Nederlandse studenten tijdens de bezetting

Een degelijke studie over het studentenleven in de Lage Landen tijdens de Tweede Wereldoorlog is nog grotendeels braakliggend terrein. In Nederland verscheen echter zopas een gedegen boek die deze leemte grotendeels opvult. Het is van de hand van historicus Jeroen Kemperman, medewerker van het NIOD (Nederlands Instituut voor Oorlogsdocumentatie).

Op 15 mei 1940 leefde bij onze noorderburen het gevoel dat het ‘oude’ afgedaan had en ontstond er een ‘ongerichte’ drang naar het ‘nieuwe’. In de daaropvolgende zomer vermeed men alles waaraan de bezetter aanstoot kon nemen. Ook de bezetter zelf had niets liever dan dat het hoger onderwijs bleef bestaan. Immers via het onderwijs kon het zijn nationaalsocialistisch gedachtegoed verspreiden. Algauw kwamen er echter krassen op dit ideaalbeeld. Vanaf het najaar namen incidenten tussen studenten enerzijds en NSB’ers en Duitse militairen anderzijds overhand toe. In november 1940 zette een reeks Duitse maatregelen en anti-joodse verordeningen heel wat kwaad bloed onder hoogleraren en studenten. Aan de universiteiten van Delft en Leiden kwam het tot werkstakingen. Het hoe en waarom wordt hier door Kemperman zorgvuldig en gedetailleerd onderzocht. De Duitsers sloegen hard toe. Zo werden een aantal studenten en professoren verwijderd en werd de universiteit van Leiden voor de duur van de oorlog gesloten.

Het volgende jaar zorgde de Ariërverklaring voor ophef. Enkel studenten van ‘Arische’ afkomst konden nog op een studiebeurs rekenen. Joden kwamen niet in aanmerking voor een beurs en botsten daarbij nog eens tegen een numerus clausus op. Auteur Kemperman stelt dat heel wat studenten weliswaar met gewetensconflicten streden maar dat het te begeven aantal beurzen in een minimumtijd opgebruikt was. Eind 1941 was het Nederlands studentenleven totaal veranderd.

Loyaliteitsverklaring

Na een eerder rustig 1942 verordende de bezetter op 13 maart 1943 dat alle studenten een loyaliteitsverklaring dienden te ondertekenen. De Duitse en Nederlandse autoriteiten spraken liever over een ‘onthoudingsverklaring’. Door het ondertekenen van de verklaring beloofden de studenten de bezetter op generlei wijze te dwarsbomen. Ondertekende men niet dan werd de student van de universiteit verwijderd en werd hij of zij opgeroepen om in Duitsland te gaan werken. Tegenstanders maakten ervan dat de ondertekenaars die zich loyaal opstelden tegenover de bezetter na de oorlog de rekening zouden gepresenteerd krijgen. Zij werden als ‘lafaards’ en ‘NSB’ers’ beschouwd en werden als ‘fout’ betiteld. Terecht wijdt Kemperman aan deze doorgrijpende maatregel een flink aantal pagina’s.

Het gevolg was dat de overgrote meerderheid (meer dan drie vierde van de studenten) weigerde te tekenen. Om aan tewerkstelling in Duitsland te ontsnappen doken zij massaal onder en versterkten ze voor een deel het verzet. Tot een massaal studentenverzet kwam het echter niet, wel lag midden 1943 het studentenleven en het hoger onderwijs stil.

Van de tweeduizend meisjesstudenten ondertekenden slechts 120 de loyaliteitsverklaring. Toen in juni 1944 aan een hoge Duitse ambtenaar gevraagd werd om de niet-ondertekenende meisjes toch maar verder te laten studeren, antwoordde deze: ‘Ze moeten niet studeren maar trouwen.’

In het buitenuniversitair verzet zaten heel wat studenten die zich verdienstelijk maakten in de illegale pers, als Engelandvaarder, het helpen onderduiken van joodse kinderen, als koerier… Zo’n vierhonderd van hen kwam hierbij om het leven.

Léon Elaut

In zijn heel interessant onderzoek besteedt auteur ook aandacht aan het niet-handelen van studenten. Zij die verkozen om op een rustige wijze het einde van de bezetting af te wachten. Kemperman stelt ook vragen die de moeite waard zijn. Zoals: gold het universitair verzet in het begin van de bezetting als een collectieve uiting van afkeer van de Duitse bemoeienis met de studenten en de studentenverenigingen, of was het een poging om het tragische lot van de joden in het universitaire milieu af te wenden?

En hoe zat het nu met het universitair leven in Vlaanderen tijdens de oorlog? Dat boek moet nog geschreven worden. Enkele gegevens zijn terug te vinden in de memoires van Léon Elaut en in de biografie van Reimond Speleers van de hand van Joris Dedeurwaerder. Ook had Herman de Vleeschauwer, die filosofie in Gent doceerde met heel wat tegenkanting van de zijde van de studenten te maken. Door zijn openlijke propagandawerving voor het Oostfront tijdens zijn colleges vroeg hij er wel om. Daarnaast was er aan de Leuvense alma mater een kern van studentenverzet. Maar zoals gezegd dat verhaal moet nog te boek gesteld worden.

 

, “: ”. Amsterdam, Boom Uitgevers, 2018. Gen., 364 blz. Ill., 29,90 euro   ISBN 

Oorlog in de collegebanken | Kemperman Jeroen

Paperback / softback | Nederlands | Geschiedenis algemeen

De Soldaat van Oranje was niet de enige verzetsstudent. Hoe gingen hij en zijn medestrijders te werk? Dit boek brengt het verzet van studenten en universiteiten in kaart.In de oorlog waren universiteiten voor de bezetter een ideale plaats om vorm te geven [lees verder...]

Verschenen als POD titel

Meer berichtjes van Pieter Jan Verstraete

Operatie Barbarossa: keerpunt in de Tweede Wereldoorlog

Recensie Pieter Jan Verstraete - 13/01/2022
Op 22 juni 2021 was het tachtig jaar geleden dat de grootste invasie te land uit de wereldgeschiedenis plaatsvond. Toen viel een gigantisch Duits leger van 3,3 miljoen man (onderverdeeld in drie legergroepen en 150 divisies) over een frontbreedte van meer dan drieduizend km, van de Baltische kust tot [lees verder]

Benito Mussolini of de ‘eerste politieke popster’

Recensie Pieter Jan Verstraete - 17/12/2021
De Italiaanse fascistische leider Benito Mussolini is steeds omgeven geweest door mythes en legendes. Hij heeft daar zelf hard toe bijgedragen. Immers al vroeg ontdekte hij de mogelijkheden van de publieke media te eigen bate. Hij was de ‘eerste popster in de politiek’, schrijft zijn meest recente [lees verder]

De verkeerde doden

Recensie Pieter Jan Verstraete - 07/11/2021
Zes miljoen Fransen werden slachtoffer van de Groote Oorlog: dood, gewond, ziek of vermist. Van hen werden er 668 geëxecuteerd door hun eigen land. De laatste jaren komt hun tragisch lot meer en meer ter sprake en is er controverse rond het onderwerp.
Waren het alleen maar arme stakkers die de [lees verder]

“Weg met die moffen!” Nederland discrimineert Duitse landgenoten

Recensie Pieter Jan Verstraete - 23/10/2021
Onmiddellijk na de bevrijding nam de Nederlandse overheid al de bezittingen van de Nederlandse Duitsers in beslag, en dat ongeacht hun politieke voorkeur of gedrag tijdens de oorlog. Deze beslissing ging terug op een verklaring van de Nederlandse regering in Londense ballingschap op 20 oktober 1944, [lees verder]

Fotoboek over het Oostfront

Recensie Pieter Jan Verstraete - 30/09/2021
Een nieuw fotoboek over Vlaamse vrijwilligers aan het Oostfront (1941-1944) toont ons vooral scènes uit het dagelijks leven van “onze jongens aan het Oostfront”, zoals het toen heette. Interessant is vooreerst dat een groot aantal van deze foto’s nooit eerder werd gepubliceerd.
Werkelijkheid [lees verder]

De aantrekkingskracht van Joris Van Severen

Recensie Pieter Jan Verstraete - 12/09/2021
Binnen de historiografie van de Vlaamse Beweging zijn Cyriel Verschaeve en Joris Van Severen de twee figuren bij uitstek over wie de meeste publicaties werden geschreven.
Terwijl je van de eerste maar moeilijk kunt beweren dat hij nog enige aantrekkingskracht uitoefent, is het tegendeel waar wat [lees verder]

Filip de Pillecyn als journalist tijdens de Duitse bezetting

Recensie Pieter Jan Verstraete - 30/08/2021
Al eerder verscheen er journalistiek werk van Filip de Pillecyn (1891-1962) in boekvorm. We denken dan vooral aan de bundel Kiespijn der ziel (1981), verzameld en ingeleid door Richard Baeyens dat werk bevatte van De Pillecyn verschenen in het interbellum en onmiddellijk na de bezetting (onder meer in [lees verder]

Een vlug vergeten hoofdzonde

Recensie Pieter Jan Verstraete - 11/08/2021
De in 1975 in Stockholm geboren Maria Grund bracht het grootste deel van haar loopbaan door in de film- en mediabranche. Daardoor woonde ze afwisselend in Londen en New York. Thans woont ze op het Zweedse eiland Gotland, en brengt ze haar tijd al schrijvende door. De hoofdzonde is haar debuut als detectiveschrijfster.
[lees verder]

Moord en doodslag in Friesland

Recensie Pieter Jan Verstraete - 04/08/2021
 De auteur Anita Terpstra werd in 1974 in het Friese Hallum geboren, en is bedrijvig als journaliste. In 2009 debuteerde ze als misdaadauteur met Nachtvlucht. Voor haar thriller Samen werd ze in 2017 genomineerd voor de Gouden Strop. Daarnaast schreef ze ook enkele non-fictieboeken. 
Altaar
[lees verder]

Adolf Hitler was helemaal geen eenzaat

Recensie Pieter Jan Verstraete - 25/07/2021
In haar nieuw boek vertelt de Duitse historica Heike B. Görtemaker op overtuigende wijze en aan de hand van een overweldigende hoeveelheid bronnenmateriaal hoe de Duitse dictator Adolf Hitler zich met een hechte kring vertrouwelingen omringde, die hij als zijn surrogaatfamilie beschouwde. Zelfs na de [lees verder]

Samuel Morse bestond echt, en het is zijn code

Recensie Pieter Jan Verstraete - 24/07/2021
Het voorliggende verhaal behoort tot het domein van de literaire fictie. De Amerikaan Samuel Morse (1791-1872) bestond echter echt en ook delen van zijn leven en werk zijn gebaseerd op historische bronnen. Het lag echter niet in de bedoeling van romanschrijfster Nathalie Briessinck, die eerder debuteerde [lees verder]

De Cock: een Amsterdamse detective

Recensie Pieter Jan Verstraete - 05/07/2021
Eind jaren tachtig van de voorbije eeuw kocht ik voor de Kortrijkse stadsbibliotheek de eerste Baantjers aan. Niemand van mijn collega’s had ooit gehoord van deze Amsterdamse detectiveschrijver. Het duurde niet lang of de boekjes (gemiddeld 130 blz.) werden gretig en veelvuldig uitgeleend. Ze leenden [lees verder]

0
    0
    Jouw winkelmand
    Jouw winkelmand is leeg
      Bereken verzending
      Bon toepassen

      Bedankt!

      Je link is opgenomen. Hartelijk dank. We bekijken en plaatsen die zo snel mogelijk. Klik ‘Nog een link ingeven’ om een nieuwe link in te geven of klik op Terug om terug te gaan naar de vorige pagina.