Marieke Lucas Rijneveld en Lize Spit cultiveren kunst van het ongemak

Het internationale succes van Marieke Lucas Rijneveld en Lize Spit is het exponent van een trend in de Nederlandstalige letteren waarbij schrijfsters vol zelfhaat en doodsverlangen het ongemakkelijke leven tot op het bot uitbenen.

Uitbenen tot op het bot

Het internationale succes van Marieke Lucas Rijnevelds debuut De avond is ongemak is het exponent van een trend die al langer speelt in de Nederlandse en Vlaamse literatuur: jonge schrijfsters die hun vrouwelijke protagonisten het leven en vooral de liefde zelfvernietigend laten uitbenen tot op het bot. Zelfhaat en doodsverlangen tieren welig in hun oeuvre en een unhappy end vormt steevast het orgelpunt. En toch zijn hun boeken fascinerend, ja dwingend om lezen omdat de auteurs ervan stilistisch uitgekiend — bijna Elsschottiaans precies – te werk gaan en vaak ook metaforisch meeslepend de geknakte levens van hun hoofdpersonages paradoxaal genoeg tot zingen brengen.

Dat Rijnevelds eersteling De avond is ongemak in Engelse vertaling – The discomfort of the evening – afgelopen week de prestigieuze International Booker Prize won (goed voor zo’n 60.000 euro), heeft allicht niet alleen te maken met die morbide en toch vitalistische verteltoon die van elke bladzijde spat, maar ook met de Hollandse setting die voor Engelstalige lezers een exotische couleur locale ademt: die van het bijbelvaste – in Rijnevelds geval: gereformeerde – boerengezin waar schuld en verdoemenis de plak zwaaien en elk ongeluk als straffe Gods wordt beschouwd.

Autistische fantasiewereld

Je lijkt wel in een naturalistische roman van een eeuw geleden beland, alleen zijn niet langer hardvochtige machoboeren of losers van tantes of afgeslagen vrouwen de spil van het verhaal maar jonge meisjes en vrouwen die in de knoop zitten met hun seksualiteit en eindeloos gedub. Bij Rijneveld is dat een tienjarige puber die het moet meemaken hoe het hele gezin kapseist wanneer haar broer bij een schaatsongeval om het leven komt. Jas, de jonge vertelster, geeft zichzelf daarvoor de schuld want ze was boos geweest omdat ze niet mocht gaan meeschaatsen en had even daarvoor een soort van vloek uitgesproken: laat het huiskonijntje en Jas’ troeteldier aub niet in de pot belanden voor het kerstdiner en offer in plaats daarvan schaatsbroer Matthies.

Die ene gedachte van schuld brengt een keten van rituele zelfbeschadigingen op gang in het ‘oestergezin’ van Jas. Zijzelf raakt geconstipeerd en moet het meemaken hoe haar naaste familie en vrienden – tot zelfs haar vader toe – haar lichaam daarbij anaal manipuleren dat het een lieve lust (nu ja) is. Ook de koeien op de boerderij moeten eraan geloven tot Jas meer en meer ingesponnen raakt in een autistische fantasiewereld met fatale gevolgen.

Apart soort genot

Laat dat nu net ook de inzet zijn geweest van het al even eclatante debuut van Lize Spit vier jaar geleden. Het smelt speelt eveneens in een afgesloten dorpse wereld waarin Eva als tienermeisje door vrienden en vriendinnen misbruikt wordt. Ook zij sluit zich bij wijze van overlevingsstrategie af van de lichamelijke wereld en observeert zichzelf – en haar naaste omgeving – met een pijnlijk precieze blik alsof ze een insect dissecteert. De vertelsters van Rijneveld en Spit hebben in hun gedissocieerde waarneming opvallend veel liefdevolle, lyrische aandacht voor het geleidelijk aan desintegreren van de ‘normale’ werkelijkheid. Bizar hoe personages die op de vlucht voor de vijandige realiteit zichzelf (laten) verminken daarbij toch in een wereld vol zwarte romantiek terecht komen. Ja, het lichaam en de geest veroorzaken ongemak maar die ongemakkelijkheid krijgt in het werk van Rijneveld en Spit de gloed van een apart soort genot die je verzoent met het harde leven. Of zoals Jas het formuleert bij Rijneveld: ‘(…) Volgens de dominee is ongemak goed, in ongemak zijn we echt.’

Nederlandstalige schrijfsters  hanteren al langer dan vandaag dit motto. Kristien Hemmerechts was allicht een van de eerste vrouwelijke auteurs die met Een zuil van zout reeds in de jaren tachtig van de vorige eeuw een monumentje oprichtte voor de rouw om doodgeboren kinderen. Hemmerechts’ uitgebeende stijl zocht op zijn Rijnevelds naar de echtheid van het ongemakkelijke leven en ongeluk van een jonge moeder in dit geval. Margot Vanderstraeten zou jaren daarna al even opvallend debuteren met Alle mensen bijten, een coming of age-roman waarin het jonge vrouwelijke hoofdpersonage voor de harde buitenwereld vlucht in een parallel universum waarin ze via alledaagse bijna dwangmatige handelingen de onrust in lijf en leden probeert te herstellen.

Beslissen om ongelukkig te zijn

Patricia de Martelaere ten slotte is de filosofische voedster van de Spits en Rijnevelds van vandaag. Niet alleen in haar essays maar ook in haar romans bedreef ze naar eigen zeggen ‘koude kunst’ die niet inzette op meelijden, identificatie en empathie maar op afstandelijkheid en genadeloos observeren waardoor eigenaardig genoeg het verkrampte, ongewone liefdesleven van haar hoofdpersonages toch als heel normaal en ‘echt’ overkwamen. In haar laatste grote roman Het onverwachte antwoord zegt de protagoniste: ‘Ik besliste om ongelukkig te zijn. Het is niet alleen een recht, maar ook een wetenschap.’ Maar uitgerekend dit niets en niemand ontziende adagium leidt uiteindelijk tot een warme omhelzing van het volle, op het eerste gezicht negatieve leven, zoals de slotzin bijna jubelend uitroept: ‘(…) En het antwoord is: ja, hoe dan ook, helemaal, volslagen: ja.’

Savoureer het ongemak

Dat schrijfsters zoveel aandacht besteden aan de soms helende kracht van (zelf)beschadiging bestaat dus al langer dan vandaag. Ongemakken zijn er niet om uit de weg te gaan maar om ze recht in de ogen te kijken, misschien zelfs te cultiveren en daardoor alleszins hanteerbaar te maken. Loop dus niet met een boogje om het ongemakkelijke werk van Rijneveld en Spit heen, maar savoureer het.

De avond is ongemak | Marieke Lucas Rijneveld

Hardback | Nederlands | Literaire roman, novelle

‘De avond is ongemak’ van Marieke Lucas Rijneveld is het schrijnende verhaal van een gereformeerd boerengezin dat wordt getroffen door de dood van een kind. Door de ogen van Jas, die zich ophoudt in het niemandsland tussen kindertijd en volwassenheid, zien [lees verder...]

In stock

Meer berichtjes van Frank Hellemans

Leven en werken van Maurice Gilliams: biografie op komst

BlogFrank Hellemans - 13/07/2022
Nee, Maurice Gilliams (1900-1982) was geen collaborateur. En ja, meer dan waarschijnlijk heeft de officieel kinderloze Gilliams dan toch een (buitenechtelijke) zoon. Annette Portegies, die al in 1999 de opdracht aanvaardde om een biografie over Gilliams te maken, presenteert eind augustus 2022 in Weerspiegeld [lees verder]

Waarom valt er na Remco Campert zo weinig te lachen in de letteren?

BlogFrank Hellemans - 05/07/2022
Filmkomedies genoeg en Vlaamse tv-series vol kolder, karikaturen en groteske grollen. Maar wanneer kan je als lezer nog eens (glim)lachen bij het lezen van een Nederlandstalige roman? Ooit schreven auteurs voor hun plezier en schuwden allesbehalve de lichtvoetige en humorvolle toets, zoals de pas overleden [lees verder]

Waar zijn de literaire cafés met Toots Thielemans en gogogirls gebleven?

BlogFrank Hellemans - 28/06/2022
Remco Campert was er ooit kind aan huis. En dichters als Paul Snoek, Patrick Conrad en H.C.Pernath kwamen er geregeld over de vloer. Die laatste maakte er zelfs een dodelijke val. En ja, ook Hugo Schiltz en Henri-Floris Jespers frequenteerden de Antwerpse privéclub Vecu van 1961 tot 1983. Je zou warempel [lees verder]

Stachanovist Stijn Streuvels: hard werken loont

BlogFrank Hellemans - 21/06/2022
Bij alle gekte rond Felix Timmermans, die met de heruitgave van zijn Boerenpsalm plots weer een renaissance beleeft, krijgt ook Stijn Streuvels (1871-1969) in de luwte van zijn Lierse generatiegenoot meer dan terecht nog een late hommage. Stijn Streuvels 150 jaar. Een internationale auteur met universele [lees verder]

Maak kennis met de Engelse Bart Van Loo: Dan Jones over de Britse royals

BlogFrank Hellemans - 15/06/2022
Begin 2022 verscheen Van Rome tot Rome waarin de 40-jarige Engelse historicus Dan Jones 1000 jaar westerse middeleeuwse geschiedenis op 600 bladzijden comprimeert. Op zijn best is hij echter in Vorsten van Albion, de wervelend vertelde geschiedenis van het huis Plantagenet dat de Engelse kroon vanaf [lees verder]

Is Joachim Pohlmann echt de enige rechtse Vlaamse schrijver?

BlogFrank Hellemans - 08/06/2022
Eigenlijk is het hilarisch: het driemaandelijkse literaire tijdschrift Deus Ex Machina (DEM) brengt een themanummer over rechtse auteurs maar vindt nauwelijks pennen die zich waagden aan een stand van zaken. Resultaat: veel buitenlandse namen in deze rechtse literaire canon. En gelukkig toch ook Joachim [lees verder]

Arm Vlaanderen en het rijke oeuvre van Gaston Durnez

BlogFrank Hellemans - 25/05/2022
Gaston Durnez (1928-2019), tijdens de laatste jaren van zijn leven ook Doorbraak-medewerker, blijft hot dankzij Davidsfonds-uitgever Toon Horsten. Meest recente en nog nooit gepubliceerde tekst van Durnez is diens beschouwing over Boerenpsalm van Felix Timmermans die nu bij de heruitgave ervan verscheen [lees verder]

Waar blijft die Herman de Coninck-zaal in Mechelse bib?

BlogFrank Hellemans - 18/05/2022
Op zondag 22 mei is het 25 jaar geleden dat de toen amper 53-jarige dichter Herman de Coninck in de straten van Lissabon na een hartaanval in de armen van collega-dichteres Anna Enquist dood neerzeeg. De verslagenheid was groot want De Coninck was niet alleen een populaire, graag gelezen dichter – [lees verder]

August Vermeylen: 150 jaar oud maar eeuwig jong

Recensie Frank Hellemans - 11/05/2022
Er zijn weinig Vlaamse literatoren die zo precies en scherp over hun tijd hebben geschreven als de Brusselse ‘more brains’-essayist August Vermeylen (1872-1945) die 150 jaar geleden op 12 mei is geboren. Zijn oproep voor gemeenschapsvorming en -kunst klinkt vandaag luider dan ooit: van Sammy Mahdi [lees verder]

Ultima-winnares Annelies Verbeke zet kortverhaal en vergeten schrijfsters op de kaart

BlogFrank Hellemans - 04/05/2022
Mooie geste om dit jaar Annelies Verbeke (46) de Ultima voor de letteren te gunnen. Ze debuteerde ooit als een komeet, ontpopte zich vervolgens tot koningin van het kortverhaal en valt de laatste jaren vooral op door haar onvermoeibare inzet voor collega-schrijfsters.
Slapeloos op de trein
Verbeke [lees verder]

Lachen is gezond en vooral subversief: Walter van den Broecks Uilenspiegel

Recensie Frank Hellemans - 03/05/2022
Iedereen heeft ooit wel eens gehoord van Tijl en zijn Nele, en van Lamme Goedzak. Maar wie kent het hele verhaal echt?
Het Franstalige origineel La légende d’Ulenspiegel van Charles De Coster uit 1867 nodigt niet direct uit voor een avondje leesvertier, wegens vrij langdradig en barok. Goed [lees verder]

Waarom het met een Vlaamsere Dikke Van Dale maar niet wil lukken

BlogFrank Hellemans - 27/04/2022
Eerst het goede nieuws: de zestiende editie van de nieuwe Dikke Van Dale doet zijn epitheton alle eer aan en biedt zomaar eventjes 5.160 bladzijden taalplezier. Maar dan het minder goede: Vlaamse woorden, zoals ‘goesting’, worden steevast als Belgische informele spreektaal getypeerd. En Vlaamse auteurs, [lees verder]

0
    0
    Jouw winkelmand
    Jouw winkelmand is leeg
      Bereken verzending
      Bon toepassen

      Bedankt!

      Je link is opgenomen. Hartelijk dank. We bekijken en plaatsen die zo snel mogelijk. Klik ‘Nog een link ingeven’ om een nieuwe link in te geven of klik op Terug om terug te gaan naar de vorige pagina.