Nederlanders zijn (waren) geen fascisten

Het Nederlands fascisme tijdens het interbellum was geen heus fascisme. Dat is ongeveer de synthese van Willem Huberts in zijn recente boek In de ban van een beter verleden, waarin hij een caleidoscoop schetst van alle partijen, verenigingen en bladen die tijdens het Nederlandse interbellum binnen een fascistische bandbreedte zouden kunnen geplaatst worden.

Hoorde bij die inleiding een ‘spoiler alert’ en hoeft u het 277 blz. tellende boek, gebaseerd op een doctoraal proefschrift, niet te lezen? Neen. Want In de ban van een beter verleden biedt voor het eerst sinds de verdienstelijke poging van Wim Zaal een helder overzicht van fascistische en fascistoïde bewegingen in Nederland.

Wélk fascisme?

Alles staat en valt natuurlijk met het referentiekader. Plaats: Nederland. Periode: interbellum en Tweede Wereldoorlog, meer bepaald 1923-1945. Ideologie: fascisme, alhoewel.

Wélk fascisme in het Nederlandse interbellum brengt Huberts in kaart? Dat maakt het meteen boeiend, want een vorser die zich aan een studie van het containerwoord fascisme begeeft, moet duidelijk zijn onderwerp aflijnen en determineren. Zowel in een eerste als in een laatste hoofdstuk laat Huberts verschillende fascismetheorieën en -typologieën de revue passeren. Alsof hij zich maar al te goed besefte dat hij zich op glad ijs bevond tussen Stanley Payne, Robert Paxton, Ernst Nolte, Roger Griffin en de vele andere theoretici en historici. Na afweging, kiest Huberts ervoor om de in het intbellum actieve bewegingen en partijen af te meten op het zogenaamde fascistische minimum van Roger Griffin.

Eendagsvliegen

In de ban van een beter verleden schetst het wel en wee van de tientallen organisaties en partijen die op een of andere manier een beroep deden op het fascisme dan wel zichzelf ronduit fascistisch noemden. Wie een beetje kaas heeft gegeten van de Nedelrandse politieke geschiedenis is wel bekend met het Verbond van Actualisten, Zwart Front en de Nationaal-Socialistische Beweging (NSB) van Antoon Mussert. Maar de grote Algemeene Nederlandsche Fascisten Bond, het Verbond voor Nationaal Herstel, Vereeniging De Bezem zijn, van de belangrijker organisaties minder bekend. Om nog maar te zwijgen over pakweg de Nederlandsche Bond van Belastingbetalers, Nederlandsche Oranje Nationalisten, maar liefst negen elkaar bestrijdende versies van de NSNAP (Nationaalsocialistische Nederlandse Arbeiderspartij), Oranje-Fascisten, Nationaal Verbond Plicht, Orde, Recht, het (Noord-)Nederlandse Verdinaso, Revolutionair Fascistisch Eenheidsfront en tientallen andere organisaties en partijen. Het is een immense en haast onbegonnen lijst die Huberts in kaart brengt, wat van het Nederlands fascisme destijds ook de risée maakte in politiek Nederland, en onder meer leidde tot de eigentijdse brochure De koddige geslachtstafel van het Nederlands fascisme 1923-1934, een uitgave van de katholieke partij RKSP.

Als een kat die zijn jongen tracht te vinden, brengt Huberts meticuleus een ‘who’s who in fascist Holland’ in kaart. Al krijgt het ene lemma heel wat meer aandacht dan het andere. Het beschikbare bronnenmateriaal is daar debet aan. Maar ook het vaak kortstondige en chaotische karakter van vele verenigingen die Huberts – velen noemt hij ‘eendagsvliegen’ – binnen het fascisme plaatste.

Petten en hoeden

Behalve de exhaustiviteit van het Nederlands fascisme die de auteur nastreefde, is de chronologische opdeling in vier fasen boeiend en vooral de tweedeling in twee strekkingen. Om het met de beeldspraak van de jaren 30 te zeggen: binnen de brede ‘fascistische’ stroming had je ‘de petten’ en ‘de hoeden’. De ‘petten’, dat sloeg op de radicale, opzwepende, grote meetings organiserende en op het morrende volk inspelende fascisten, die in stijl en optreden Mussolini en Hitler enigszins als model namen. De ‘hoeden’ zijn heren uit de burgerlijke elite, professoren vaak, die in de studeerkamer en de bibliotheek salon hielden, tijdschriften publiceerden en zelfs invloed trachtten uit te oefenen op conservatieve Kamerleden en ministers. ‘Hoeden’ zijn theoretici, ‘petten’ de activisten. De ‘hoeden’ waren reactionairen die terug wilden naar de tijd-van-toen, de ‘petten’ revolutionairen die een ‘volks’ fascisme nastreefden. Ze vonden elkaar niet. De kloof was te groot. Wat ook het echec van een bredere beweging of partij in de hand heeft gewerkt.

Mislukt fascisme

Al heeft natuurlijk ook de bredere politieke context ermee te maken dat het Nederlands fascisme er niet alleen erg verdeeld was, geen overtuigende leiders vond, en evenmin een draagvlak vond. Nederland was tijdens de Groote Oorlog neutraal gebleven, en had geen jonge generatie naar ‘revolutionaire vernieuwing’, naar ‘kladderadatsch’ strevende activisten die het hele systeem overhoop wilde gooien. Nederland ‘ontkwam aan de politieke en sociale ontreddering die optrad in de oorlogvoerende naties.’ De verzuiling ‘zorgde voor stabiliteit’, waardoor er in het land ‘niet zo’n rijke voedingsbodem voor malcontenten bestond’. Wel was er een ‘groeiende en zich luidruchtig manifesterende groep conservatief-liberale burgers die ontevreden waren over “de nieuwe tijd”’. Reactionairen zeg maar. Die laatsten – de ‘hoeden’ – vonden elkaar in het Verbond voor Nationaal Herstel, dat één Kamerzetel haalde; de NSB haalde er vier.

Nederlands fascisme

‘Al met al duurde de fascistische tocht door het Nederlandse politieke landschap maar kort en hij eindigde in een totaal echec,’ schrijft Huberts. Opkomst, verdeling, greep naar de macht tijdens WO II en instorting komen allen bevattelijk aan bod in dit boeiende overzichtswerk.

Tot slot onderzoekt Willem Huberts of er sprake is van een ‘Nederlands fascisme’ (ja) en of dat congruent is met ‘generiek fascisme’ (neen). Dat laatste wordt gekenmerkt door volgende ‘karaktertrekken’, gebaseerd op Griffins ‘fascist minimum’: revolutionair, palingenetisch (streven naar een radicaal vernieuwde natie en nieuwe mens), populistisch en ultranationalistisch. Van de zeven grootste, belangrijkste Nederlandse fascistische partijen is er één die voldoet aan alle vier criteria van dat fascistische minimum: het Zwart Front (1934-1941) van Arnold Meijer. Alle anderen waren immers eerder nationaal-conservatief dan revolutionair, trouw als ze waren aan het Nederlandse huis van Oranje. Enkel het Zwart Front wilde de grote staatkundige of institutionele ‘kladderadatsch’ en hanteerde een aangepaste stijl en tonaliteit.

In Nederland waren er dus maar weinig ‘échte’ fascisten.

In de ban van een beter verleden | Huberts Willem

Paperback / softback | Nederlands | Moderne geschiedenis (1870-heden)



In stock

Meer berichtjes van Karl Drabbe

Verdeeldheid in eenheid

Recensie Karl Drabbe - 18/05/2021
De Lage Landen, zeg maar: de Benelux met een stuk van wat vandaag ‘Hauts de France’ heet en het Land van Kleef in Duitsland. Dat is zowat het gebied dat de Lage Landen sinds de middeleeuwen vormen. Een regio in de delta van de grote rivieren, waar een klimaatopwarming voor relatieve landbouwopbrengsten [lees verder]

100 jaar bedevaarten naar de IJzer

Recensie Karl Drabbe - 14/05/2021
In 2020 vond de honderdste IJzerbedevaart plaats. Wat ooit begon als een massamanifestatie in dorpen van gesneuvelde Vlaamse frontsoldaten uit de Eerste Wereldoorlog, evolueerde naar pacifistische colloquia in mineur aan de voet van de IJzertoren. De affiches van de honderd manifestaties werden nu gebundeld [lees verder]

De moord op Hitlers halfnicht

Recensie Karl Drabbe - 13/05/2021
‘Angelika Maria (Geli) Raubal (1923-1931) was een dochter van Angela Raubal, die een halfzus was van Adolf Hitler. Zodoende was Geli Raubal een halfnicht van hem.
Toen Hitler in 1929 een appartement betrok in München, werd zijn halfzuster Angela zijn huishoudster. Samen met Geli woonde [lees verder]

De eerste globalisering

Recensie Karl Drabbe - 13/04/2021
Als er één wetmatigheid de geschiedenis van de mensheid typeert, is het wel continuïteit. Ondanks alle grote theorieën of cesuren die mensen post hoc zien of verklaren in het verleden. Continuïteit is echter zo voor de hand liggend, dat ze weinig verrassend lijkt. Ze doet zich voor tegen de achtergrond [lees verder]

De Dietsche nationaalsocialist

Recensie Karl Drabbe - 11/04/2021
Het is prof. Bruno De Wever die Reimond Tollenaere in een artikel ‘De Dietse nationaalsocialist’ noemde. De meeste hardcore nazi’s in Vlaanderen zaten tijdens de Tweede Wereldoorlog bij DeVlag/Algemeene SS Vlaanderen. Tollenaere koos er echter voor binnen het VNV te blijven, de grootste collaboratiebeweging, [lees verder]

Europees aanmodderen

Recensie Karl Drabbe - 09/04/2021
Aanmodderen. Of voortmodderen. Er is allicht een nuanceverschil. Het ene werkwoord klinkt al minder uitgesproken negatief dan het andere. Volgens Caroline De Gruyter is voortmodderen het motto van zowel de Oostenrijkse Habsburgmonarchie als van de Europese Unie. Ook slordigheid, gekluns, halfbakken compromissen [lees verder]

Moorden in Dresden

Recensie Karl Drabbe - 13/03/2021
Dresden, 1944-1945. De historische stad kreunt onder de bombardementen van de geallieerden. Tienduizenden Duitsers vluchtten uit het oosten voor de Rode Russen. Het Derde Rijk loopt op zijn laatste benen; Hitlers wonderwapen laat het afweten. En als klap op de vuurpijl krijgt de politie er te maken met [lees verder]

BDW: docusoap wordt boek

Recensie Karl Drabbe - 06/03/2021
‘Politiek is een slecht toneelstuk met briljante acteurs.’ Die oneliner hanteert Bart De Wever wel vaker. Het net verschenen boek In het hoofd van Bart De Wever sluit er ei zo na mee af. Datzelfde boek kan je recenseren met een parafrase daarvan: ‘een slecht boek met briljante acteurs’.
[lees verder]

Ik ga op expeditie, en ik neem mee…

Recensie Karl Drabbe - 25/02/2021
‘Ik ga op reis, en ik neem mee…’ U speelde het spelletje als kind zeker ook. Of u speelt het weleens met kinderen en/of kleinkinderen. Eindeloos plezier in de auto, op weg naar een verre vakantiebestemming gegarandeerd. Al kunnen vakantiebestemmingen ons hoogstens doen wegdromen van [lees verder]

Covid doodt, eenzaamheid ook

Recensie Karl Drabbe - 01/02/2021
Wie dacht dat de lockdown een ‘leuke, luie, ontspannende periode zou worden — de hele dag voor de buis of met een spannend boek en een lekker wijntje — had het mis’. Denk maar aan jonge gezinnen met kinderen op een klein appartement. Afstandsonderwijs in arme gezinnen, waar niet voldoende [lees verder]

De middeleeuwen waren anders

Recensie Karl Drabbe - 12/01/2021
De middeleeuwen kwamen ten einde met de renaissance, het quatrocento. Toen zochten geleerden en kunstenaars in Italië terug aansluiting bij het roemrijke verleden van het ‘beschaafde’ Oude Rome. Letterlijk slaat het op de ‘wedergeboorte’ van de ‘Klassieken’. De tien [lees verder]

Complotdenkers, carrièrejagers en charlatans

Recensie Karl Drabbe - 22/12/2020
De vrijmetselarij is wereldwijd gebaseerd op Grote Principes die ook de Franse Revolutie – en vandaag de Franse Republiek – kenmerken: vrijheid, gelijkheid, broederschap. Of bij uitbreiding vrijheid, gewetensvrijheid, religieuze verdraagzaamheid, democratie, wereldburgerschap. Van een goede man een [lees verder]

0
    0
    Jouw winkelmand
    Jouw winkelmand is leeg
      Bereken verzending
      Bon toepassen

      Bedankt!

      Je link is opgenomen. Hartelijk dank. We bekijken en plaatsen die zo snel mogelijk. Klik ‘Nog een link ingeven’ om een nieuwe link in te geven of klik op Terug om terug te gaan naar de vorige pagina.