Le boche paiera!

Vae victis‘ zou de burgemeester van Antwerpen zeggen in zijn geliefkoosd idioom. Wee de overwonnenen! Het is een eeuwenoude wijsheid die nog niets aan actualiteit heeft ingeboet: de verliezer mag zich aan het ergste verwachten. Dat was na de Eerste Wereldoorlog niet anders. 

Le boche paiera!’ (‘De moffen zullen betalen!’) luidde het motto van de overwinnaars. En aangezien België bij de overwinnaars hoorde, werden ook hier meteen alle denkbare ‘vijandige’ bezittingen aangeslagen. 

Hoe letterlijk dat ‘meteen’ moet genomen worden, leert men uit het jongste boek van Monika Triest en Guido Van Poucke: reeds op 10 november 1918, één dag voor de wapenstilstand, werd door de Belgische regering (nog op Frans grondgebied) een besluitwet uitgevaardigd over ‘het onder sekwester stellen van de goederen en belangen toebehorende aan onderdanen van de vijandelijke naties’. 

Welke goederen en belangen waren dat, en – vooral – wie werd beschouwd als onderdaan van een vijandelijke natie? Aan het uitpluizen van die vragen hebben Triest en Van Poucke jarenlang intens gewerkt. Met dat werk hebben ze alvast (zoals zij zelf bescheiden beweren) een ‘aanzet gegeven tot’ het vullen van een bijzonder ergerlijke leemte in de vaderlandse geschiedschrijving. De manier waarop de Belgische staat na Wereldoorlog I te keer ging tegen alles wat (in zijn ogen, toén) ‘vijandelijk’ was, is niet de meest glorierijke bladzijde uit ’s lands geschiedenis, en allicht daarom nog niet eerder geschreven …

De ‘oorlog na de oorlog’ werd gevoerd tegen tal van oorspronkelijk Duitse families die al tientallen jaren in België woonden, zich evenzeer Belg als Duitser voelden, prominente posities bekleedden in handels- en financiële kringen en konden prat gaan op onmiskenbare verdiensten voor de Belgische samenleving. Dat het vooral gaat om families in het Antwerpse is waarachtig geen toeval: na de vrijkoping van de Schelde beleefde de haven van Antwerpen een spectaculaire bloei, die ook tal van Duitse grote zakenlui aantrok.

In de halve eeuw die aan de Eerste Wereldoorlog voorafging ontpopten die families zich tot klinkende namen in het economische leven én als sociale of artistieke mecenassen. Osterrieth, Bunge, Nottebohm zijn vertrouwde namen voor wie wat Antwerpse geschiedenis kent; Kreglinger of Strasser zijn wellicht minder bekend maar waren destijds niet minder belangrijk. 

Hoe welkom die Duitse ondernemers ook waren, en hoe verdienstelijk zij zich ook hadden gemaakt voor het land waar zij zich hadden gevestigd … dat alles verzonk in 1914 in het niets. Zij werden beschouwd als ‘vijandelijke onderdanen’ en verloren na de Duitse nederlaag het grootste deel van hun bezittingen. 

Uit tientallen gortdroge documenten, verslagen en lijsten laten de auteurs verhalen tot leven komen die vaak schrijnend zijn, en soms bitter hilarisch. Het interne Belgische touwtrekken tussen administratie van Financiën (het sekwester!), magistratuur, sekwesterheren, invloedrijke Belgische belanghebbenden of trouwe dienaren van de oude families wordt uitvoerig geschetst. Terecht wordt ook duidelijk gemaakt hoe vele eenvoudige Belgische werknemers, pachters of schippers van rijke Duitse families mee het slachtoffer werden van de sekwesters, terwijl prominenten dure advocaten konden betalen en jarenlang bleven procederen om te redden wat te redden viel.

Dat sommige juridische betwistingen aansleepten tot na de Twééde Wereldoorlog lijkt op het eerste gezicht voer voor specialisten, maar had ook te maken met een fundamentele vraag die toen gold, maar die – zo stellen de auteurs terecht, in het licht van de massamigratie naar Europa – ook anno 2015 betekenisvol blijft: wat is bepalend voor iemands nationaliteit of loyauteit? Honderd jaar geleden was die nationaliteitskwestie niet altijd even duidelijk. Daarbij moet men voor ogen houden dat België in 1914 al drie kwart eeuw onafgebroken vrede had gekend (en bijvoorbeeld buiten de Frans-Duitse oorlog van 1870 was kunnen blijven), én dat vele belangrijke families sowieso in verschillende landen tegelijk actief waren én woonden, zonder dat ze ooit de behoefte hadden gevoeld om voor één daarvan te ‘kiezen’.

Antwerpse reders, handelaars of financiers van Duitse afkomst voelden zich gewoon ‘Belg met de Belgen’ … zonder dat ze evenwel de moeite deden om dan ook maar de Belgische nationaliteit aan te nemen. Die decennialange integratie mocht echter niet baten: ook als ze in de verste verte niet konden worden beschuldigd van ‘heulen met de vijand’ werden haast alle ‘Duitsers’ vervolgd en onteigend. De geringste schijn van Duitsvriendelijkheid (omdat men bijvoorbeeld geen ontslag had genomen uit een Duits koor of schoolbestuur) volstond om als ‘vijandelijk onderdaan’ (of desnoods ‘heimatlos’) bestempeld te worden ; dat was immers nodig om de goederen te kunnen aanslaan.

De lezer ontkomt inderdaad niet aan de indruk dat het de Belgische overheid vooral dáárom te doen was. Er was enorm veel oorlogsschade, en in afwachting van herstelbetalingen uit Duitsland greep de staat dan maar naar wat hij direct kon inpikken. Jarenlange processen werden gevoerd om uit te maken of iemand al dan niet de Duitse (of Oostenrijks-Hongaarse) nationaliteit kreeg opgeplakt; al die tijd bleef het sekwester gelden. Toch moet ook erkend dat niet altijd willekeur troef was. Soms werd van een omvangrijk bezit (aan gronden, huizen, inboedel, bedrijven, aandelen) uiteindelijk zelfs een deel teruggegeven omdat het de ‘verschuldigde’ schadevergoeding overtrof.

Zoveel is duidelijk: de auteurs schetsen een rijk geschakeerd beeld van een aspect van de Belgische geschiedenis dat tot dusver genegeerd werd. Dat beeld is nog lang niet volledig, en de auteurs geven dat ook grif toe. Zij hebben zich tot enkele gevalstudies beperkt, maar die dan ook met uitvoerig opzoekingswerk onderbouwd. 

Alleen: uitvoerig opzoekingswerk levert daarom nog geen leesbaar boek op. In zijn opbouw doet het boek soms eerder denken aan wat een norse hoogleraar ooit ‘een omgevallen fichenbak‘ noemde. De rijkdom aan materiaal vindt zijn neerslag in een kaleidoscoop van kleine en grote boeiende verhalen; dat alles tot een samenhangend geheel verwerken ging kennelijk de krachten van de auteurs te boven. Hun verdienste is en blijft echter dat ze een pijnlijke maar boeiende episode uit de vaderlandse geschiedenis uit de taboesfeer hebben gehaald.

De oorlog na de Groote Oorlog | Triest Monika

Hardback | Nederlands | Geschiedenis algemeen

De oorlog na de Groote OorlogAnti-Duitse repressie in België na WO IAan het begin van de twintigste eeuw waren de Duitse en Belgische economie sterk verstrengeld. Vele Duitse families en bedrijven waren hier thuis. De Duitsers in België [lees verder...]



Meer berichtjes van Edi Clijsters

Flaneren tussen droom en werkelijkheid

Recensie Edi Clijsters - 04/12/2020
Een bekende en terecht gelauwerde schrijver die een novelle wijdt aan een wereldberoemde schrijver en diens menigvuldige incarnaties… Kan dat goed gaan?
De eerste, Antonio Tabucchi: een Italiaan die in de loop der jaren professioneel, affectief en tenslotte ook administratief steeds meer Portugees [lees verder]

Als De Man is in het Plan

BlogEdi Clijsters - 29/12/2018
De jongste turf van de Nederlandse historicus Jan-Willem Stutje is waarachtig niet de eerste noch de enige biografie van Hendrik de Man (1885-1953). Maar wel de meest volledige en de meest kritische. En bovendien de meest uitdagende, omdat ze doorspekt is met vragen die Stutje zichzelf en de lezer stelt [lees verder]

De natie, de dwarsdenker, Defoort

BlogEdi Clijsters - 18/12/2018
Historicus Eric Defoort (1943-2016) speelde een kleine tiental jaren een richtinggevende rol in de niet-partijgebonden Vlaamse beweging én in de Vlaams-nationale partijpolitiek. En als het om de natie ging wierp hij zich op als vrijmoedig en talentrijk polemist. Vooral dat aspect wordt – twee jaar [lees verder]

Touwtrekken om ‘de toekomst van het verleden’

BlogEdi Clijsters - 20/10/2018
De Canvas-reeks Kinderen van de repressie haalde in de herfst van vorig jaar elke week ongeveer een half miljoen kijkers. De reeks was niet alleen succesrijk; ze heeft ook indruk gemaakt, en heel veel reacties losgeweekt, al was dat buiten het bereik van de camera’s. De reeks toonde – vanzelfsprekend [lees verder]

Spot en spijt in de spiegel

BlogEdi Clijsters - 28/10/2017
Een politieke geschiedenis van België ? Ach, dat is nu eenmaal het soort promo-overdrijving dat een ambitieuze uitgever graag in de mond neemt; een ervaren lezer kijkt daar doorheen. Iets als ‘een tegendraadse kijk op enkele kantelmomenten in de geschiedenis van de ‘communautaire’ [lees verder]

Zwalpend tussen krekel en mier

BlogEdi Clijsters - 29/11/2016
In de ‘proloog’ tot hun ‘economische geschiedenis van België’ leggen historici Buyst en Smeyers meteen de vinger op de wonde: “België bevindt zich in crisis, zo klinkt het met de regelmaat van een klok. Die klok slaat al honderd jaar hetzelfde uur”. Hoe is zoiets [lees verder]

Lachen om/vanuit Europa

BlogEdi Clijsters - 31/08/2016
Je hoeft geen zomerhater te zijn om ook in deze tijd van het jaar te genieten van een goed boek, een serieus boek zelfs. Zeker als dat serieuze boek handelt over … de lach. ‘Het grote boek over onze worsteling met ironie’, noemt de uitgever het, maar dat zegt lang niet alles. Het is [lees verder]

Braaf Brusselboek

BlogEdi Clijsters - 31/07/2016
Brussel, Brussel, en nog eens Brussel. Officieel hoofdstad van het koninkrijk België, van Vlaanderen, van de Franse Gemeenschap, van zichzelf, en – absoluut onofficieel – ook van de Europese Unie. Al meer dan een eeuw lang inzet van felle en uiteenlopende controverses tussen Nederlands- en Franstaligen. [lees verder]

‘Zich laten doodschieten is geen kunst’

BlogEdi Clijsters - 09/07/2016
Tachtig jaar geleden probeerden Spaanse hogere officieren de democratisch verkozen centrumlinkse regering via een ’traditionele’ staatsgreep aan de kant te schuiven; maar hun pronunciamiento verliep niet volgens plan. In het uiterst gespannen en gewelddadige politieke klimaat dat in Spanje [lees verder]

Gedreven en afgedreven

BlogEdi Clijsters - 26/06/2016
Van een biografie verwacht je niet dat ze ‘spannend’ is, of ‘ontroerend’. Je mag wel verwachten dat ze de essentiële lotgevallen, ideeën en karaktertrekken van de ‘gebiografeerde’ tot hun recht laat komen. Kortom: dat de figuur waarover het boek gaat, tot leven wordt gebracht.
Dat [lees verder]

Europa als vlucht voorwaarts

BlogEdi Clijsters - 19/06/2016
Op de lagere school werd (wordt??) het ons al ingelepeld: het legendarische rijk van Karel de Grote (een Belg, uiteraard) werd in 843 opgedeeld tussen zijn drie zonen. Het ‘middenrijk’ (tussen oost en west), van de Noordzee tot Noord-Italië, verviel in vele kleine stukken en werd in de volgende [lees verder]

Sprekende portretten

BlogEdi Clijsters - 11/06/2016
‘Een great flemish novel zoals die zelden wordt geschreven’ noemt Joël De Ceulaer dit boek. Komend van een notoir scepticus is dat een geweldig compliment, en het is nog verdiend ook. Het boek is een indrukwekkende prestatie: het vervlecht driekwart eeuw eigentijdse geschiedenis (of althans segmenten [lees verder]

0
    0
    Jouw winkelmand
    Jouw winkelmand is leeg
      Bereken verzending
      Bon toepassen

      Bedankt!

      Je link is opgenomen. Hartelijk dank. We bekijken en plaatsen die zo snel mogelijk. Klik ‘Nog een link ingeven’ om een nieuwe link in te geven of klik op Terug om terug te gaan naar de vorige pagina.