Marieke Lucas Rijneveld en Lize Spit cultiveren kunst van het ongemak

Het internationale succes van Marieke Lucas Rijneveld en Lize Spit is het exponent van een trend in de Nederlandstalige letteren waarbij schrijfsters vol zelfhaat en doodsverlangen het ongemakkelijke leven tot op het bot uitbenen.

Uitbenen tot op het bot

Het internationale succes van Marieke Lucas Rijnevelds debuut De avond is ongemak is het exponent van een trend die al langer speelt in de Nederlandse en Vlaamse literatuur: jonge schrijfsters die hun vrouwelijke protagonisten het leven en vooral de liefde zelfvernietigend laten uitbenen tot op het bot. Zelfhaat en doodsverlangen tieren welig in hun oeuvre en een unhappy end vormt steevast het orgelpunt. En toch zijn hun boeken fascinerend, ja dwingend om lezen omdat de auteurs ervan stilistisch uitgekiend — bijna Elsschottiaans precies – te werk gaan en vaak ook metaforisch meeslepend de geknakte levens van hun hoofdpersonages paradoxaal genoeg tot zingen brengen.

Dat Rijnevelds eersteling De avond is ongemak in Engelse vertaling – The discomfort of the evening – afgelopen week de prestigieuze International Booker Prize won (goed voor zo’n 60.000 euro), heeft allicht niet alleen te maken met die morbide en toch vitalistische verteltoon die van elke bladzijde spat, maar ook met de Hollandse setting die voor Engelstalige lezers een exotische couleur locale ademt: die van het bijbelvaste – in Rijnevelds geval: gereformeerde – boerengezin waar schuld en verdoemenis de plak zwaaien en elk ongeluk als straffe Gods wordt beschouwd.

Autistische fantasiewereld

Je lijkt wel in een naturalistische roman van een eeuw geleden beland, alleen zijn niet langer hardvochtige machoboeren of losers van tantes of afgeslagen vrouwen de spil van het verhaal maar jonge meisjes en vrouwen die in de knoop zitten met hun seksualiteit en eindeloos gedub. Bij Rijneveld is dat een tienjarige puber die het moet meemaken hoe het hele gezin kapseist wanneer haar broer bij een schaatsongeval om het leven komt. Jas, de jonge vertelster, geeft zichzelf daarvoor de schuld want ze was boos geweest omdat ze niet mocht gaan meeschaatsen en had even daarvoor een soort van vloek uitgesproken: laat het huiskonijntje en Jas’ troeteldier aub niet in de pot belanden voor het kerstdiner en offer in plaats daarvan schaatsbroer Matthies.

Die ene gedachte van schuld brengt een keten van rituele zelfbeschadigingen op gang in het ‘oestergezin’ van Jas. Zijzelf raakt geconstipeerd en moet het meemaken hoe haar naaste familie en vrienden – tot zelfs haar vader toe – haar lichaam daarbij anaal manipuleren dat het een lieve lust (nu ja) is. Ook de koeien op de boerderij moeten eraan geloven tot Jas meer en meer ingesponnen raakt in een autistische fantasiewereld met fatale gevolgen.

Apart soort genot

Laat dat nu net ook de inzet zijn geweest van het al even eclatante debuut van Lize Spit vier jaar geleden. Het smelt speelt eveneens in een afgesloten dorpse wereld waarin Eva als tienermeisje door vrienden en vriendinnen misbruikt wordt. Ook zij sluit zich bij wijze van overlevingsstrategie af van de lichamelijke wereld en observeert zichzelf – en haar naaste omgeving – met een pijnlijk precieze blik alsof ze een insect dissecteert. De vertelsters van Rijneveld en Spit hebben in hun gedissocieerde waarneming opvallend veel liefdevolle, lyrische aandacht voor het geleidelijk aan desintegreren van de ‘normale’ werkelijkheid. Bizar hoe personages die op de vlucht voor de vijandige realiteit zichzelf (laten) verminken daarbij toch in een wereld vol zwarte romantiek terecht komen. Ja, het lichaam en de geest veroorzaken ongemak maar die ongemakkelijkheid krijgt in het werk van Rijneveld en Spit de gloed van een apart soort genot die je verzoent met het harde leven. Of zoals Jas het formuleert bij Rijneveld: ‘(…) Volgens de dominee is ongemak goed, in ongemak zijn we echt.’

Nederlandstalige schrijfsters  hanteren al langer dan vandaag dit motto. Kristien Hemmerechts was allicht een van de eerste vrouwelijke auteurs die met Een zuil van zout reeds in de jaren tachtig van de vorige eeuw een monumentje oprichtte voor de rouw om doodgeboren kinderen. Hemmerechts’ uitgebeende stijl zocht op zijn Rijnevelds naar de echtheid van het ongemakkelijke leven en ongeluk van een jonge moeder in dit geval. Margot Vanderstraeten zou jaren daarna al even opvallend debuteren met Alle mensen bijten, een coming of age-roman waarin het jonge vrouwelijke hoofdpersonage voor de harde buitenwereld vlucht in een parallel universum waarin ze via alledaagse bijna dwangmatige handelingen de onrust in lijf en leden probeert te herstellen.

Beslissen om ongelukkig te zijn

Patricia de Martelaere ten slotte is de filosofische voedster van de Spits en Rijnevelds van vandaag. Niet alleen in haar essays maar ook in haar romans bedreef ze naar eigen zeggen ‘koude kunst’ die niet inzette op meelijden, identificatie en empathie maar op afstandelijkheid en genadeloos observeren waardoor eigenaardig genoeg het verkrampte, ongewone liefdesleven van haar hoofdpersonages toch als heel normaal en ‘echt’ overkwamen. In haar laatste grote roman Het onverwachte antwoord zegt de protagoniste: ‘Ik besliste om ongelukkig te zijn. Het is niet alleen een recht, maar ook een wetenschap.’ Maar uitgerekend dit niets en niemand ontziende adagium leidt uiteindelijk tot een warme omhelzing van het volle, op het eerste gezicht negatieve leven, zoals de slotzin bijna jubelend uitroept: ‘(…) En het antwoord is: ja, hoe dan ook, helemaal, volslagen: ja.’

Savoureer het ongemak

Dat schrijfsters zoveel aandacht besteden aan de soms helende kracht van (zelf)beschadiging bestaat dus al langer dan vandaag. Ongemakken zijn er niet om uit de weg te gaan maar om ze recht in de ogen te kijken, misschien zelfs te cultiveren en daardoor alleszins hanteerbaar te maken. Loop dus niet met een boogje om het ongemakkelijke werk van Rijneveld en Spit heen, maar savoureer het.

De avond is ongemak | Marieke Lucas Rijneveld

Hardback | Nederlands | Literaire roman, novelle

‘De avond is ongemak’ van Marieke Lucas Rijneveld is het schrijnende verhaal van een gereformeerd boerengezin dat wordt getroffen door de dood van een kind. Door de ogen van Jas, die zich ophoudt in het niemandsland tussen kindertijd en volwassenheid, zien [lees verder...]

In stock

Meer berichtjes van Frank Hellemans

August Vermeylen: 150 jaar oud maar eeuwig jong

Recensie Frank Hellemans - 11/05/2022
Er zijn weinig Vlaamse literatoren die zo precies en scherp over hun tijd hebben geschreven als de Brusselse ‘more brains’-essayist August Vermeylen (1872-1945) die 150 jaar geleden op 12 mei is geboren. Zijn oproep voor gemeenschapsvorming en -kunst klinkt vandaag luider dan ooit: van Sammy Mahdi [lees verder]

Lachen is gezond en vooral subversief: Walter van den Broecks Uilenspiegel

Recensie Frank Hellemans - 03/05/2022
Iedereen heeft ooit wel eens gehoord van Tijl en zijn Nele, en van Lamme Goedzak. Maar wie kent het hele verhaal echt?
Het Franstalige origineel La légende d’Ulenspiegel van Charles De Coster uit 1867 nodigt niet direct uit voor een avondje leesvertier, wegens vrij langdradig en barok. Goed [lees verder]

Van Ann De Craemer tot Dimitri Verhulst: 5 auteurs voor de literaire lente

BlogFrank Hellemans - 19/04/2022
Nu de Literaire Lente als boekenevenement niet langer bestaat, organiseren we er zelf maar één met schrijvers die in april en mei met kakelvers werk komen. Te beginnen met Ann De Craemer en Hildegard van Bingen. Jeroen Theunissen, Gie Bogaert en Dimitri Verhulst maken het kwintet compleet.
Ideale [lees verder]

Prins zonder poen: het bewogen nomadenleven van Willem van Oranje

Recensie Frank Hellemans - 22/02/2022
Wie De Zwijger. Het leven van Willem van Oranje, de bijna 950 bladzijden dikke biografie van René van Stipriaan, doorneemt, komt onder de indruk van de manier waarop deze prins van Oranje 51 jaar lang het hoofd koel probeerde te houden onder de steeds wisselende mokerslagen van het lot. Willem van Oranje [lees verder]

Vaders en zonen

Recensie Frank Hellemans - 26/11/2021
Aan moederromans geen gebrek, maar ook vaders komen nu meer en meer in het vizier van hun schrijvende zonen. Sam De Graeve trok vijf jaar geleden op wandeltocht met zijn vader Jan langs de Muur van Hadrianus in Engeland. Nu papa plots in het ziekenhuis werd opgenomen, recapituleert hij in briefvorm hoe [lees verder]

Dé Boekenbeurs is dood, leve de boekenbeursjes?

BlogFrank Hellemans - 27/10/2021
Zoals in pre-coronatijden wordt het nooit meer. Zeker niet in de boekensector. De Antwerpse Boekenbeurs, het uithangbord van alles en iedereen die met schrijven en lezen bezig was, is versnipperd tot een lappendeken van tientallen initiatieven rond boeken en schrijvers. Elke stad – en zelfs bijna elke [lees verder]

Luc Devoldere begraaft tandeloze Taalunie

BlogFrank Hellemans - 20/10/2021
‘Vandaag zou ze niet meer worden opgericht.’ In een dubbelzinnige lofrede op 40 jaar Taalunie prijst essayist Luc Devoldere*, ex-hoofdredacteur van Ons Erfdeel-De Lage Landen, de verworvenheden van de Nederlandse Taalunie. Maar tegelijk waarschuwt hij dat ze haar ingeslapen status dringend moet reanimeren, [lees verder]

Van Tolstoj tot Elsschot en Jonathan Franzen: de familieroman is terug

BlogFrank Hellemans - 13/10/2021
Zelfs Bart Van Loo brengt zijn verhaal over de Bourgondiërs als een dynastiek familieverhaal, eerst in zijn boek en nu ook op het podium. Hoeft het dan te verwonderen dat familiesoaps op tv, zoals Thuis of Familie, kijkcijferkanonnen zijn? En dat heel wat schrijvers vandaag in dezelfde vijver gaan vissen, [lees verder]

Nobelprijs Literatuur 2021 voor Noor Jon Fosse of toch Annie Ernaux?

BlogFrank Hellemans - 06/10/2021
Eigenlijk had iedereen – ook deze Doorbraak-medewerker – vorig jaar gegokt op een zwarte Afrikaanse schrijfster, zoals Maryse Condé, een Franse auteur uit Guadeloupe. Sign of the times, weet je wel. Ook literaire jury’s zijn daar vaak gevoelig voor. Het werd dus wel een vrouw maar geen volwassen [lees verder]

Strop voor Vlaamse thrillerschrijvers

BlogFrank Hellemans - 29/09/2021
In 2022 is de kans gering dat een Vlaamse misdaadauteur nog eens aan het feesten zal zijn bij het winnen van De Gouden Strop, de belangrijkste literaire onderscheiding in het krimigenre. Alleen wie als Vlaamse schrijver bij een Nederlandse uitgeverij onder dak is, komt er dan immers nog voor in aanmerking.
[lees verder]

Van gefilte fisj tot fatalisme: Margot Vanderstraeten fileert de (Antwerpse) Joden

Recensie Frank Hellemans - 27/09/2021
Na het bijzonder succesvolle én aangrijpende Mazzel tov, serveert Margot Vanderstraeten met Minjan nieuwe verhalen over de ondoorgrondelijke Joodse ziel.
Koosjere kippensoep
Journaliste-auteur Margot Vanderstraeten scoorde dankzij Mazzel tov vier jaar geleden een internationale bestseller [lees verder]

Annelies Verbeke wil o zo graag een grote prijs en Herman Brusselmans niet

BlogFrank Hellemans - 15/09/2021
De literaire rentree is daar en daarmee ook het circus van de literaire prijzen. De longlist van de vroegere AKO Literatuurprijs – nu heet die Boekenbon Literatuurprijs – zorgde al meteen voor zure oprispingen bij de gepasseerde verhalenschrijfster Annelies Verbeke. Weer geen kans op de geldzak van [lees verder]

0
    0
    Jouw winkelmand
    Jouw winkelmand is leeg
      Bereken verzending
      Bon toepassen

      Bedankt!

      Je link is opgenomen. Hartelijk dank. We bekijken en plaatsen die zo snel mogelijk. Klik ‘Nog een link ingeven’ om een nieuwe link in te geven of klik op Terug om terug te gaan naar de vorige pagina.