Kloosterzusters tijdens de oorlog: een onontgonnen terrein

Juist voor de Duitse invasie van mei 1940 leefden en werkten er zo’n vijftigduizend vrouwelijke religieuzen in Belgische kloosters. Heel wat kloosterzusters vervulden een belangrijke maatschappelijke functie, vooral dan in het onderwijs en de zorg. Toch vergleden ze veelal naar de achtergrond in wat toen een haast uitsluitend mannenbastion was.

Een team historici (Kristien Suenens, Ria Christens, An Vandenberghe en Roeland Hermans) van het KADOC in Leuven onderzocht nu voor het eerst hun rol onmiddellijk voor, tijdens en na de Tweede Wereldoorlog. Het resultaat is verbluffend en bezorgt ons een complex beeld van het leven van de kloosterzusters tijdens de donkere jaren van de bezetting.

Parachutisten in aantocht

Minstens twee Belgische kloosterzusters vonden de dood omdat ze aanzien werden als Duitse parachutisten vermomd als nonnen. Zij waren het slachtoffer van een massahysterie die ervoor waarschuwde, dat heel wat Duitse spionnen rondliepen in priester- en nonnenkledij. In mei 1940 sloegen ook heel wat kloostergemeenschappen op de vlucht voor wat komen zou. Sommigen raakten amper enkele kilometers verder en keerden dan terug naar hun klooster. Anderen maakten zich verdienstelijk als verpleegster in noodhospitalen. Of zorgden voor onder meer achtergelaten weeskinderen.

Eenmaal de Duitse bezetting een feit was, hadden heel wat kloosters af te rekenen met opeisingen en in beslagnames. Ze konden vaak maar een deel van hun klooster voor zichzelf behouden. De pechvogels — wat gelukkig tamelijk zelden voorkwam — zagen hun gebouwen veranderd in kazernes of lazaretten en dienden elders onderdak te zoeken.

Er waren ook kloostergemeenschappen die gedurende de hele bezetting niet een Duitse soldaat over de vloer kregen, en hun leven van contemplatie, gebed, werken en vooral ook nederigheid en onderdanigheid gewoon verder konden zetten.

Berisping of overplaatsing

Maar de meeste vrouwelijk religieuzen werden wel degelijk met de bezetting geconfronteerd, aldus de auteurs van het boek. Binnen de kloosters werd nooit over politiek gesproken. Er werd een strikte hiërarchie in acht genomen waaraan elk kloosterlid zich kritiekloos diende te onderwerpen.

In de kloosterarchieven werden er weliswaar sporen teruggevonden van oprispingen, van spanningen met zusters die uit collaboratiefamilies kwamen, maar deze werden meteen in de kiem gesmoord. De betrokken zusters kregen van moederoverste een berisping en in het ergste geval vond er een overplaatsing naar een ander klooster in Wallonië of Vlaanderen plaats.

Strikte neutraliteit

Dat gold zeker ook voor zusters die met de buitenwereld in contact kwamen en bijvoorbeeld in het onderwijs of in de gezondheidszorg tewerkgesteld waren. De kloosterzusters die onderricht gaven, dienden er op toe te zien dat ze een strikte neutraliteit handhaafden. Een eigen politieke gezindheid diende achterwege te blijven. Nu was dat niet bepaald in alle omstandigheden eenvouding.

Zo wordt het voorbeeld gegeven van een zuster uit Heist-op-den-Berg die een opstel las van een van haar leerlingen. Goed en vlot geschreven maar het was een vurige lofzang op de Duitse overwinning. Ze raadpleegde hiervoor haar overste, die haar aanraadde het opstel te beoordelen op de stijl en niet op de inhoud. De leerlinge in kwestie kreeg voor haar werk een zeer goede beoordeling.

Nu moet het lukken dat tijdens de repressie het verzet bij deze collaboratiefamilie huiszoeking deed, en het opstel vond. De zuster diende zich voor haar gunstige beoordeling te verantwoorden maar werd door haar overste loyaal de hand boven het hoofd gehouden.

Geallieerde piloten

Een aantal nonnen onderscheidde zich door humanitaire hulp te verlenen. Een resem kloosters die verbonden waren aan een school of een tehuis voor weeskinderen namen tijdens de bezetting joodse kinderen op, die zich volledig dienden te assimileren en zo de oorlog overleefden. Dikwijls vonden er na de bevrijding pakkende drama’s plaats. De kinderen hadden de oorlog overleefd, maar hun ouders niet altijd.

Ook vond het omgekeerde plaats. Tijdens de repressie vonden kinderen van zwarten een toevlucht in menig klooster. Andere dan weer smeten de deur dicht. Bij wijze van uitzondering vonden ook hun moeders voor een poos een veilige schuilplaats in een klooster.

Sommige kloosters namen ook neergehaalde geallieerde piloten of verzetslui op en verborgen ze. Indien ze gewond waren, werden ze verzorgd. Voor alle veiligheid waren telkens maar enkele zusters hiervan op de hoogte.

Varkens kweken

Een aantal kloosterzusters ontwikkelden zich tot handige smokkelaarsters. In hun habijt naaiden ze verborgen zakken om het voedsel dat ze illegaal transporteerden, in weg te stoppen. Heel wat kloostercomplexen bezaten ook een eigen boerderij waar onder meer groenten en allerlei andere gewassen verbouwd werden. Ook hield men er kippen, geiten en varkens. Net als de boeren dat deden, fraudeerden de zusters waar ze maar konden en werd menig varken in het zwart vetgemest.

Zo bevat het vlot leesbare boek talrijke voorbeelden met hoeveel vindingrijkdom vele kloosterzusters te werk gingen en de oorlog doorstonden. Daarbij werd de naastenliefde nooit uit het oog verloren.

Het boek is een waardevolle bijdrage tot de geschiedschrijving van het leven onder de Tweede Wereldoorlog, en biedt ons een unieke en boeiende kijk op het leven van de kloosterzusters. Het boek bevat een reeks nooit eerder gepubliceerde foto’s.

Zusters in oorlog | Roeland Hermans

Paperback / softback | Nederlands | Geschiedenis algemeen

De Tweede Wereldoorlog spaarde niets of niemand. Ook niet de nagenoeg vijftigduizend vrouwen die hadden gekozen voor een leven als zuster in een van de vele kloosters in België. Hun verhaal is nooit eerder verteld. Omdat oorlog een mannenzaak was, schijnbaar [lees verder...]

In stock

Meer berichtjes van Pieter Jan Verstraete

Joseph Roth: een zwalpende meesterverteller en razende journalist

Recensie Pieter Jan Verstraete - 27/01/2023
Met zijn biografie over de Oostenrijkse romanschrijver en excellente journalist Joseph Roth schreef de Engelse verslaggever Keiron Pim als eerste voor zijn taalgebied het levensverhaal van deze eeuwige zwerver en zuipschuit. De vertaling is tevens de eerste Roth-biografie die in de Lage Landen bij de [lees verder]

Het trollenleger van J.K. Rowling: zesde Cormoran Strike-detective

Recensie Pieter Jan Verstraete - 15/01/2023
Na haar succes met de Harry Potter-boekenreeks legde Joanne K. Rowling zich toe op het misdaadgenre. Onder het pseudoniem Robert Galbraith begon ze te schrijven aan een serie detectives onder de noemer Cormoran Strike (zie ook Doorbraak van 27 december 2020). Ook deze reeks groeide uit tot een immens [lees verder]

Atoomoorlog op het nippertje voorkomen: de Cubacrisis van 1962

Recensie Pieter Jan Verstraete - 30/12/2022
In oktober 1962 kwam het haast tot een kernoorlog tussen de Verenigde Staten en de Sovjet-Unie. In zijn nieuw boek De Afgrond laat de Britse historicus Max Hastings aan de hand van nieuwe bronnen zien hoe door een kettingreactie van misverstanden de spanningen tussen 16 tot en met 28 oktober steeds [lees verder]

Een journaliste in een politieteam

Recensie Pieter Jan Verstraete - 13/12/2022
In het echte leven werkt Carina van Leeuwen (1959) voor de politie van Amsterdam, waar ze als inspecteur werkt als forensisch specialist in het cold case team — het onderzoeken van onopgeloste moorden uit het verleden na nieuwe aanwijzingen. Daarvoor werkte ze als operatieassistente in diverse ziekenhuizen.
[lees verder]

Van Uilenspiegel tot Roeland: een degelijke geschiedenis van het Vlaams Huis in Gent

Recensie Pieter Jan Verstraete - 08/12/2022
Vele jaren lang bewaarde Oswald van Ooteghem het archief van het Vlaams Huis in Gent. Enkele jaren geleden vroeg hij de Leuvense historicus Peter van Windekens om er de geschiedenis van te schrijven.
Wie Van Windekens enigszins kent, weet dat hij een ervaren ‘archiefrat’ is die de onderste [lees verder]

Een ‘donker’ toerist reist kriskras door Europa: een beleving

Recensie Pieter Jan Verstraete - 26/11/2022
In zijn vorig boek Het lijk van de dictator (2020) deed de gewezen hoogleraar Luc Rasson (1956) verslag over het overlijden en vooral het lange naleven van drie Europese dictators: Mussolini, Franco en Pétain. Hij deed dit met veel verve en vanuit een persoonlijke invalshoek. Thans ligt zijn tweede [lees verder]

Twaalf Europese ‘makers’ van geschiedenis en hun tijd

Recensie Pieter Jan Verstraete - 10/11/2022
In zijn nieuwste boek Persoonlijkheid en macht onderzoekt de bekende Britse historicus en Hitler-biograaf Ian Kershaw hoe twaalf Europese staats- en regeringsleiders met verschillende achtergronden en uit verschillende politieke systemen macht konden verwerven en uitoefenen, en in hoeverre die macht [lees verder]

Stormval: een prachtige Scandinavische detective

Recensie Pieter Jan Verstraete - 26/10/2022
Stormval brengt ons terug naar het einde van de vorige eeuw toen in Norrland of de noordelijkste landsdelen van Zweden een zestienjarig meisje, Lina Straved verdween. Iedereen ging ervan uit dat ze vermoord werd. De in zichzelf gesloten dader Olaf Hagström was een veertienjarige jongen, die na dagenlange [lees verder]

Mussert schuldig aan moord?

Recensie Pieter Jan Verstraete - 15/10/2022

We schrijven zomer 1940. Nederland en andere West-Europese landen zijn bezet door de Duitsers. In Den Haag installeren ze zich. Tal van gebouwen zijn in beslag genomen. Hun bestuurs-, militaire- en politieapparaten beginnen zich meer en meer te moeien met het Nederlandse bestuur. Nog kan de Nederlandse [lees verder]

Wie valt er nog te vertrouwen…

Recensie Pieter Jan Verstraete - 23/09/2022
Eerder mochten we hier de vorige thriller Rookgordijn van het Noorse auteursduo Jørn Lier Horst (oud-rechercheur) en Thomas Enger (journalist)  bespreken. In hun derde gemeenschappelijke thriller Slagzij (Noors: Slagside) bewijzen ze andermaal hun kunnen. Beiden zijn goed op elkaar ingespeeld.
Interne [lees verder]

Cyriel Verschaeve als beeldhouwer, een leerrijke inventaris

Recensie Pieter Jan Verstraete - 17/07/2022
Op het voorbije Cyriel Verschaeve-colloquium op 2 juli in Alveringem liet referaathouder Paul Verbraeken zijn toehoorders weten, dat Verschaeve (1874-1949) in zijn boetseerwerk, “hoe geïnspireerd en gedreven ook”, het nodige vakmanschap ontbrak. Een echte scholing, opleiding had hij nooit genoten. [lees verder]

De Friezen en de Eerste Wereldoorlog

Recensie Pieter Jan Verstraete - 30/06/2022
Direct na het losbarsten van de Eerste Wereldoorlog in augustus 1914 stelde Winston Churchill, toen minister van Marine, aan het kabinet voor om het Nederlandse Waddeneiland Ameland met 3000 mariniers te gaan bezetten. Hij wilde er een vlootbasis uitbouwen om van daaruit de Duitse Bocht, alsook Denemarken [lees verder]

0
    0
    Jouw winkelmand
    Jouw winkelmand is leeg
      Bereken verzending
      Bon toepassen

      Bedankt!

      Je link is opgenomen. Hartelijk dank. We bekijken en plaatsen die zo snel mogelijk. Klik ‘Nog een link ingeven’ om een nieuwe link in te geven of klik op Terug om terug te gaan naar de vorige pagina.