Onze wereld is niet de beste van alle werelden

De verlichting. Zowel links als rechts schermt ermee. Ontegensprekelijk legden de verlichte filosofen de basis voor de moderniteit, maar nooit konden zij zich de wereld waarin we vandaag leven voorstellen. In het recent verschenen essay Op wereldreis met Voltaire, Filosofen en Frankrijk in de achttiende eeuw tracht emeritus hoogleraar Franse en Algemene Literatuur (UAntwerpen) Paul Pelckmans de blinde vlekken en nieuwe inzichten van het verlichte denken in kaart te brengen. De auteur grijpt hiervoor naar dé emanatie van de ‘liberté d’écrire et de parler’: Voltaire en zijn Candide.

Aanval op het ongebreideld optimisme

Candide – één van de meest herdrukte Franse kortverhalen – zag in 1759 het levenslicht en was in essentie een aanval op het ongebreidelde optimisme dat de Duitse filosoof Leibniz verpersoonlijkte met zijn stelling dat de bestaande wereld de best mogelijk wereld is. Voor Leibniz werd de wereld geregeerd door de Voorzienigheid en was elke poging tot grip krijgen op deze wereld niet meer dan een chronische opstoot van ijdelheid. Geheel in lijn met zijn imago als hemelbestormer begint Voltaires kortverhaal met een allegorie op, hoe kan het ook anders, het eerste boek van de Bijbel.

In de openingspagina’s van Candide verblijft het hoofdpersonage in een paradijs. Wanneer hij als puber bij het kussen van vrouwe Cunegonda betrapt wordt door haar vader, de baron, wordt hij uit het paradijs verbannen.  De zondeval is ingezet. Niet door een appel, maar door een kus. Niet van Eva, maar van Cunegonda. De protagonist moet, net zoals het hoofdpersonage in de Tsjechisch-Slowaaks-Oekraïense film The Painted Bird, rondzwerven door de spreekwoordelijke woestijn.

Deze tocht brengt hem langs Nederland, Portugal, Suriname, Eldorado, Frankrijk en Turkije. Telkens is doffe ellende zijn deel. Een peripeteia lijkt nergens te bespeuren. ‘De deugd wordt niet beloond, ondank niet bestraft: de dingen gebeuren gewoon zoals ze toevallig lopen.’ Candide wordt bijgestaan door zijn leraar Pangloss die – tot in het absurde – blijft beklemtonen dat dit toch de beste van alle mogelijke werelden is.

Sapere aude

Dat Candide een reactie was op de naïeve-positiviteit van Leibniz neemt echter niet weg dat de verlichting in hetzelfde bedje ziek was. Het was een dogma van de radicale denkers om te denken dat alleen de rede kon zorgen voor verheffing. Dat lezen we ook bij de Duits-Franse verlichtingsfilosoof D’holbach, die schreef dat ‘wetenschap, waarheid en rede ooit in staat zullen zijn om de boeien – gesmeed door dwaling en onwetendheid – waarmee mensen in hun verdrukking vastzitten, te verbreken’. Niettemin bleef Voltaire ervan overtuigd dat het gewone volk een ‘rem’ nodig had op zijn verlangens.

Het voetvolk werd beter niet ‘verlicht’. Voltaire was dan ook verre van een democraat. Voltaire was voorstander van ‘verlichte’ despoten zoals Federik de Grote en de Russische Catharina II. Homoseksualiteit keurde hij af, slavernij dan weer niet. In De revolutie van het denken schrijft de Britse historicus Jonathan Israel dat de ideeënhervorming van de verlichtingsfilosofen niet meer te bieden had dan de theoretische mogelijkheid van vooruitgang, niet de verwerkelijking.

Geestelijk bijziend

De Spaanse herberg die de verlichting heet kende talrijke methoden waarbij voornamelijk de Schotse Verlichting een contrapunt vormde tegenover de Franse. Grosso modo spreekt men over de continentale, rationalistische –radicale – stroming en het Engels – gematigde – empirisme. Maar ook daarnaast tekende zich een ‘splitsing’ af tussen de humeaanse moraalfilosofie en de common sense denkers, en tussen de empirische kennisleer van Locke en de scepsis van Hume. In ieder geval was er een duidelijke scheidingslijn tussen Spinoza en Helvétius, die het bestaande bouwwerk van instellingen wilden slopen om op basis van zuivere rationele principes te herbeginnen en de gematigde Ferguson en Burke die de grondstructuren intact wilden houden.

De gematigde verlichting was niet tegen hervorming, maar wel tegen rücksichtslos ingrijpen. Kant probeerde in zijn Kritik der reinen Vernunft deze tegenstellingen te overstijgen en de synthese te maken. Ook Voltaire bevond zich middenin de dialectiek van deze verschillende methoden. Zo was Voltaire levenslang verwikkeld in een gevecht met Spinoza, die voor hem de foute Verlichting was. Ook Montesquieu en Rousseau moesten het ontgelden.

Schrikbewind

Voltaire verloor uiteindelijk het pleidooi. De moderne politiek vertrekt, volgens Pelckmans ‘bij een tabula rasa om naar eigen en dikwijls eigenzinnig inzicht een wereld uit de grond te stampen die anders en beter moest zijn dan eender welk oubollig ancien régime.’ De duistere kant nam echter de bovenhand. De mens moest, volgens Rousseau, onder de ‘volonté générale’ geplaatst worden en wanneer het individu dat weigerde moesten zijn rechten maar worden uitgeschakeld.

De Terreur van Robespierre ontnam de Revolutie elke geloofwaardigheid. Maar Voltaire won wél de ‘popular vote’ en werd het boegbeeld van de Europese verlichting. Voltaires grootste talent is wellicht zijn vaardigheid om de controversiële ideeën die hij opdeed in de Parijse salons, erudiet beschreven in Het verdorven genootschap van de Duitse historicus Phillip Blom, virulent te verdedigen en bij het grote publiek bekend te maken.

Leeswijzer

Paul Pelckmans wil met dit boek aantonen dat de verlichting de toon zette voor de moderniteit, maar tot het verleden behoort. ‘Candide is het verslag van een wereldreis; om er in onze vroege 21ste eeuw van na te genieten, moet je op de koop toe een tijdreis maken.’ Op wereldreis met Voltaire, is dan ook de perfecte reisgids voor deze tijdreis. Een laagdrempelige en toegankelijke leeswijzer voor een standaardwerk in het Europees denken.

Op wereldreis met Voltaireis het Boek van de Week, in promotie in de Doorbraak Boekhandel.

Op wereldreis met Voltaire | Paul Pelckmans

Paperback / softback | Nederlands | Biografieën over filosofen

Voltaires kortverhaal "Candide, ou l’ optimisme" (1759) vertelt een jachtige wereldreis die de hoofdpersoon vanuit Noord-Duitsland over Lissabon en Paraguay naar Istanboel voert. Hij beleeft overal de meest bloedstollende avonturen en overleeft ze dikwijls maar [lees verder...]

Verschenen. Geen stock meer

Meer berichtjes van Mathieu Cockhuyt

Wat bezielt complotdenkers?

Recensie Mathieu Cockhuyt - 02/05/2022
In zijn debuut ‘Verkeerd verbonden‘ (2021) schreef de Nederlandse filosoof Cees Zweistra over hoe sociale media paradoxaal genoeg voor minder in plaats van meer verbondenheid zorgen. In ‘Waarheidszoekers‘ diept de auteur deze ingeslagen weg verder uit.
Complotdenken gaat [lees verder]

Europese coronahel

Recensie Mathieu Cockhuyt - 18/12/2021

De Nederlandse politieke filosoof en historicus Luuk van Middelaar, in een vorig leven adviseur van Herman Van Rompuy, hield tijdens de beginmaanden van de coronapandemie een dagboek bij over hoe Europa de strijd aanging met de coronacrisis. Het — bij wijlen ontluisterende — resultaat kan [lees verder]

Authenticiteit of ontspoord individualisme?

Recensie Mathieu Cockhuyt - 20/05/2021
Hebben we, in een samenleving verstikt door ego’s die zwelgen in het eigen Grote Gelijk, nood aan een herwaardering van het authentieke ‘ik’? Onno Zijlstra meent van wel. In Authentiek houdt de Nederlandse docent filosofie een betoog voor meer ‘authenticiteit’. Zijlstra maakt daarbij een cruciaal [lees verder]

De andere kant van vrijheid

Recensie Mathieu Cockhuyt - 22/04/2021
In coronatijden is ‘vrijheid’ een beladen, maar veelbesproken begrip. Fundamentele vrijheden en grondrechten worden door een minister aan banden gelegd zonder dat er een volksopstand uitbreekt.
In Vrijheid: een woelige geschiedenis biedt historica Annelien de Dijn een caleidoscopische [lees verder]

De rede is de slaaf van onze hartstochten

Recensie Mathieu Cockhuyt - 09/03/2021
Menig toogfilosoof kan zich wellicht nachtenlange gesprekken – tussen pint en sigaret – over politiek herinneren, om vervolgens bij dageraad in bed te kruipen, zichzelf afvragend waarom al dat cijfermateriaal de gesprekspartner niet kon overtuigen. In Het rechtvaardigheidsgevoel betoogt sociaal psycholoog [lees verder]

Onze wereld is niet de beste van alle werelden

Recensie Mathieu Cockhuyt - 17/11/2020
De verlichting. Zowel links als rechts schermt ermee. Ontegensprekelijk legden de verlichte filosofen de basis voor de moderniteit, maar nooit konden zij zich de wereld waarin we vandaag leven voorstellen. In het recent verschenen essay Op wereldreis met Voltaire, Filosofen en Frankrijk in de achttiende [lees verder]

De Amerikaanse droom is een nachtmerrie

Recensie Mathieu Cockhuyt - 24/10/2020
Tweehonderd jaar geleden waarschuwde de Franse politiek filosoof Alexis de Tocqueville voor de ‘revolutie van de stijgende verwachtingen’. Deze ‘revolutie’ is het resultaat van de belofte van sociale mobiliteit en het idee dat alles voor iedereen voor het grijpen ligt. De mogelijkheden lijken [lees verder]

0
    0
    Jouw winkelmand
    Jouw winkelmand is leeg
      Bereken verzending
      Bon toepassen

      Bedankt!

      Je link is opgenomen. Hartelijk dank. We bekijken en plaatsen die zo snel mogelijk. Klik ‘Nog een link ingeven’ om een nieuwe link in te geven of klik op Terug om terug te gaan naar de vorige pagina.