Nobelprijs Literatuur 2021 voor Noor Jon Fosse of toch Annie Ernaux?

Eigenlijk had iedereen – ook deze Doorbraak-medewerker – vorig jaar gegokt op een zwarte Afrikaanse schrijfster, zoals Maryse Condé, een Franse auteur uit Guadeloupe. Sign of the times, weet je wel. Ook literaire jury’s zijn daar vaak gevoelig voor. Het werd dus wel een vrouw maar geen volwassen Amanda Gorman. De hier volslagen onbekende Amerikaanse blanke dichteres Louise Glück ging met de bijna 1 miljoen euro prijzengeld aan de haal.

Neoklassiek

Het duurde een jaar voordat er nu eindelijk werk van deze Amerikaanse neoklassieke poëte in het Nederlands werd gebracht, met de oorspronkelijke Engelstalige versie ernaast. Averno heet de bundel met allusie op de Italiaanse plek waar volgens de Romeinse overlevering zich de toegang tot de onderwereld bevond. Glück houdt van de klassieke contrasten: per aspera ad astra (via de dood naar het leven). In het Nederlands luidt dat bij haar: ‘die ijsvelden zullen / de weiden van Elysium zijn’. De Nobelprijsjury lustte daar wel pap van en had het over ‘een sprong voorwaarts vanuit een diep gevoel van verlies’.

Humanistisch gezind

De humanistisch gezinde Nobelprijslezers kicken immers op strijdende personages die na een helletocht gelouterd het licht zien, zoals dat vaak het geval is met de ik-figuur in Glücks verzen. Natuurlijk komt er bij de jaarlijkse selectie van de Nobelprijswinnaar in kwestie meer kijken dan de hooggestemde ethische principes die dynamietbaron Alfred Nobel in zijn testament liet opdraven.

Vorig jaar gingen we te rade bij de bookmakers om te checken wie het meeste kans maakte op de meest prestigieuze literaire prijs ter wereld die normaliter op de eerste donderdag van de maand oktober wordt bekend gemaakt. De Japanner Haruki Murakami voert steevast de bookmakerranking aan, ook dit jaar. Usual suspects zijn opnieuw de Russische Ljoedmilla Oelitskaja, de Canadese Margaret Atwood en de Keniaan Ngugi Wa Thiong’o. Prijken ook in de top 10: de Canadese dichteres Anne Carson, de Française Annie Ernaux, de Hongaar Laszlo Krasznahorkai, de Amerikaans-Caribische auteur Jamaica Kincaid, de Amerikaanse postmodernist Don DeLillo en de Chinese Can Xue.

Meest uitgeleend

Het internetplatform Reddit kwam ondertussen te weten hoeveel boeken van welke auteur door leden van de Zweedse Nobelprijsjury afgelopen maanden het meest werden uitgeleend. Wat blijkt? De Franse Annie Ernaux, die ook bij ons hoge ogen gooit met haar roman De jaren, werd blijkbaar het vaakst geconsulteerd door de juryleden: 18 keer namelijk. De jaren is een krachttoer in het autobiografische genre want Ernaux speelt het klaar om geen enkele keer in de ik-vorm aan het woord te komen. Met een sociologisch-antropologische blik reconstrueert ze, zelf geboren in 1940, met raak gekozen details het naoorlogse Frankrijk van 1941 tot 2006.

Na Ernaux zijn de Mozambikaan Mia Couto en de Noorse auteur Jon Fosse met 11 raadplegingen het meest geconsulteerd door de juryleden. Couto, al jaren genoemd in het wereldje, zou dus wel eens eindelijk aan het feest kunnen zijn. Het pleit immers tegen Ernaux dat ze blank en Europeaan is, én vrouw vermits verleden jaar de blanke Amerikaanse Glück op het schild werd gehesen. Komt erbij dat Ernaux’ schrijvende landgenoten Patrick Modiano en Jean-Marie Gustave Le Clézio nog niet zo lang geleden laureaten waren, respectievelijk in 2014 en 2008.

Veilige keuze

Couto zou als zwarte Afrikaanse schrijver, wiens literaire merites onomstreden zijn, een min of meer veilige keuze zijn. Veilig omdat de Nobelprijsjury zich ook als eigentijds en dus divers-inclusief wil profileren. Denk maar aan de uitverkiezing van Bob Dylan vijf jaar geleden.

Maar wat gedacht van Jon Fosse? De Noorse dramaturg-schrijver is in het Nederlandstalige literaire landschap, zeker vergeleken met zijn landgenoot Karl Ove Knausgård, haast onbekend. Knausgård kreeg met zijn onverbloemd relaas over de strijd die het leven voor hem was geweest ook hier heel wat fans. Min kamp, zoals zijn zesdelig verhaal oorspronkelijk heette, had iets lekker aangebrands (denk maar aan Mein Kampf), maar zorgde bij lezers en vooral lezeressen voor de nodige herkenning.

Tobbende schilders

Fosse doet iets gelijkaardigs in zijn romans maar zonder het eigen leven exhibitionistisch in het uitstalraam te plaatsen. Hij componeert ragfijne kunstenaarsromans over tobbende schilders die met hun eigen kunst en leven in het reine proberen te komen. Daarmee situeert hij zich in een eerbiedwaardige literatuurtraditie. Rond 1800 werden in Duitsland heel wat van deze romantische kunstenaarsromans gepleegd. De bekendste zijn Herzensergiessungen eines kunstliebenden Klosterbruders (1797) van Wilhelm Wackenroder, Hyperion (1797) van Friedrich Hölderlin, Lucinde (1799) van Friedrich Schlegel en Heinrich von Ofterdingen (1802) van Novalis.

Vooral Wackenroder lijkt Fosse te hebben geïnspireerd. Het was hem – en zijn romantische medestanders – te doen om het exploreren van een nieuwe moderne, esthetiserende levensstijl die verrassend eigentijds want globaliserend overkomt. Wackenroder: ‘Domme mensen begrijpen niet dat er op onze aarde tegenvoeters bestaan en dat ze zelf tegenvoeters zijn. Ze menen dat de plaats waar ze zich bevinden altijd het zwaartepunt is van de hele wereld. Het ontbreekt hun geest aan vleugels om de hele aarde te kunnen overvliegen om op die manier de hele realiteit in zichzelf met één blik te kunnen overschouwen.’

Tegen de haren in strijken

Met het tweedelige Melancholie werd Fosse al geroemd voor zijn bijzondere taalmuziek die bedwelmend werkt. Ondertussen rondde hij met Septologie zijn magnum opus af. De eerste vijf delen ervan verschenen onlangs in het Nederlands. De andere naam (deel 1 en 2) in 2019 en Ik is een ander (deel 3, 4 en 5) dit voorjaar. Voor 2022 is Een nieuwe naam (deel 6 en 7) aangekondigd. Daarmee neemt dit werk haast Proustiaanse allures aan.

Dat het ondertussen al 101 jaar geleden is dat een Noorse schrijver bekroond werd – de grote Knut Hamsun in 1920 namelijk voor Hoe het groeide – is een reden te meer om de Noorse kwaliteitsletteren opnieuw onder de aandacht te brengen. Enig minpunt: Fosse is een blanke Europese man van middelbare leeftijd (en waarschijnlijk ook cisgender, zoals dat heet). Afwachten dus of de nobele juryleden straks de tijdgeest tegen de haren in durven te strijken.

Meer berichtjes van Frank Hellemans

Vaders en zonen

Recensie Frank Hellemans - 26/11/2021
Aan moederromans geen gebrek, maar ook vaders komen nu meer en meer in het vizier van hun schrijvende zonen. Sam De Graeve trok vijf jaar geleden op wandeltocht met zijn vader Jan langs de Muur van Hadrianus in Engeland. Nu papa plots in het ziekenhuis werd opgenomen, recapituleert hij in briefvorm hoe [lees verder]

Dodelijk drama voor duizenden Daniels

Recensie Frank Hellemans - 08/09/2020
Chris de Stoop schreef een sereen onderzoeksportret van zijn nonkel boer Daniel die als 84-jarige op zijn vierkantshoeve door een jongerenbende werd gemolesteerd, vermoord én verbrand. ‘Mensen een bijnaam geven was een gewoonte in de streek. Oom Daniel had er veel. De oude viezerik. De clochard. [lees verder]

Veel stilleven en weinig verhaal: Stefan Hertmans vergeet te vertellen

Recensie Frank Hellemans - 29/09/2020
De verwachtingen waren hoog gespannen. Doet Stefan Hertmans in De opgang met de Tweede Wereldoorlog wat hij in het onvolprezen Oorlog en terpentijn met de Eerste Wereldoorlog deed? De opgang werd aangekondigd als een roman in de voetsporen van Oorlog en terpentijn en De bekeerlinge: via authentieke documenten, [lees verder]

‘Wildevrouw’ van Jeroen Olyslaegers: de roman van het jaar

Recensie Frank Hellemans - 01/12/2020
In zijn nieuwe historische roman Wildevrouw over het 16de-eeuwse Antwerpen van de Beeldenstorm verzoent wildeman Jeroen Olyslaegers Louis Paul Boon met Felix Timmermans dat horen en zien je vergaan. Olyslaegers borstelt in Wildevrouw op zijn Bruegels een sensueel portret van de gistende tijden in het [lees verder]

Nieuwe Peter Terrin verrast met veelzijdige liefdesroman

Recensie Frank Hellemans - 16/02/2021
Gedaan met de claustrofobie van verlaten fabrieken, gated communities of mentale tunnelvisies. In Al het blauw, de nieuwste roman van Peter Terrin, gaan de luiken open en gunt de auteur zijn beide hoofdpersonages de vanzelfsprekende verlossing van erotische escapades. Maar geen rozen zonder doornen, [lees verder]

Op kroegentocht met Walter van den Broeck

Recensie Frank Hellemans - 30/03/2021
‘Waar zijn de zinken munten met gat in het midden gebleven? Waar de tabaksdozen met de beeltenis van de koning? Waar de zondagse kerkgang, die maakte dat iedereen elkaar zag in de kerk en daarna in het café?’ Walter van den Broeck, die op zondag 28 maart tachtig jaar werd, schreef zichzelf een cadeau [lees verder]

Intiem poëtisch testament

Recensie Frank Hellemans - 07/04/2021
Doolhofoogst heet de nieuwste gedichtenbundel van de 75-jarige literaire duivel-doet-al Guido Lauwaert. Meer dan ooit is hij bezig met het afronden van zijn leven. Drie jaar geleden beschreef hij al in Alvorens alles vervaagt de eerste veertig jaar van zijn rocamboleske omzwervingen in het literaire [lees verder]

Van gefilte fisj tot fatalisme: Margot Vanderstraeten fileert de (Antwerpse) Joden

Recensie Frank Hellemans - 27/09/2021
Na het bijzonder succesvolle én aangrijpende Mazzel tov, serveert Margot Vanderstraeten met Minjan nieuwe verhalen over de ondoorgrondelijke Joodse ziel. Koosjere kippensoep Journaliste-auteur Margot Vanderstraeten scoorde dankzij Mazzel tov vier jaar geleden een internationale bestseller en bewees [lees verder]

Willem Frederik Hermans wordt 100 en Stijn Streuvels 150

BlogFrank Hellemans - 25/08/2021
De honderdste verjaardag van Willem Frederik Hermans op 1 september wordt in Nederland uitgebreid in het zonnetje gezet. Een maand later eert Vlaanderen zijn literaire zonen en dan meer bepaald Stijn Streuvels die op 3 oktober 150 jaar geleden is geboren. Blijkt trouwens dat dubbeltalenten Hermans en [lees verder]

20 jaar na 9/11: op weg naar literaire navelstaarderij van de eigen sekse of huidskleur?

BlogFrank Hellemans - 08/09/2021
Waar was jij toen op 9/11 twintig jaar geleden de wereld stilstond? Ik was die avond godbetert op een literair feestje, zoals dat vandaag nog nauwelijks bestaat. Uitgeverijconcern WPG, twintig jaar geleden het allesoverheersende literaire moederhuis van onder andere De Bezige Bij, Arbeiderspers, Querido [lees verder]

Annelies Verbeke wil o zo graag een grote prijs en Herman Brusselmans niet

BlogFrank Hellemans - 15/09/2021
De literaire rentree is daar en daarmee ook het circus van de literaire prijzen. De longlist van de vroegere AKO Literatuurprijs – nu heet die Boekenbon Literatuurprijs – zorgde al meteen voor zure oprispingen bij de gepasseerde verhalenschrijfster Annelies Verbeke. Weer geen kans op de geldzak van [lees verder]

Strop voor Vlaamse thrillerschrijvers

BlogFrank Hellemans - 29/09/2021
In 2022 is de kans gering dat een Vlaamse misdaadauteur nog eens aan het feesten zal zijn bij het winnen van De Gouden Strop, de belangrijkste literaire onderscheiding in het krimigenre. Alleen wie als Vlaamse schrijver bij een Nederlandse uitgeverij onder dak is, komt er dan immers nog voor in aanmerking. Discriminerend Een [lees verder]