Liefde jegens de ongelovigen?

Biedt de islam ruimte voor wijsgerig denken? Jazeker, en sterker nog: filosoferen zou voor de islam een noodzaak, en zelfs een onvermijdelijkheid zijn. De Koran-openbaring vertoont hiaten en tegenstrijdigheden, dus is er denkwerk over geboden. Aldus ziet de Senegalese wijsgeer Soleymane Bachir Diagne in zijn boek Filosoferen in de Islam? (Vrijdag 2016, Comment Philosopher en Islam?, 2014) de ontstaansgeschiedenis van de filosofie binnen de islam.

Daar zijn al meteen twee zaken op aan te merken. Denken over de openbaring, dat heet godgeleerdheid of theologie. Kalaam, “de studie van het Woord”, of letterlijk ruwweg “logica”, zo noemen Arabieren de rationele stroomlijning van de Openbaring. Maar echte wijsbegeerte verschilt daarvan doordat zij “radicaal” wil zijn: zij is niet geworteld in een openbaring, maar in de rede. Zij stelt alles in vraag, terwijl de theologie om de hete brij van de geloofswaarheden heen danst. Eerder kan men Kalaam als “apologetiek” vertalen: het geloof met rationele argumenten verdedigen tegen echte of verbeelde sceptici.

De wijsbegeerte is dan ook van huis uit vreemd aan de islam. Daarom wordt zij er met het Griekse leenwoord Falsafā aangeduid, en zou zij heel dunnetjes uitvallen ware het niet door de verwerking van Plato, Aristoteles en Plotinus. Er zijn enkele wijsgeren geweest in de islamwereld, maar hun denkconstructies werden door orthodoxen spoedig als au fond on-islamitisch gezien, resulterend in onder meer de vervolging van de wellicht bekendste, Ibn Rosjd of Averroës. Na een paar eeuwen betrekkelijke bloei, toen de islam nog op zoek was naar zichzelf, werd zij tenslotte door Aboe Hamid al-Ghazali rond 1100 voorgoed buitenspel gezet.

De vromen die een onderwerping van de Schrift aan de rede maar een vorm van menselijke hoogmoed vonden, werden maatschappelijk geholpen door de merkwaardige vereenzelviging van rationaliteit met onderdrukking en vervolging. Inderdaad, in de prille islam van de 8ste-9de eeuw liep het kalifale hof warm voor de levensbeschouwelijke mode van de rationalistische moe’tazila, de “afscheiding”, namelijk uit de orthodoxe islam. Deze stroming stelde bijvoorbeeld dat de Schrift niet als ongeschapen en ongenaakbaar mocht beschouwd worden, aangezien men daarmee een tweede godheid naast Allah zou poneren en dus aan afgoderij doen. Als spitsvondigheid kan dat tellen, en de elite patroneerde deze stroming graag. Daaruit volgde echter dat dissidenten, dus orthodoxen, gemuilkorfd of opgesloten werden, onder wie Ahmad ibn Hanbal, de grondlegger van de strenge hanbalitische rechtsschool die nog steeds in Saoedi-Arabië de dienst uitmaakt. Toen de moetazilitische stroming uit de gratie geraakte en uiteindelijk verdween, bleef zij in de herinnering voortleven als spreekwoordelijk repressief.

Wie over het beweerde potentieel van de islam tot rationaliteit spreekt, verwijst desondanks steevast naar het moetazilisme. Vandaag acht Diagne de tijd gekomen om deze stroming te laten herleven. Hijzelf laat zich blijkbaar vooral door Europese denkers als David Hume en Friedrich Nietzsche inspireren.

Diagne stelt meermalen de Indiase dichter Mohammed Iqbal (d.1938) tot voorbeeld. Net als hijzelf was deze goed thuis in het westerse denken, maar uiteindelijke keerde hij toch terug tot de echte islam. Iqbal illustreert nu juist hoe het vrije denken altijd een gevangene van de islam moet blijven. Na een periode van betrekkelijk progressief en vrij denken evolueerde ook hij tot een religieuze scherpslijper die het moslimseparatisme aanhing en zo postuum de geestelijke vader van de Splitsing van India (1947) en de islamitische republiek Pakistan werd. Wat zijn jongere, vrijzinniger periode betreft: die kwam juist voort uit beïnvloeding door het moderne Europa, waar hij jaren verbleef. Maar eens terug in zijn Indiaas moslimmilieu deemsterde dat animo weg.

En zo is er met elke heiland van het vrije denken in de islamwereld wel iets mis. Ofwel bleken ze uiteindelijk toch te verknocht aan de islam, ofwel peperden andere moslims hen wel in dat echt vrij denken niet geduld zou worden. Dara Sjikoh vertaalde de Oepanisjaden in het Perzisch, maar werd door zijn orthodoxere broer Aurangzeb wegens ketterij onthoofd. Mansoer al-Hallaadj was een pionier van het soefisme die wat van het hindoe-boeddhistische denken integreerde, maar hij werd wel onthoofd toen hij zei: “Ana’l Haqq” (“Ik ben de Ware”, d.w.z. Allah), de Arabische versie van het Oepanisjadische “Aham Brahmasmi” (Sanskrit: “In ben Brahma”). Diagne erkent dat feit wel, maar trekt er geen besluiten uit, behalve dan dat de wijsbegeerte wél pluralistisch is. Inderdaad, en dat is juist omdat ze niét islamitisch is.

Vol nieuwe weetjes zijn de hoofdstukken waarin Diagne over de soefi’s in West-Afrika vertelt, een veel minder bekende traditie. Daarin komen we ene Bokar zoon van Salif Tall tegen, bijgenaamd Tierno (“meester”), de wijze uit Bandiagara, van de Tidjanijja-soefischool. Deze kreeg van een leerling de vraag: “Tierno, jij spreekt altijd over de liefde Gods die alles omarmt. Maar houdt God ook van de ongelovige?”

“Ja”, antwoordt de meester. Van de uitleg die volgt, is moeilijk uit te maken in hoeverre hij diens woorden weergeeft, maar blijkbaar is Diagne het hier eens met de meester. De duiders naar de letter zouden ontrouw zijn aan de Ware bedoelingen van God, die van ál Zijn schepselen houdt, zonder onderscheid. Het “ja” van de meester heet bij Diagne “precies wat de filosofie onderwijst: de wijsheid van de liefde”. (p.135)

Ach, best interessant dat een soefi, anders dan veel van zijn collega’s, een maatschappelijke ruimte vond waarin hij zulke ketterijen kwijt kon. Maar tenzij de Koran, met zijn radicaal onderscheid tussen gelovigen en ongelovigen (minstens al hemel vs. hel, voor eeuwig), on-islamitisch zou zijn, is die liefde zonder onderscheid alleszins radicaal on-islamitisch. En menig wijsgeer zal zich ook ongemakkelijk voelen bij de onderwerping van zijn discipline aan zoiets vaags en stroperigs als de “liefde”.

De strengheid van het logisch denken is duidelijk niet besteed aan Diagne. Hij wordt er voor talloze lezers wel sympathieker door, en op zijn foto ziet hij er inderdaad goedlachs en olijk uit. Daardoor wordt hij een nuttig werktuig in handen van de islamfans die vooral mist willen spuiten.

Filosoferen in de islam? | Diagne Souleymane Bachir

Paperback / softback | Nederlands | Oosterse filosofie

Filosofie ontwikkelt zich waar vrije geesten naar waarheid zoeken, los van enig vooroordeel. Dat geldt ook voor de filosofie die bedreven wordt binnen de islam. Denkers als Avicenna, Ghazali en Averroës, en recenter Afghani, Abdel Raziq en Iqbal, namen tal van [lees verder...]

Definitief teruggetrokken

Meer berichtjes van Koenraad Elst

Terug naar Malpertus: satire niet voor doetjes

Recensie Koenraad Elst - 15/11/2021
Nu Johan Sanctorum over de pensioenleeftijd heen is, vat hij de opgedane kennis samen in enkele boeken die wel een tijd een vaste referentie over hun onderwerp zullen blijven: de lange mars door de instellingen, de manipulatie van de media, en het cultuurmarxisme. Zijn nieuwste  Terug naar Malpertus [lees verder]

Aangenaam, de komst van het christendom?

BlogKoenraad Elst - 24/03/2019
De protestantse predikant Jan Peter Schouten is wat betreft de missie- en zendingsgeschiedenis (om zowel de katholieke als de calvinistische term te gebruiken) in India niet aan zijn proefstuk. Het onderwerp speelt op de achtergrond van zijn werk over ondermeer de hindoesekte van de V?ra?aiva’s (Revolution [lees verder]

Bouw een zuil

BlogKoenraad Elst - 08/02/2019
Dr. Sid Lukkassen heeft zich op enkele jaren een duidelijke plaats in het Nederlandstalige intellectuele en ideologische landschap uitgekerfd. Na in enkele boeken de diagnose van onze beschavingsmalaise gemaakt te hebben, en van de rol daarin van het cultuurmarxisme, werkt hij in zijn nieuwste boek een [lees verder]

Een Belg van goede wil over ‘Belgium’

BlogKoenraad Elst - 21/07/2018
UCL-professor Philippe Van Parijs heeft weer een boek uit, en voor de verandering gaat het over ‘Belgium’. Dat land met het Engels als vadertaal (niet-moedertaal voor gebruik in de openbare ruimte) heet hier warempel ‘een utopie voor onze tijd’. Het boek werd op zomerzondewendedag in de Fondation [lees verder]

Een conservatief herbront zich

BlogKoenraad Elst - 27/10/2017
De aartsvader van de conservatieve stroming in de moderne politiek, zo bestempelt men de Iers-Britse wijsgeer en parlementariër Edmund Burke (1729-1797). Hij zetelde nochtans voor de Whig-partij, de ‘liberalen’, de toenmalige linkervleugel. Zijn blijvende faam heeft hij vooral te danken aan zijn [lees verder]

Liefde jegens de ongelovigen?

BlogKoenraad Elst - 25/03/2017
Biedt de islam ruimte voor wijsgerig denken? Jazeker, en sterker nog: filosoferen zou voor de islam een noodzaak, en zelfs een onvermijdelijkheid zijn. De Koran-openbaring vertoont hiaten en tegenstrijdigheden, dus is er denkwerk over geboden. Aldus ziet de Senegalese wijsgeer Soleymane Bachir Diagne [lees verder]

Over God, door de mens

BlogKoenraad Elst - 30/11/2016
Het boek Over God geeft de lezer beknopt maar vrij volledig het rationele argument betreffende God tegenover de gelovige christen. Het gaat over specifiek het christelijke godsbeeld; andere godsbeelden vergen een aangepaste behandeling. Men zou God ook bijvoorbeeld als onpersoonlijk kunnen [lees verder]

NIeuw-rechts voor de praktijk

BlogKoenraad Elst - 25/06/2016
Nadat ik in 1992 onverwacht uitgenodigd was om me bij de redactie van het Nieuw-Rechtse tijdschrift TeKoS te vervoegen, vroeg ik me af waar ik nu in terecht gekomen was. Het was allemaal erg retro, met nieuwheidenen wier Indo-Europese theorievorming in het interbellum was blijven steken, traditionalisten [lees verder]

Belgisch-Indiase contacten

BlogKoenraad Elst - 23/03/2014
Samensteller van het boek is de slavist en geschiedkundige, prof. Idesbald Goddeeris, die zich op de geschiedenis van de kolonisatie en van modern India heeft toegelegd. Eerder schreef hij samen met prof.em. Winand Callewaert een standaardwerk over de geschiedenis van India. De titel, Het wiel van Ashoka, [lees verder]
0
    0
    Jouw winkelmand
    Jouw winkelmand is leeg
      Bereken verzending
      Bon toepassen

      Bedankt!

      Je link is opgenomen. Hartelijk dank. We bekijken en plaatsen die zo snel mogelijk. Klik ‘Nog een link ingeven’ om een nieuwe link in te geven of klik op Terug om terug te gaan naar de vorige pagina.