Nederland in bezettingstijd

Het begon die dinsdag ‘s ochtends vroeg bij het openbaar vervoer. In de tramremises van de Havenstraat en de Lekstraat weigerden bestuurders uit de rijden. Het tramverkeer kwam volledig tot stilstand en vele fabrieken en bedrijven gingen plat uit protest tegen het wegvoeren van 427 Joodse Amsterdammers door de Duitse bezetter. Al gauw werd de staking overgenomen. Ook in Utrecht, Hilversum, Zaandam, Haarlem en in andere plaatsen werd het werk neergelegd.

Na twee dagen sloegen de Duitsers terug.  Schietend reden ze door de staten van Amsterdam. Er vielen negen doden en 45 gewonden. Arrestatiegolven volgden elkaar op. Het was de enige algemene staking tegen de Duitsers in bezet Europa. 

Samen met 15 leden van de Geuzen, de allereerste verzetsgroep in Nederland, werden drie organisatoren van de Februaristaking op 13 maart op de Waalsdorpervlakte in Den Haag geëxecuteerd. Jan Campert schreef er zijn beroemd gedicht Het lied der achttien dooden over. 

Al in mei 1940 waren de Geuzen begonnen met het verspreiden van hun pamfletten in Vlaardingen en omgeving. Eind november 1940 werden ze gearresteerd en op 4 maart zijn vijftien van hen, na een proces – zo ging dat in het begin van de bezetting nog – ter dood veroordeeld.

Op 25 februari aanstaande zullen om 11.00 uur in Amsterdam gedurende één minuut geen trams of bussen rijden. Op het Jonas Daniël Meijerplein bij de Dokwerker staan tot 5 mei foto’s van de razzia’s. In de Mozes en Aäronkerk op het Waterlooplein is een kleine tentoonstelling ingericht.

Frits Boterman heeft een boek geschreven: Duitse daders. Nederland onder Duitse bezetting (1940-1945). Manmoedig is hij op zijn omgevallen boekenkast geklauterd om een ‘handzaam overzicht van de bezettingsjaren dat voor studenten en een breed publiek toegankelijk’ is te schrijven. 

Natuurlijk is het een groot probleem om in 420 bladzijden tekst een bezetting van vijf jaar te beschrijven. Per slot van rekening had Loe de Jong er ooit 29 kloeke boeken voor nodig. En natuurlijk gelden Leo Vromans dichtregels : ‘Kom vanavond met verhalen hoe de oorlog is verdwenen, en herhaal ze honderd malen: alle malen zal ik wenen,’ nog steeds. Of met de woorden van Boterman: ‘voor nieuwe generaties die part noch deel hebben aan de oorlogservaringen, is het nodig dat het verhaal van de oorlog wederom verteld wordt.’ Een uiterste zorgvuldigheid in het afwegen van wat verteld wordt en waarom is daarvoor noodzakelijk. In Botermans voortkabbelend feitenrelaas is dit helaas niet het geval. 

De grootste bankroof in door de Duitsers bezet Europa vond in Nederland plaats. Al in april 1941 liet de Nederlandse regering in ballingschap vanuit Londen weten dat ze volledig garant zou staan voor de uitgaven van het NSF, Nederlands Steunfonds. Het NSF ondersteunde gezinnen van zeevarenden, onderduikers, in krijgsgevangenschap geïnterneerde militairen, de Landelijke Organisatie voor Hulp aan Onderduikers (LO), de Natura-groepen, de Binnenlandse Strijdkrachten en Ordedienst (OD), de Landelijke Knokploegen (LKP), de Raad van Verzet (RVV), de illegale pers en de Persoonsbewijzencentrale (PBC). Ook is de landelijke spoorwegstaking van 1944-’45 voor een groot deel door het NSF betaald. In totaal is er tijdens de bezetting voor bijna 84 miljoen gulden door het NSF uitgekeerd. Naar onderduikers ging ruim 22 miljoen, naar het verzet ruim 10 miljoen en de spoorwegstaking heeft ruim 37 miljoen gekost. Dit geld werd door medewerkers van de Nederlandse Bank en een paar grote banken, zonder dat de Duitse toezichthouders dit in de gaten hadden maar met medeweten van de Nederlandse regering in Londen, achterovergedrukt en aan het NSF ter beschikking gesteld. Bij Boterman komen we het NSF slechts in achttien regels tegen onder het hoofdstukje ‘De illegale pers’. Volgens Boterman kreeg het NSF ‘van de regering in Londen grote bedragen’. De honderdduizenden onderduikers, mensen die weigerden via de Arbeitseinsatz voor de Duitsers te werken, worden door Boterman slechts in drie regels genoemd.

De economische collaboratie van Nederlanders ontbreekt bij Boterman geheel. De waarschijnlijk grootste Nederlandse collaborateur Frits Fentener van Vlissingen wordt slechts één keer en dan nog terloops genoemd. Tijdens de Duitse bezetting was Van Vlissingen directeur van de AKU, de Algemene Kunstzijde Unie, in Arnhem en de Vereinigte Glanzstoff-Fabriken in Duitsland. De AKU was de grootste producent van kunstzijde in nazi-Duitsland, veel groter dan I.G. Farben. Daarnaast was Van Vlissingen commissaris bij Verstag, de Vereinigte Stahwerke, die de staalindustrie van het Ruhrgebied in bezit had, en werkte hij nauw samen met Krupp en I.G. Farben. 

Dat Van Vlissingen na de oorlog niet wegens collaboratie veroordeeld is komt omdat een veroordeling, waar de Amerikanen overigens herhaaldelijk om vroegen, tot gevolg zou hebben dat de AKU als een Duits bedrijf gezien zou worden. De geallieerden zouden de AKU, inclusief haar Amerikaanse dochterondernemingen, daarop geconfisqueerd hebben. Nederlandse werkgelegenheidsbelangen waren daarvoor veel te groot. 

In Botermans boek staan een aantal slordigheden en fouten. Zo staat Bernhard IJzerdraad, de initiatiefnemer van de Vlaardingse verzetsgroep de Geuzen, op bladzijde 62 als gobelinrestaurateur in Haarlem te boek, terwijl hij op bladzijde 325 als Vlaardingse onderwijzer vermeld staat. Pagina 325 heeft gelijk. Pas einde juli 1940 verhuisde IJzerman naar Haarlem. 

Volgens Boterman heeft van 427 Joodse Amsterdammers die door de Duitsers weggevoerd waren (de aanleiding van de Februaristaking) slechts één persoon de oorlog overleeft. Het waren er echter twee.

Etty Hillesum krijgt het etiket ‘godsdienstig-mystiek’. Kennelijk zijn haar dagboeken niet gelezen.

In het hoofdstuk ‘Kampen’ worden ten onrechte Sachsenhausen,  Dachau en het vrouwenkamp Ravensbrück niet genoemd terwijl daar toch vele Nederlands gevangen hebben gezeten en zijn omgekomen. 

Ook in de literatuurlijst, die gezien zijn omvang de suggestie van volledigheid heeft, ontbreken de werken van J.B. Charles geheel. Ze zouden, net als Nico Rosts Goethe in Dachau een welkome aanvulling betekend hebben.

Wat Boterman voortreffelijk beschrijft is de poging van de Duitsers om Nederland te nazificeren en, net als Oostenrijk, ‘Heim ins Reich’ te voeren. Vele vooraanstaande nazi’s werden naar Nederland gestuurd om de bevolking zo snel mogelijk voor het nazisme te winnen. Zo was Seyss-Inquart, de hoogste Duitse bevelhebber, lid van Hitlers regering. In tegenstelling tot België of Frankrijk kreeg Nederland een civiel bestuur, geen militair. Wellicht is dit een van de redenen dat er vanuit Nederland zoveel Joden gedeporteerd zijn. Het is de verdienste van Boterman dat hij dit duidelijk maakt.

Duitse daders | Boterman Frits

Paperback / softback | Nederlands | Literaire non-fictie algemeen

Nieuw standaardwerk over de bezettingsjarenOver de Duitse bezetting van Nederland is al veel geschreven. Toch ontbreekt een handzaam overzicht van de bezettingsjaren dat voor een breed publiek toegankelijk is. Frits Boterman concentreert zich in deze [lees verder...]

In stock

Meer berichtjes van Henk Jurgens

Het DNA van Nederland

Recensie Henk Jurgens - 21/10/2017
Nederland kent een ‘protocol stranding levende grote walvisachtigen,’ schrijft Jan Renkema in zijn geinig boekje Het DNA van Nederland. Dat moet wel, want stel dat er een dolfijn aanspoelt, dan moet je als Nederlander toch weten wie er wat moet doen. En een dakkapelletje op je eigen huis? Dan ben [lees verder]

De nieuwe politiek van Europa

Recensie Henk Jurgens - 01/10/2017


In zijn boek ‘De nieuwe politiek van Europa’ analyseert de Nederlandse hoogleraar en publicist Luuk van Middelaar de Europese Unie. Van Middelaar is een insider. Tussen 2010 en 2015 was hij stafmedewerker van Herman van Rompuy, de voorzitter van de Europese Raad. Met een schep fileermes [lees verder]

Dirk Rochtus’ nieuw boek over Duitsland

Recensie Henk Jurgens - 11/09/2017
‘Het is over de macht van Merkel, van Duitsland, van Merkel-land dat dit boek gaat,’ schrijft Rochtus in de inleiding van zijn nieuwe boek Duitsland. De macht van Merkel. ‘Duitsland en Europa zullen nooit meer hetzelfde zijn als toen er nog geen Frau Merkel te bespeuren viel.’ Zijn nieuwe boek [lees verder]

In het land van de eeuwige zomer

Recensie Henk Jurgens - 23/06/2017
Els Snick vertaalde een aantal van Roth’s reportages en impressies uit Frankrijk en maakte er een mooi boekje van. Verhaaltjes om te proeven, even van te genieten, weg te leggen en dan toch maar weer ter hand te nemen. Els Snick vertaalde zijn reportages in prachtig Nederlands.
Een voorbeeld? [lees verder]

Dada in België

Recensie Henk Jurgens - 30/05/2017
Een aantal tijdens de Eerste Wereldoorlog in het Zwitserse Zürich aangespoelde kunstenaars verenigden zich rond het cabaret Voltaire tot dada. Al gauw werd ‘Dada’ een geuzennaam voor allerlei groepjes schrijvers en kunstenaars die de beeldende kunst en de literatuur radicaal wilden vernieuwen. In [lees verder]

De Europese Spagaat

Recensie Henk Jurgens - 30/04/2017
‘De klokken van Rome luidden op volle kracht, de geboorte van een nieuw Europa begroetend,’ zei Paul Henri Spaak over de ondertekening van het Verdrag van Rome op 25 maart 1957. ‘Mijn emotie, mijn vreugde, mijn hoop vermengden zich. Ik sprak een lyrische rede uit.’ Nu, zestig jaar later is ‘Europa’ [lees verder]

Toneelwetten voor politici

Recensie Henk Jurgens - 29/04/2017
De Nederlander Boris van der Ham is zowel acteur als politicus. Hij is opgeleid aan de toneelacademie in Maastricht en zat van 2002 tot en met 2012 voor D66 in de Tweede Kamer. In een charmant boekje heeft hij een aantal toneelwetten beschreven die ook voor de politiek gelden.
‘Eens in de zoveel [lees verder]

De populistische revolutie

Recensie Henk Jurgens - 31/03/2017
Hans Wansink, journalist bij de Volkskrant, heeft er een boek over geschreven. ‘De centrale boodschap van elke populistische beweging luidt: “De politiek is van ons, het soevereine volk heeft het recht op directe zeggenschap over het beleid. Maar we worden van de macht uitgesloten door corrupte politici [lees verder]

Staat van Nederland

Recensie Henk Jurgens - 25/02/2017
‘De Nederlandse apocalyps is nakende, een polderarmageddon onvermijdelijk,’ schrijft de winnaar van de P.C. Hooftprijs 2017 Bas Heijne in zijn boekje Staat van Nederland. ‘Hier zijn Nederlanders, individuen, groepen en bewegingen die veranderingen opeisen, in naam van gelijkheid. En daar zijn [lees verder]

De keuze van D66

Recensie Henk Jurgens - 04/02/2017
Nederland heeft op dit ogenblik 81 politieke partijen die zich allen aan een kansje gaan wagen bij de komende Tweede Kamerverkiezingen. Globaal zijn ze in drie categorieën in te delen: traditionele ideologische partijen; one-issue partijen zoals 55+ en de Partij voor de Dieren; populistische partijen [lees verder]

Vooruitgang

BlogHenk Jurgens - 31/01/2017
Niet alleen minkukels proberen de wereld een ernstige crisis aan te praten, ook de media doen daar lustig aan mee. In een verfrissende bui van zelfreflectie heeft de redactie van het Duitse televisieprogramma ARD-Monitorin haar uitzending van afgelopen 19 januari de talkshows van ARD en ZDF kritisch [lees verder]

Duitsland op het spoor

Recensie Henk Jurgens - 18/01/2017
In de herfst van 2015, tussen het Wir schaffen das van Angela Merkel en de aanrandingen tijdens de Silvesternacht in Keulen, reisde Els Snick door Duitsland, in de voetsporen van haar geliefde schrijver Joseph Roth. Nee, niet in zijn voetsporen maar met Roth als haar inspiratiebron ging Snick op reis [lees verder]

0
    0
    Jouw winkelmand
    Jouw winkelmand is leeg
      Bereken verzending
      Bon toepassen

      Bedankt!

      Je link is opgenomen. Hartelijk dank. We bekijken en plaatsen die zo snel mogelijk. Klik ‘Nog een link ingeven’ om een nieuwe link in te geven of klik op Terug om terug te gaan naar de vorige pagina.