Mussert was helemaal niet die kleine burgerman

Al bijna twintig jaar werken de Nederlandse historici Edwin Klijn en Robin te Slaa samen aan een gigantisch boekproject: de integrale partijgeschiedenis van de Nationaal-Socialistische Beweging (NSB) in Nederland. In 2009 verscheen het eerste deel waarin het ontstaan en de succesrijke eerste jaren, tot en met 1935, van de NSB werden beschreven. Onlangs verscheen het tweede boekdeel met als ondertitel Twee werelden botsen, 1936-1940. Hierin behandelt het schrijversduo hoe NSB-leider ir. Anton Mussert zijn dalende populariteit compenseerde door toenadering tot Hitler-Duitsland te zoeken.

Rijnland

Het eerste deel eindigde met de Abessijnse oorlog die in oktober 1935 begon. Hierbij steunde de Algemeen Leider (Musserts aanspreektitel binnen de NSB) Mussolini in zijn agressie tegen Ethiopië, dat de steun genoot van de Volkenbond. In maart 1936 trokken Duitse troepen het gedemilitariseerde Rijnland binnen en schond Hitler hiermee het Verdrag van Locarno uit 1925. Ook ditmaal betoogde Mussert zijn steun aan een rechts-radicale dictator. Met zijn steunbetuigingen betrad Mussert het internationale podium.

Als NSB-leider kon Mussert zich verheugen in persoonlijke ontmoetingen met Mussolini, Hitler, Göring, Goebbels en von Ribbentrop. Ontmoetingen die angstvallig voor de buitenwereld werden geheimgehouden. De alsmaar agressievere houding van fascistisch Italië en nazi-Duitsland had meteen grote gevolgen voor de positie van de nationaalsocialisten in Nederland. Voor de NSB leidde dat tot het steeds minder populair worden van de partij in eigen land.

In navolging van zijn twee voorbeelden Mussolini en Hitler hoopte Mussert de macht te kunnen veroveren dankzij goede resultaten bij de stembus, en dat gecombineerd met de nodige gewelddadige intimidatie van de politieke tegenstanders. Bij de verkiezingen voor de Provinciale Staten in 1935 haalde de NSB bijna acht procent van de stemmen wat een mooi resultaat was. Mussert hoopte lange tijd om via legale weg de macht te kunnen veroveren.

Antisemitisme en racisme

In mei 1937 werden er nationale verkiezingen in Nederland gehouden en die draaiden uit op een ware ramp voor Musserts beweging. De partij werd in een diepe crisis gestort en verloor tot begin 1938 zowat een vierde van haar ledenaantal. Daarna herstartte de NSB met een fris en hernieuwd elan en organiseerde opnieuw massabijeenkomsten. Daar waar de beweging zich tot 1936 vooral op Mussolini’s fascisme oriënteerde, veranderde dat vanaf de zomer van 1937. In toenemende mate zocht Mussert onderdak bij Hitlers nationaalsocialisme, inclusief antisemitisme en racisme, en vervreemdde zich zo van het grootste deel van de Nederlandse bevolking.

In het boek worden hiervan talloze voorbeelden gegeven. Zo kreeg de NSB altijd weer de positie van eeuwige buitenstaander toebedeeld, en dat versterkte dan weer de radicalisering. Een machtsovername langs democratische weg leek niet meer mogelijk. Alsmaar sterker en luider was het doel thans het vervangen van de parlementaire democratie door een volksgemeenschap, geleid door één leider.

Radicaliseringsproces

Stap voor stap laten Klijn en Te Slaa zien hoe het radicaliseringsproces van de NSB zich voltrok. Het boek is uitmuntend geschreven en uiterst gedetailleerd. Gezien de omvang van het boek (net geen duizend pagina’s) is een samenvatting ervan geven onbegonnen werk. Ik kan enkel maar schrijven dat de geschiedenis van het VNV van Bruno de Wever hierbij in het niet verdwijnt; ik zwijg dan nog van het flinterdunne boekje van Frank Seberechts over de DeVlag.

Wel dien ik eraan toe te voegen dat het bronnenarsenaal waarover het Nederlandse duo kon beschikken zoveel rijker is dan het materiaal, waarover De Wever de beschikking had. In Nederland werd veel meer archiefmateriaal bewaard dan bij ons. Overigens in deel een werd de NSB her en der vergeleken met het Verdinaso. In deel twee verschuift die aandacht naar het meer ‘volkse’ VNV.

In een interview verklaarde het schrijversduo: ‘Zelfs als Mussert afstand had willen nemen van nazi-Duitsland, was het hem waarschijnlijk toch niet gelukt. Want veel NSB-leden waren een stap verder dan hun leider en liepen al achter Hitler aan. Af en toe probeerde Mussert wel op de rem te trappen, maar de radicale onderstroom kwam steeds meer naar boven en was niet te stoppen. Misschien had hij met een meer gematigde koers de slag naar een groter publiek wel kunnen maken, maar dan had hij een groot deel van zijn achterban verloren. Die dynamiek had ook te maken met een bepaalde geestesgesteldheid. De NSB was dan ook een revolutionaire beweging’ (Historisch Nieuwsblad, 2021/nr.4, p. 66).

Guyana-plan

Toen op 9 november 1938 in Duitsland de Reichskristallnacht plaatsvond, was leider Mussert ten zeerste verrast hoe enthousiast zijn partijleden hierop reageerden. ‘Ik wist niet dat de beweging zo antisemiet was’, liet hij aan enkele vertrouwelingen weten. Feit was dat Duitsland een grote aantrekkingskracht uitoefende op de achterban van de NSB. Veel leden klampten zich vast aan het gevoel onderdeel te zijn van een internationale revolutie en strijd (de Germaanse tegen de Joodse wereld), en staken dat niet onder stoelen of banken.

Maar al vlug kwam de Algemeen Leider met een eigen oplossing voor de oorlog die naar zijn mening tussen Joden en Duitsers gaande was: het Guyana-plan of het deporteren van alle Joden uit Europa naar een eigen tehuis in Frans- en Brits-Guyana en het Nederlandse Suriname. Een complete etnische zuivering dus.

Naarmate de jaren 1930 vorderden, hoopte Mussert meer en meer op steun van Hitler om zijn levensdroom te verwezenlijken; namelijk het scheppen van een jodenvrij Groot-Nederlands imperium (Nederland, Vlaanderen, Frans-Vlaanderen, Nederlands-Indië, Belgisch-Congo en Zuid-Afrika) onder zijn leiding. Toen minister van Propaganda, Goebbels hiervan hoorde, luidde zijn sarcastische commentaar: ‘Laf en aanmatigend. Wij moeten voor hem de kastanjes uit het vuur halen en weer opdonderen. (…) Daar komt helemaal niets van terecht. Een wel heel naïeve opvatting’.

Voor de twee historici was Anton Mussert al een landverrader nog vooraleer de oorlog uitbrak. Hij was heel wat radicaler, ook als antisemiet, dan tot nu toe vooropgesteld. Mussert was helemaal niet die kleine burgerman zoals menigeen hem nogal eens beschouwd.

Deel twee, ingedeeld in zestig hoofdstukken, eindigt op de dag van de grootscheepse Duitse invasie van het Westen: 10 mei 1940. Voor Mussert was de oorlog geen bron van leed en verschrikking, maar het beloftevolle begin van een nieuw tijdperk.

Deel drie, voorzien voor 2025, zal handelen over de bezettingsjaren. Maar zal hiervoor een enkel deel wel volstaan?

Evenwichtig

Het magistrale tweede boekdeel van de NSB-trilogie van Edwin Klijn en Robin te Slaa is een evenwichtige en uitstekend gedocumenteerde geschiedenis, die chronologisch opgesteld is. De inhoud is enorm rijk en fascinerend. Het boek verdient het om aandachtig en in stilte gelezen te worden. Voor Vlaamse lezers is een minimale voorkennis wel aangewezen. Een topwerk.

Met illustraties, eindnoten, bibliografie en zaken- en personenregister.

De NSB | Edwin Klijn

Paperback / softback | Nederlands | Geschiedenis algemeen

Het langverwachte tweede deel in de trilogie over de NSB met veel onbekende feiten uit buitenlandse en binnenlandse archieven, en nieuwe inzichten die het bestaande beeld van de NSB grondig bijstellen. De naam ‘NSB’ is een synoniem voor ‘landverraad’. [lees verder...]

In stock

Meer berichtjes van Pieter Jan Verstraete

Joseph Roth: een zwalpende meesterverteller en razende journalist

Recensie Pieter Jan Verstraete - 27/01/2023
Met zijn biografie over de Oostenrijkse romanschrijver en excellente journalist Joseph Roth schreef de Engelse verslaggever Keiron Pim als eerste voor zijn taalgebied het levensverhaal van deze eeuwige zwerver en zuipschuit. De vertaling is tevens de eerste Roth-biografie die in de Lage Landen bij de [lees verder]

Het trollenleger van J.K. Rowling: zesde Cormoran Strike-detective

Recensie Pieter Jan Verstraete - 15/01/2023
Na haar succes met de Harry Potter-boekenreeks legde Joanne K. Rowling zich toe op het misdaadgenre. Onder het pseudoniem Robert Galbraith begon ze te schrijven aan een serie detectives onder de noemer Cormoran Strike (zie ook Doorbraak van 27 december 2020). Ook deze reeks groeide uit tot een immens [lees verder]

Atoomoorlog op het nippertje voorkomen: de Cubacrisis van 1962

Recensie Pieter Jan Verstraete - 30/12/2022
In oktober 1962 kwam het haast tot een kernoorlog tussen de Verenigde Staten en de Sovjet-Unie. In zijn nieuw boek De Afgrond laat de Britse historicus Max Hastings aan de hand van nieuwe bronnen zien hoe door een kettingreactie van misverstanden de spanningen tussen 16 tot en met 28 oktober steeds [lees verder]

Een journaliste in een politieteam

Recensie Pieter Jan Verstraete - 13/12/2022
In het echte leven werkt Carina van Leeuwen (1959) voor de politie van Amsterdam, waar ze als inspecteur werkt als forensisch specialist in het cold case team — het onderzoeken van onopgeloste moorden uit het verleden na nieuwe aanwijzingen. Daarvoor werkte ze als operatieassistente in diverse ziekenhuizen.
[lees verder]

Van Uilenspiegel tot Roeland: een degelijke geschiedenis van het Vlaams Huis in Gent

Recensie Pieter Jan Verstraete - 08/12/2022
Vele jaren lang bewaarde Oswald van Ooteghem het archief van het Vlaams Huis in Gent. Enkele jaren geleden vroeg hij de Leuvense historicus Peter van Windekens om er de geschiedenis van te schrijven.
Wie Van Windekens enigszins kent, weet dat hij een ervaren ‘archiefrat’ is die de onderste [lees verder]

Een ‘donker’ toerist reist kriskras door Europa: een beleving

Recensie Pieter Jan Verstraete - 26/11/2022
In zijn vorig boek Het lijk van de dictator (2020) deed de gewezen hoogleraar Luc Rasson (1956) verslag over het overlijden en vooral het lange naleven van drie Europese dictators: Mussolini, Franco en Pétain. Hij deed dit met veel verve en vanuit een persoonlijke invalshoek. Thans ligt zijn tweede [lees verder]

Twaalf Europese ‘makers’ van geschiedenis en hun tijd

Recensie Pieter Jan Verstraete - 10/11/2022
In zijn nieuwste boek Persoonlijkheid en macht onderzoekt de bekende Britse historicus en Hitler-biograaf Ian Kershaw hoe twaalf Europese staats- en regeringsleiders met verschillende achtergronden en uit verschillende politieke systemen macht konden verwerven en uitoefenen, en in hoeverre die macht [lees verder]

Stormval: een prachtige Scandinavische detective

Recensie Pieter Jan Verstraete - 26/10/2022
Stormval brengt ons terug naar het einde van de vorige eeuw toen in Norrland of de noordelijkste landsdelen van Zweden een zestienjarig meisje, Lina Straved verdween. Iedereen ging ervan uit dat ze vermoord werd. De in zichzelf gesloten dader Olaf Hagström was een veertienjarige jongen, die na dagenlange [lees verder]

Mussert schuldig aan moord?

Recensie Pieter Jan Verstraete - 15/10/2022

We schrijven zomer 1940. Nederland en andere West-Europese landen zijn bezet door de Duitsers. In Den Haag installeren ze zich. Tal van gebouwen zijn in beslag genomen. Hun bestuurs-, militaire- en politieapparaten beginnen zich meer en meer te moeien met het Nederlandse bestuur. Nog kan de Nederlandse [lees verder]

Wie valt er nog te vertrouwen…

Recensie Pieter Jan Verstraete - 23/09/2022
Eerder mochten we hier de vorige thriller Rookgordijn van het Noorse auteursduo Jørn Lier Horst (oud-rechercheur) en Thomas Enger (journalist)  bespreken. In hun derde gemeenschappelijke thriller Slagzij (Noors: Slagside) bewijzen ze andermaal hun kunnen. Beiden zijn goed op elkaar ingespeeld.
Interne [lees verder]

Cyriel Verschaeve als beeldhouwer, een leerrijke inventaris

Recensie Pieter Jan Verstraete - 17/07/2022
Op het voorbije Cyriel Verschaeve-colloquium op 2 juli in Alveringem liet referaathouder Paul Verbraeken zijn toehoorders weten, dat Verschaeve (1874-1949) in zijn boetseerwerk, “hoe geïnspireerd en gedreven ook”, het nodige vakmanschap ontbrak. Een echte scholing, opleiding had hij nooit genoten. [lees verder]

De Friezen en de Eerste Wereldoorlog

Recensie Pieter Jan Verstraete - 30/06/2022
Direct na het losbarsten van de Eerste Wereldoorlog in augustus 1914 stelde Winston Churchill, toen minister van Marine, aan het kabinet voor om het Nederlandse Waddeneiland Ameland met 3000 mariniers te gaan bezetten. Hij wilde er een vlootbasis uitbouwen om van daaruit de Duitse Bocht, alsook Denemarken [lees verder]

0
    0
    Jouw winkelmand
    Jouw winkelmand is leeg
      Bereken verzending
      Bon toepassen

      Bedankt!

      Je link is opgenomen. Hartelijk dank. We bekijken en plaatsen die zo snel mogelijk. Klik ‘Nog een link ingeven’ om een nieuwe link in te geven of klik op Terug om terug te gaan naar de vorige pagina.