Marnix Gijsen: van antisemiet tot jodenvriend

In het jongste nummer van het literair-historisch tijdschrift Zacht Lawijd doet Bert Govaerts een boekje open over Marnix Gijsen en de Joden. Wat blijkt? Gijsen evolueerde van ‘natuurlijk’ antisemitisme in zijn vroege jaren tot onweerstaanbare judeofilie vanaf de jaren 1930, aldus Govaerts.

Woeker en speculatie

Bert Govaerts, die tot 2015 op de VRT voor fraaie historische documentaires tekende, heeft zich sindsdien ook geprofileerd als biograaf. Vooral zijn biografie over Ernest Claes uit 2016 kende weerklank. Nu legt hij de laatste hand aan het levensverhaal van diplomaat-schrijver-baron Marnix Gijsen (1899-1984). Bij wijze van voorsmaakje biedt hij in het septembernummer van Zacht Lawijd een fascinerende inkijk in de manier waarop Gijsen van latente anti- tot fervente filosemiet vervelde. Ook al belette hem dat niet om voormalige collaborateurs, zoals Lode Claes of Ivonne Lex, tot zijn vrienden te blijven rekenen.

Wanneer Jan-Albert Goris in 1899 in Antwerpen wordt geboren, is de Joodse aanwezigheid overal voelbaar voor het gezin Goris. In 1914 telde Antwerpen ongeveer 20.000 Joden. Wanneer Goris zijn nom de plume kiest – met dank aan de protestantse pamflettist-beeldenstormer Marnix Van Sint-Aldegonde en de meisjesnaam van zijn mama – deelt hij in de argwaan van de meesten van zijn stadsgenoten tegenover de Joden. Zo hanteert hij in 1920 het cliché van de geldjood in een speciaal Polen-nummer van Het Vlaamsche Land: ‘In de loop der eeuwen hebben de Joden zich natuurlijk tegen de Polen bezondigd aan hunne meest-gekende passies: woeker en speculaties.’ Nog in 1925 hekelt hij ‘de dubbelhartigheid van het joodse element, die universele factor van ontbinding.’

Absurde vervolging

Govaerts maakt de bedenking dat Gijsen daarmee op dezelfde latent antisemitische koers van veel van zijn schrijvende tijdgenoten zat: ‘In de katholiek-flamingantische kringen waarin Gijsen verkeerde, was het antisemitisme geen hartstochtelijk beleden doctrine, maar eerder een latente onderstroom, die af en toe voor zure oprispingen zorgde.’ Wanneer Gijsen zich losmaakt uit zijn Antwerpse biotoop en als socialistisch kabinetsmedewerker in 1934 naar Brussel verhuist, komt er een langzame kentering. Zeker wanneer hij in 1938 verkast naar New York om er voor België de Wereldtentoonstelling voor te bereiden, neemt hij het op voor de Joden.

Als columnist had hij in 1938 al de nodige scepsis bij het volgens hem nogal hypocriete optreden van de Antwerps burgemeester Camille Huysmans toen die op het Schoon Verdiep een aantal prominente Duitse gasten ontving: ‘Huysmans is een wel ongewoon phenomeen: hij weet terzelfdertijd de Israëlieten door de Rode Zee van een absurde en onteerende vervolging te helpen en ook hun beulen te ontvangen die hem geschenken brengen.’ Zeker na de Kristallnacht-pogrom van 9 november 1938 koos hij uitdrukkelijk partij voor de Joden: ‘Wat de Duitschers thans met de joden uitrichten heeft geen naam. Daaromtrent bestaat bij een beschaafd mensch geen twijfel.’

Allemaal Joden

Die uitdrukkelijk pro-Joodse lijn zette hij verder uit als directeur van het Belgian Information Center in New York tijdens de Tweede Wereldoorlog. Hij werkte daarvoor onder anderen samen met de Antwerps-Joodse jurist Harry Torczyner die later zijn huisadvocaat zou worden. In News from Belgium, het weekblad van het Belgian Information Center, schreef hij op 1 augustus 1942 een duidelijk filosemetisch opiniestuk. Al in de titel maakt hij duidelijk dat we geestelijk allemaal Joden zijn: ‘Spiritually we are Semites’. België, zo Gijsen, is al zeshonderd jaar vrij van antisemitisme en de Belgen moeten niets weten van de nazi-rassenwetten.

In zijn Amerikaanse periode – Gijsen bleef er als Belgische diplomaat aanwezig tot in de jaren 1960 – ging hij zelfs zover dat hij zich literair identificeerde met de Joden. Hetgeen resulteerde in De diaspora, een bundel verhalen waarin onder andere de novelle ‘Kaddish voor Sam Cohn’ prijkt. Gijsens verteller schrijft er een Joods afscheidsgebed voor een overleden Jood.

Knul Borms

Ondertussen hield hij vanuit de Big Apple ook contact met het literaire front en wees hij de publicatie van Elsschots beruchte Bormsgedicht in Nieuw Vlaams Tijdschrift af. De 70-jarige slecht te been zijnde August Borms werd wegens actieve collaboratie na WO II geëxecuteerd. Willem Elsschot schreef er een vlammend gelegenheidsgedicht over: ‘Al werd uw oude romp in allerijl vermoord, / de echo van uw stem wordt door geen schot gesmoord’. Maar Gijsen was in een brief aan Gerard Walschap onverbiddelijk in zijn antipathie voor Borms:‘ Ik kan geen traan storten voor een man die ons niet alleen politiek maar ook naar den geest heeft verraden, met zijn ouden poot op te heffen voor den Hitlergroet en al goed te keuren wat dat schuim der menscheid verrichtte. Wat is het leven van een knul lijk B. tegen dat van de miljoenen sukkelaars die in de gaskamers stikten.’

Ook al kantte hij zich fel tegen de antisemitische excessen van de nazi’s en hun Vlaamse sympathisanten, toch sprong hij in de bres voor zijn literaire vrienden Maurice Roelants en Gerard Walschap bij beschuldigingen van collaboratie aan hun adres. Notoire ‘zwarte’ schrijvers zoals Blanka Gijselen en Bert Peleman ondersteunde hij eveneens actief in het afwenden van de doodstraf. Aan repressieslachtoffers, zoals Ivonne Lex en haar mama, gaf hij de hoofdrollen in zijn theaterstuk Helena op Ithaka. Kortom, Gijsen was zeker geen ideologische scherpslijper en vertelt in een brief aan Jan Greshoff uit 1949 dat de repressie soms ontspoord was: ‘Dwaasheden zijn er met de repressie met de macht gebeurd en het herstel van onrechtvaardigheden vordert langzaam.’

Privé-amnestie

Zo zag baron Gijsen er geen graten in om in 1976 als socialist voor de gemeenteraadsverkiezingen te Elsene op één lijst te figureren met onder anderen Lode Claes, die onder de Duitse bezetting nog schepen van Groot-Brussel was geweest. Gijsen wuifde de kritiek op hun samenwerking weg: ‘Wij, Vlamingen onder mekaar passen al lange tijd een privé-amnestie toe.’

Zes jaar later ging hij politiek trouwens opnieuw scheep met Claes. Het socialistische partijbestuur was eens te meer not amused. Het zal Gijsen een zorg zijn geweest.

Meer berichtjes van Frank Hellemans

Leven en werken van Maurice Gilliams: biografie op komst

BlogFrank Hellemans - 13/07/2022
Nee, Maurice Gilliams (1900-1982) was geen collaborateur. En ja, meer dan waarschijnlijk heeft de officieel kinderloze Gilliams dan toch een (buitenechtelijke) zoon. Annette Portegies, die al in 1999 de opdracht aanvaardde om een biografie over Gilliams te maken, presenteert eind augustus 2022 in Weerspiegeld [lees verder]

Waarom valt er na Remco Campert zo weinig te lachen in de letteren?

BlogFrank Hellemans - 05/07/2022
Filmkomedies genoeg en Vlaamse tv-series vol kolder, karikaturen en groteske grollen. Maar wanneer kan je als lezer nog eens (glim)lachen bij het lezen van een Nederlandstalige roman? Ooit schreven auteurs voor hun plezier en schuwden allesbehalve de lichtvoetige en humorvolle toets, zoals de pas overleden [lees verder]

Waar zijn de literaire cafés met Toots Thielemans en gogogirls gebleven?

BlogFrank Hellemans - 28/06/2022
Remco Campert was er ooit kind aan huis. En dichters als Paul Snoek, Patrick Conrad en H.C.Pernath kwamen er geregeld over de vloer. Die laatste maakte er zelfs een dodelijke val. En ja, ook Hugo Schiltz en Henri-Floris Jespers frequenteerden de Antwerpse privéclub Vecu van 1961 tot 1983. Je zou warempel [lees verder]

Stachanovist Stijn Streuvels: hard werken loont

BlogFrank Hellemans - 21/06/2022
Bij alle gekte rond Felix Timmermans, die met de heruitgave van zijn Boerenpsalm plots weer een renaissance beleeft, krijgt ook Stijn Streuvels (1871-1969) in de luwte van zijn Lierse generatiegenoot meer dan terecht nog een late hommage. Stijn Streuvels 150 jaar. Een internationale auteur met universele [lees verder]

Maak kennis met de Engelse Bart Van Loo: Dan Jones over de Britse royals

BlogFrank Hellemans - 15/06/2022
Begin 2022 verscheen Van Rome tot Rome waarin de 40-jarige Engelse historicus Dan Jones 1000 jaar westerse middeleeuwse geschiedenis op 600 bladzijden comprimeert. Op zijn best is hij echter in Vorsten van Albion, de wervelend vertelde geschiedenis van het huis Plantagenet dat de Engelse kroon vanaf [lees verder]

Is Joachim Pohlmann echt de enige rechtse Vlaamse schrijver?

BlogFrank Hellemans - 08/06/2022
Eigenlijk is het hilarisch: het driemaandelijkse literaire tijdschrift Deus Ex Machina (DEM) brengt een themanummer over rechtse auteurs maar vindt nauwelijks pennen die zich waagden aan een stand van zaken. Resultaat: veel buitenlandse namen in deze rechtse literaire canon. En gelukkig toch ook Joachim [lees verder]

Arm Vlaanderen en het rijke oeuvre van Gaston Durnez

BlogFrank Hellemans - 25/05/2022
Gaston Durnez (1928-2019), tijdens de laatste jaren van zijn leven ook Doorbraak-medewerker, blijft hot dankzij Davidsfonds-uitgever Toon Horsten. Meest recente en nog nooit gepubliceerde tekst van Durnez is diens beschouwing over Boerenpsalm van Felix Timmermans die nu bij de heruitgave ervan verscheen [lees verder]

Waar blijft die Herman de Coninck-zaal in Mechelse bib?

BlogFrank Hellemans - 18/05/2022
Op zondag 22 mei is het 25 jaar geleden dat de toen amper 53-jarige dichter Herman de Coninck in de straten van Lissabon na een hartaanval in de armen van collega-dichteres Anna Enquist dood neerzeeg. De verslagenheid was groot want De Coninck was niet alleen een populaire, graag gelezen dichter – [lees verder]

August Vermeylen: 150 jaar oud maar eeuwig jong

Recensie Frank Hellemans - 11/05/2022
Er zijn weinig Vlaamse literatoren die zo precies en scherp over hun tijd hebben geschreven als de Brusselse ‘more brains’-essayist August Vermeylen (1872-1945) die 150 jaar geleden op 12 mei is geboren. Zijn oproep voor gemeenschapsvorming en -kunst klinkt vandaag luider dan ooit: van Sammy Mahdi [lees verder]

Ultima-winnares Annelies Verbeke zet kortverhaal en vergeten schrijfsters op de kaart

BlogFrank Hellemans - 04/05/2022
Mooie geste om dit jaar Annelies Verbeke (46) de Ultima voor de letteren te gunnen. Ze debuteerde ooit als een komeet, ontpopte zich vervolgens tot koningin van het kortverhaal en valt de laatste jaren vooral op door haar onvermoeibare inzet voor collega-schrijfsters.
Slapeloos op de trein
Verbeke [lees verder]

Lachen is gezond en vooral subversief: Walter van den Broecks Uilenspiegel

Recensie Frank Hellemans - 03/05/2022
Iedereen heeft ooit wel eens gehoord van Tijl en zijn Nele, en van Lamme Goedzak. Maar wie kent het hele verhaal echt?
Het Franstalige origineel La légende d’Ulenspiegel van Charles De Coster uit 1867 nodigt niet direct uit voor een avondje leesvertier, wegens vrij langdradig en barok. Goed [lees verder]

Waarom het met een Vlaamsere Dikke Van Dale maar niet wil lukken

BlogFrank Hellemans - 27/04/2022
Eerst het goede nieuws: de zestiende editie van de nieuwe Dikke Van Dale doet zijn epitheton alle eer aan en biedt zomaar eventjes 5.160 bladzijden taalplezier. Maar dan het minder goede: Vlaamse woorden, zoals ‘goesting’, worden steevast als Belgische informele spreektaal getypeerd. En Vlaamse auteurs, [lees verder]

0
    0
    Jouw winkelmand
    Jouw winkelmand is leeg
      Bereken verzending
      Bon toepassen

      Bedankt!

      Je link is opgenomen. Hartelijk dank. We bekijken en plaatsen die zo snel mogelijk. Klik ‘Nog een link ingeven’ om een nieuwe link in te geven of klik op Terug om terug te gaan naar de vorige pagina.