Luc Devoldere begraaft tandeloze Taalunie

‘Vandaag zou ze niet meer worden opgericht.’ In een dubbelzinnige lofrede op 40 jaar Taalunie prijst essayist Luc Devoldere*, ex-hoofdredacteur van Ons Erfdeel-De Lage Landen, de verworvenheden van de Nederlandse Taalunie. Maar tegelijk waarschuwt hij dat ze haar ingeslapen status dringend moet reanimeren, in het belang van het Nederlands en de Nederlandstalige cultuur en letteren.

Het kwaad van verdragen

De kunst van de welsprekendheid is aan Devoldere wel besteed. Als hij dus begin oktober op uitnodiging van onder andere de Vlaamse Volksbeweging in Brugge de Taalunie begroef, was dat retorisch bedoeld: ‘Ik ben naar hier gekomen om een verdrag te begraven, niet om het te eren. Het kwaad dat verdragen veroorzaken, leeft na hen door.’ Gelukkig maar, aldus Devoldere, want vandaag staan de sterren in Nederland en België allesbehalve gunstig voor de oorspronkelijke culturele integratie waarvoor de Taalunie bij haar oprichting in 1980 oorspronkelijk pleitte. Occasionele samenwerking tussen Nederland en Vlaanderen waar het kan, is nu het ordewoord.

Cultureel ambtenaar én Groot-Nederlander Johan Fleerackers die de Taalunie in 1980 meehielp bij de geboorte, nam geen blad voor de mond over het bestaansrecht van dit cultureel-taalkundige verdrag tussen Noord en Zuid: ‘De Taalunie heeft slechts zin in zoverre de Nederlandssprekende er in zijn dagelijks bestaan iets aan zal hebben.’ En laat dat nu net vandaag het probleem zijn.

Geen handje voor Roemer

Als de Taalunie tegenwoordig al eens in het nieuws komt, is het omdat er iets niet gebeurt. De driejaarlijkse toekenning van de door de Taalunie gepatroneerde Prijs der Nederlandse Letteren aan de Nederlands-Surinaamse schrijfster Astrid Roemer ging deze maand ten paleize niet door. Bleek immers dat Roemer de omstreden Surinaamse dictator Désire Bouterse een warm hart toedroeg. Dat kon je Koning Filip niet aandoen: een handje geven aan mevrouw Roemer. Het prijzengeld van 40.000 euro kreeg ze dan maar overgemaakt zonder meer.

En wie herinnert zich nog de trammelant toen de Algemeen Secretaris van de Taalunie – zeg maar de CEO dus – Hans Bennis enkele jaren terug ‘anything goes’ in het Nederlandstalige taalbeleid bepleitte: van ‘hun hebben gelijk’ tot ‘elk nadeel heb zijn voordeel’. En dan maar lamenteren dat de jeugd haar moedertaal niet meer beheerst.

Eenheid benadrukken

Devoldere roept dan ook op om naast alle taalvariatie in spreken en schrijven de norm van het Standaardnederlands alstublieft opnieuw in ere te herstellen: ‘Het blijft belangrijk om, als het over het Nederlands gaat, en zeker over het Nederlands in de wereld, altijd eerder de eenheid te benadrukken dan het verschil, de variatie.’ Dat hier voor het onderwijs een belangrijke taak is weggelegd, is zonneklaar. Maar dat uitgerekend daar het schoentje knelt, is ook overduidelijk. Lesuren Nederlands worden afgebouwd, om over het doorgeven van een literatuurhistorische canon van de Nederlandstalige literatuur nog maar te zwijgen.

Nochtans is dat uitgerekend een van de verdiensten geweest van deze gul gesubsidieerde Taalunie. Ooit was zij immers de bezieler van een ingrijpende spellingrevolutie in Nederland en Vlaanderen. Toen de Nederlandse en Vlaamse spelling meer en meer uit elkaar aan het driften waren, nam de Taalunie in 1995 het initiatief om opnieuw de puntjes op de i te plaatsen. Gedaan met conservatieve Nederlandse versus progressieve Vlaamse woordbeelden, genre ‘eau de cologne en odekolonje’. Of minder ingrijpend: ‘cultuur en kultuur’.

Vlaamse ‘apoteker’ op kosten gejaagd

Met veel bombarie en een nieuw Groen Boekje decreteerde men dat elke Nederlandse taalgebruiker voortaan de etymologische spelling diende te gebruiken. De Vlaamse apoteker jaagden ze op kosten om een ‘h’ aan zijn lichtreclame toe te voegen. Vlaamse scholieren en studenten drilden ze om voortaan pannenkoek (niet pannekoek van vóór 1995), groentewinkel, en dus eau de cologne, kultuur en apotheek te spellen.

De paarde(n)bloem in de m(M)iddeleeuwen

Tot zover het goede nieuws want het triomfalisme van de taalbewakers kende toen jammer genoeg geen grenzen. Om de nieuwe eenheidsspelling voor Nederlanders én Vlamingen te bewaken, lanceerden ze het onzalige idee om elke tien jaar een update te doen, lees een reparatie om anomalieën van 1995 uit de weg te ruimen. In 2005 verscheen een nieuw Groen Boekje. Of men voortaan de hoofdletters uit de historische tijdsperiodes wou schrappen?

Dus geen Middeleeuwen meer maar middeleeuwen. En ja: ook paardebloem zou sindsdien – analoog de pannenkoekenregel – als paardenbloem door het leven gaan. Resultaat: de honkvaste Nederlanders vertikten het deze nieuwe spitsvondigheden toe te passen en kozen voortaan voor een Wit in plaats van een Groen Boekje. In de Nederlandse media en boeken heeft men het sinds dit nieuwe schisma dus nog steeds over de Middeleeuwen en de paardebloem, terwijl de gezagsgetrouwe Vlamingen zich uitsloven om de paardenbloem in de middeleeuwen te situeren.

Bé- in plaats van vóórschrijven

Een iets te ver doorgedreven regelneverij zorgde dus vanaf 2005 voor een taalkundige kater die nog altijd niet is doorgespoeld. De Taalunie liet betijen. Sterker: ze pleitte voor verregaand laksisme. De taalgebruiker heeft immers altijd gelijk: laat duizend bloemen bloeien. Tja, welke leraar gaat er dan nog wakker liggen van d/t-fouten? Kristien Hemmerechts alleszins niet.

Ook in academische milieus werden de teugels gevierd. Taalkundigen wilden niet langer regels voorschrijven maar louter het taalgedrag beschrijven. En in de literatuurbeschouwing heette het dat op literatuurhistorische basis trancheren tussen goede en slechte literatuur voortaan uit den boze was. Literatuurkritiek, die naam waardig, kon inpakken. Resultaat: interviews, columns en verkooppraatjes overspoelen nu de letterenbijlagen. Als die er tenminste nog zijn.

Conserverende taalacademies

Wat een verschil met de taalpolitiek in grote buurlanden als Frankrijk en Duitsland. Hun conservatieve want conserverende taalacademies waken er over dat de spellingnormen en literaire canons nauwelijks worden herzien maar adequaat bewaakt én doorgegeven worden aan nieuwe generaties.

Devoldere merkt trouwens op dat ook onze kleinere Europese partners hun taalpolitiek via buitenlandse cultuurinstituten veel sterker ondersteunen dan wij: ‘Nederland en Vlaanderen besteden namelijk fors minder dan andere Europese landen (Zweden, Portugal, Duitsland, Polen en Hongarije) aan het buitenlands onderwijs van hun taal. Terwijl toch uit onderzoek, van de Taalunie zelf, bleek dat Nederland en Vlaanderen wel veel baat hebben bij een sterk internationaal onderwijs van de taal en cultuur.

Tweede adem

Dat het ondertussen met de leesvaardigheid van onze jongeren bergaf gaat, is ook oud-leraar Devoldere opgevallen. En laat die nu net nodig zijn om complexe teksten te kunnen verstaan en om zelf genuanceerd te kunnen debatteren: ‘Een democratische samenleving heeft mondige en kritische burgers nodig die boodschappen kunnen duiden en ontrafelen.’

Rest de vraag of de Taalunie, die momenteel wordt geleid door de Vlaamse Kris Van de Poel, nog een tweede adem gaat vinden. Devoldere heeft er een hard hoofd in. En niet alleen hij.


*Reactie van Luc Devoldere:

Luc Devoldere begraaft de Taalunie niet

Voor een goed begrip: ik heb geen “dubbelzinnige” lofrede geschreven, zoals Frank Hellemans beweert. Wie mijn tekst goed leest, en het betreft hier een lofrede op het “Verdrag inzake de Nederlandse Taalunie” (en dus de tekst van dat Verdrag uit 1980), ziet dat ik  de lijkrede van Antonius uit Julius Caesar van Shakespeare pasticheer. Imitatio en aemulatio.

In die lijkrede slaagt Antonius erin de sympathie van de toehoorders voor de moordenaars van Caesar (“honourable men”) om te doen slaan in sympathie voor de vermoorde Caesar. Ik heb hetzelfde gedaan.

Het begraven Verdrag blijkt en blijft uiteindelijk in zijn ambities en idealen prijzenswaardig, en de “eerbare heerschappen”, zeg maar de sociolinguïsten, moeten het verduren. Ik zeg inderdaad dat we blij mogen zijn dat de Taalunie bestaat. Want dat ze vandaag niet meer zou worden opgericht. Dat is, denk ik, niet dubbelzinnig.

Heb ik er een hard hoofd in of de Taalunie een tweede adem zal vinden, zoals Hellemans beweert? Ik heb alvast de overheden die de Taalunie moeten aansturen een fikse opdracht meegegeven.

Luc Devoldere

Meer berichtjes van Frank Hellemans

Vaders en zonen

Recensie Frank Hellemans - 26/11/2021
Aan moederromans geen gebrek, maar ook vaders komen nu meer en meer in het vizier van hun schrijvende zonen. Sam De Graeve trok vijf jaar geleden op wandeltocht met zijn vader Jan langs de Muur van Hadrianus in Engeland. Nu papa plots in het ziekenhuis werd opgenomen, recapituleert hij in briefvorm hoe [lees verder]

Dodelijk drama voor duizenden Daniels

Recensie Frank Hellemans - 08/09/2020
Chris de Stoop schreef een sereen onderzoeksportret van zijn nonkel boer Daniel die als 84-jarige op zijn vierkantshoeve door een jongerenbende werd gemolesteerd, vermoord én verbrand. ‘Mensen een bijnaam geven was een gewoonte in de streek. Oom Daniel had er veel. De oude viezerik. De clochard. [lees verder]

Veel stilleven en weinig verhaal: Stefan Hertmans vergeet te vertellen

Recensie Frank Hellemans - 29/09/2020
De verwachtingen waren hoog gespannen. Doet Stefan Hertmans in De opgang met de Tweede Wereldoorlog wat hij in het onvolprezen Oorlog en terpentijn met de Eerste Wereldoorlog deed? De opgang werd aangekondigd als een roman in de voetsporen van Oorlog en terpentijn en De bekeerlinge: via authentieke documenten, [lees verder]

‘Wildevrouw’ van Jeroen Olyslaegers: de roman van het jaar

Recensie Frank Hellemans - 01/12/2020
In zijn nieuwe historische roman Wildevrouw over het 16de-eeuwse Antwerpen van de Beeldenstorm verzoent wildeman Jeroen Olyslaegers Louis Paul Boon met Felix Timmermans dat horen en zien je vergaan. Olyslaegers borstelt in Wildevrouw op zijn Bruegels een sensueel portret van de gistende tijden in het [lees verder]

Nieuwe Peter Terrin verrast met veelzijdige liefdesroman

Recensie Frank Hellemans - 16/02/2021
Gedaan met de claustrofobie van verlaten fabrieken, gated communities of mentale tunnelvisies. In Al het blauw, de nieuwste roman van Peter Terrin, gaan de luiken open en gunt de auteur zijn beide hoofdpersonages de vanzelfsprekende verlossing van erotische escapades. Maar geen rozen zonder doornen, [lees verder]

Op kroegentocht met Walter van den Broeck

Recensie Frank Hellemans - 30/03/2021
‘Waar zijn de zinken munten met gat in het midden gebleven? Waar de tabaksdozen met de beeltenis van de koning? Waar de zondagse kerkgang, die maakte dat iedereen elkaar zag in de kerk en daarna in het café?’ Walter van den Broeck, die op zondag 28 maart tachtig jaar werd, schreef zichzelf een cadeau [lees verder]

Intiem poëtisch testament

Recensie Frank Hellemans - 07/04/2021
Doolhofoogst heet de nieuwste gedichtenbundel van de 75-jarige literaire duivel-doet-al Guido Lauwaert. Meer dan ooit is hij bezig met het afronden van zijn leven. Drie jaar geleden beschreef hij al in Alvorens alles vervaagt de eerste veertig jaar van zijn rocamboleske omzwervingen in het literaire [lees verder]

Van gefilte fisj tot fatalisme: Margot Vanderstraeten fileert de (Antwerpse) Joden

Recensie Frank Hellemans - 27/09/2021
Na het bijzonder succesvolle én aangrijpende Mazzel tov, serveert Margot Vanderstraeten met Minjan nieuwe verhalen over de ondoorgrondelijke Joodse ziel. Koosjere kippensoep Journaliste-auteur Margot Vanderstraeten scoorde dankzij Mazzel tov vier jaar geleden een internationale bestseller en bewees [lees verder]

Willem Frederik Hermans wordt 100 en Stijn Streuvels 150

BlogFrank Hellemans - 25/08/2021
De honderdste verjaardag van Willem Frederik Hermans op 1 september wordt in Nederland uitgebreid in het zonnetje gezet. Een maand later eert Vlaanderen zijn literaire zonen en dan meer bepaald Stijn Streuvels die op 3 oktober 150 jaar geleden is geboren. Blijkt trouwens dat dubbeltalenten Hermans en [lees verder]

20 jaar na 9/11: op weg naar literaire navelstaarderij van de eigen sekse of huidskleur?

BlogFrank Hellemans - 08/09/2021
Waar was jij toen op 9/11 twintig jaar geleden de wereld stilstond? Ik was die avond godbetert op een literair feestje, zoals dat vandaag nog nauwelijks bestaat. Uitgeverijconcern WPG, twintig jaar geleden het allesoverheersende literaire moederhuis van onder andere De Bezige Bij, Arbeiderspers, Querido [lees verder]

Annelies Verbeke wil o zo graag een grote prijs en Herman Brusselmans niet

BlogFrank Hellemans - 15/09/2021
De literaire rentree is daar en daarmee ook het circus van de literaire prijzen. De longlist van de vroegere AKO Literatuurprijs – nu heet die Boekenbon Literatuurprijs – zorgde al meteen voor zure oprispingen bij de gepasseerde verhalenschrijfster Annelies Verbeke. Weer geen kans op de geldzak van [lees verder]

Strop voor Vlaamse thrillerschrijvers

BlogFrank Hellemans - 29/09/2021
In 2022 is de kans gering dat een Vlaamse misdaadauteur nog eens aan het feesten zal zijn bij het winnen van De Gouden Strop, de belangrijkste literaire onderscheiding in het krimigenre. Alleen wie als Vlaamse schrijver bij een Nederlandse uitgeverij onder dak is, komt er dan immers nog voor in aanmerking. Discriminerend Een [lees verder]