman geraakte in de ban van deze gedichten toen hij in 2012 de achtentwintig laatste ‘Donkere Dame’-sonnetten vertaalde en in boekvorm uitbracht. Hij besloot toen om werk te maken van de volledige vertaling van alle sonnetten, inbegrepen de liefdesklacht. Hij schoof de eigen dichtersactiviteiten opzij om zich te wijden aan het vertalerswerk.

Deze kloeke uitgave van 464 pagina’s opent met zijn Nederlandse vertalingen en brengt vanaf pagina 123 de Engelse versie met telkens een vlot vertelde scherpe commentaar bij elk sonnet. Hij licht er niet alleen summier zijn vertalerskeuzes toe maar geeft terloops ook de nodige situering. Het bekendste sonnet nummer 18 (‘Shall I compare thee to a Summer’s day?’) krijgt zelfs drie verschillende vertalingen mee die perfect illustreren hoe soepel en ingenieus Belleman als dichter het meesterlijke voorbeeld omspeelt. Heel klassiek: ‘Zal ik je vergelijken met een Zomerdag?’ Of speels en spreektalig: ‘Zal ik eens jou zien én een Zomerdag?’ En gewaagd: ‘Vergelijk je jou ‘ns met een zomerdag.’

Als leeuwerik verrezen

Deze gedichten, zoals natuurlijk het toneelwerk van Shakespeare, moet je eigenlijk eerst in het Engels hardop voorlezen om het retorische vuurwerk op je tong te proeven. De Nederlandse vertaling en commentaar van Belleman vergroten én verdiepen vervolgens het mysterie van deze superbe mechaniek van de taal. Knap hoe Shakespeare alle registers bespeelt: van het meest vulgaire en expliciet seksuele tot getallenmystiek, spiegelingen, echo’s en regelrechte, troostende levenswijsheid. Vaak moet je ook glimlachen om de manier waarop ‘Will’ zichzelf in het spel betrekt en te kijk zet: als baby bijvoorbeeld die naar de aandacht van zijn mama hengelt.

Persoonlijk heb ik een boontje voor het negenentwintigste sonnet (‘When in disgrace with Fortune and men’s eyes’) dat melancholisch opent met een klacht: ‘Schaam ik mij voor mijn Lot en andermans ogen, / Hoe eenzaam huil ik dan, tot niets in staat.’ Vervolgens keert de stemming bij de gedachte aan de geliefde: ‘Maar heb ik mezelf in gedachten al bijna gesmoord, / Denk ik allicht aan jou en zwelt mijn lofzang / (Als leeuwerik verrezen bij zonsopgang) / Uit dorre aarde tot de hemelpoort.’ Het happy end van het afsluitende couplet klinkt haast hilarisch hoopvol: ‘Jouw zoete liefde herinnerd is zo’n beloning, / Ik schater om alle weelde van de koning.’

Schreeuw en geeuw en snik

Hugo Claus maakte in 1986 vijftien sonnetten met een bewerking van zijn lievelingsgedichten van Shakespeare. Ook hij was blijkbaar gecharmeerd door bovenstaand sonnet en gaf het slot ervan een typisch Clausiaanse aards-erotische lading mee die nogal vettig-volks in de verf zet wat Shakespeare meer ‘tongue in cheek’ suggereert: ‘Lief, zeg me dat ik mij niet dik moet maken /met zo’n lamlendige zieligheid, /dat ik moet zingen, vrij als de leeuwerik, /elke ochtend van onze blakende tijd/ als wij elkaar vinden onder het laken/ na een nacht van schreeuw en geeuw en snik.’

Voor wie het nu nog niet weet, herhaal ik het graag: Shakespeares sonnetten in de versie van Bas Belleman is een onuitputtelijke bron van leesplezier voor alle leeftijden en seksen.

Shakespeares sonnetten | William Shakespeare

Paperback / softback | Nederlands | Poezie

In een fonkelende nieuwe vertaling laat Bas Belleman zien waarom William Shakespeare de grootste dichter aller tijden is. Deze 154 sonnetten zijn nooit meer overtroffen: ze zijn vulgair en diepzinnig, duister en kraakhelder, vol van liefde en seks, kolkend van [lees verder...]

In stock

Meer berichtjes van Frank Hellemans

August Vermeylen: 150 jaar oud maar eeuwig jong

Recensie Frank Hellemans - 11/05/2022
Er zijn weinig Vlaamse literatoren die zo precies en scherp over hun tijd hebben geschreven als de Brusselse ‘more brains’-essayist August Vermeylen (1872-1945) die 150 jaar geleden op 12 mei is geboren. Zijn oproep voor gemeenschapsvorming en -kunst klinkt vandaag luider dan ooit: van Sammy Mahdi [lees verder]

Lachen is gezond en vooral subversief: Walter van den Broecks Uilenspiegel

Recensie Frank Hellemans - 03/05/2022
Iedereen heeft ooit wel eens gehoord van Tijl en zijn Nele, en van Lamme Goedzak. Maar wie kent het hele verhaal echt?
Het Franstalige origineel La légende d’Ulenspiegel van Charles De Coster uit 1867 nodigt niet direct uit voor een avondje leesvertier, wegens vrij langdradig en barok. Goed [lees verder]

Van Ann De Craemer tot Dimitri Verhulst: 5 auteurs voor de literaire lente

BlogFrank Hellemans - 19/04/2022
Nu de Literaire Lente als boekenevenement niet langer bestaat, organiseren we er zelf maar één met schrijvers die in april en mei met kakelvers werk komen. Te beginnen met Ann De Craemer en Hildegard van Bingen. Jeroen Theunissen, Gie Bogaert en Dimitri Verhulst maken het kwintet compleet.
Ideale [lees verder]

Prins zonder poen: het bewogen nomadenleven van Willem van Oranje

Recensie Frank Hellemans - 22/02/2022
Wie De Zwijger. Het leven van Willem van Oranje, de bijna 950 bladzijden dikke biografie van René van Stipriaan, doorneemt, komt onder de indruk van de manier waarop deze prins van Oranje 51 jaar lang het hoofd koel probeerde te houden onder de steeds wisselende mokerslagen van het lot. Willem van Oranje [lees verder]

Vaders en zonen

Recensie Frank Hellemans - 26/11/2021
Aan moederromans geen gebrek, maar ook vaders komen nu meer en meer in het vizier van hun schrijvende zonen. Sam De Graeve trok vijf jaar geleden op wandeltocht met zijn vader Jan langs de Muur van Hadrianus in Engeland. Nu papa plots in het ziekenhuis werd opgenomen, recapituleert hij in briefvorm hoe [lees verder]

Dé Boekenbeurs is dood, leve de boekenbeursjes?

BlogFrank Hellemans - 27/10/2021
Zoals in pre-coronatijden wordt het nooit meer. Zeker niet in de boekensector. De Antwerpse Boekenbeurs, het uithangbord van alles en iedereen die met schrijven en lezen bezig was, is versnipperd tot een lappendeken van tientallen initiatieven rond boeken en schrijvers. Elke stad – en zelfs bijna elke [lees verder]

Luc Devoldere begraaft tandeloze Taalunie

BlogFrank Hellemans - 20/10/2021
‘Vandaag zou ze niet meer worden opgericht.’ In een dubbelzinnige lofrede op 40 jaar Taalunie prijst essayist Luc Devoldere*, ex-hoofdredacteur van Ons Erfdeel-De Lage Landen, de verworvenheden van de Nederlandse Taalunie. Maar tegelijk waarschuwt hij dat ze haar ingeslapen status dringend moet reanimeren, [lees verder]

Van Tolstoj tot Elsschot en Jonathan Franzen: de familieroman is terug

BlogFrank Hellemans - 13/10/2021
Zelfs Bart Van Loo brengt zijn verhaal over de Bourgondiërs als een dynastiek familieverhaal, eerst in zijn boek en nu ook op het podium. Hoeft het dan te verwonderen dat familiesoaps op tv, zoals Thuis of Familie, kijkcijferkanonnen zijn? En dat heel wat schrijvers vandaag in dezelfde vijver gaan vissen, [lees verder]

Nobelprijs Literatuur 2021 voor Noor Jon Fosse of toch Annie Ernaux?

BlogFrank Hellemans - 06/10/2021
Eigenlijk had iedereen – ook deze Doorbraak-medewerker – vorig jaar gegokt op een zwarte Afrikaanse schrijfster, zoals Maryse Condé, een Franse auteur uit Guadeloupe. Sign of the times, weet je wel. Ook literaire jury’s zijn daar vaak gevoelig voor. Het werd dus wel een vrouw maar geen volwassen [lees verder]

Strop voor Vlaamse thrillerschrijvers

BlogFrank Hellemans - 29/09/2021
In 2022 is de kans gering dat een Vlaamse misdaadauteur nog eens aan het feesten zal zijn bij het winnen van De Gouden Strop, de belangrijkste literaire onderscheiding in het krimigenre. Alleen wie als Vlaamse schrijver bij een Nederlandse uitgeverij onder dak is, komt er dan immers nog voor in aanmerking.
[lees verder]

Van gefilte fisj tot fatalisme: Margot Vanderstraeten fileert de (Antwerpse) Joden

Recensie Frank Hellemans - 27/09/2021
Na het bijzonder succesvolle én aangrijpende Mazzel tov, serveert Margot Vanderstraeten met Minjan nieuwe verhalen over de ondoorgrondelijke Joodse ziel.
Koosjere kippensoep
Journaliste-auteur Margot Vanderstraeten scoorde dankzij Mazzel tov vier jaar geleden een internationale bestseller [lees verder]

Annelies Verbeke wil o zo graag een grote prijs en Herman Brusselmans niet

BlogFrank Hellemans - 15/09/2021
De literaire rentree is daar en daarmee ook het circus van de literaire prijzen. De longlist van de vroegere AKO Literatuurprijs – nu heet die Boekenbon Literatuurprijs – zorgde al meteen voor zure oprispingen bij de gepasseerde verhalenschrijfster Annelies Verbeke. Weer geen kans op de geldzak van [lees verder]

0
    0
    Jouw winkelmand
    Jouw winkelmand is leeg
      Bereken verzending
      Bon toepassen

      Bedankt!

      Je link is opgenomen. Hartelijk dank. We bekijken en plaatsen die zo snel mogelijk. Klik ‘Nog een link ingeven’ om een nieuwe link in te geven of klik op Terug om terug te gaan naar de vorige pagina.