Kloosterzusters tijdens de oorlog: een onontgonnen terrein

Juist voor de Duitse invasie van mei 1940 leefden en werkten er zo’n vijftigduizend vrouwelijke religieuzen in Belgische kloosters. Heel wat kloosterzusters vervulden een belangrijke maatschappelijke functie, vooral dan in het onderwijs en de zorg. Toch vergleden ze veelal naar de achtergrond in wat toen een haast uitsluitend mannenbastion was.

Een team historici (Kristien Suenens, Ria Christens, An Vandenberghe en Roeland Hermans) van het KADOC in Leuven onderzocht nu voor het eerst hun rol onmiddellijk voor, tijdens en na de Tweede Wereldoorlog. Het resultaat is verbluffend en bezorgt ons een complex beeld van het leven van de kloosterzusters tijdens de donkere jaren van de bezetting.

Parachutisten in aantocht

Minstens twee Belgische kloosterzusters vonden de dood omdat ze aanzien werden als Duitse parachutisten vermomd als nonnen. Zij waren het slachtoffer van een massahysterie die ervoor waarschuwde, dat heel wat Duitse spionnen rondliepen in priester- en nonnenkledij. In mei 1940 sloegen ook heel wat kloostergemeenschappen op de vlucht voor wat komen zou. Sommigen raakten amper enkele kilometers verder en keerden dan terug naar hun klooster. Anderen maakten zich verdienstelijk als verpleegster in noodhospitalen. Of zorgden voor onder meer achtergelaten weeskinderen.

Eenmaal de Duitse bezetting een feit was, hadden heel wat kloosters af te rekenen met opeisingen en in beslagnames. Ze konden vaak maar een deel van hun klooster voor zichzelf behouden. De pechvogels — wat gelukkig tamelijk zelden voorkwam — zagen hun gebouwen veranderd in kazernes of lazaretten en dienden elders onderdak te zoeken.

Er waren ook kloostergemeenschappen die gedurende de hele bezetting niet een Duitse soldaat over de vloer kregen, en hun leven van contemplatie, gebed, werken en vooral ook nederigheid en onderdanigheid gewoon verder konden zetten.

Berisping of overplaatsing

Maar de meeste vrouwelijk religieuzen werden wel degelijk met de bezetting geconfronteerd, aldus de auteurs van het boek. Binnen de kloosters werd nooit over politiek gesproken. Er werd een strikte hiërarchie in acht genomen waaraan elk kloosterlid zich kritiekloos diende te onderwerpen.

In de kloosterarchieven werden er weliswaar sporen teruggevonden van oprispingen, van spanningen met zusters die uit collaboratiefamilies kwamen, maar deze werden meteen in de kiem gesmoord. De betrokken zusters kregen van moederoverste een berisping en in het ergste geval vond er een overplaatsing naar een ander klooster in Wallonië of Vlaanderen plaats.

Strikte neutraliteit

Dat gold zeker ook voor zusters die met de buitenwereld in contact kwamen en bijvoorbeeld in het onderwijs of in de gezondheidszorg tewerkgesteld waren. De kloosterzusters die onderricht gaven, dienden er op toe te zien dat ze een strikte neutraliteit handhaafden. Een eigen politieke gezindheid diende achterwege te blijven. Nu was dat niet bepaald in alle omstandigheden eenvouding.

Zo wordt het voorbeeld gegeven van een zuster uit Heist-op-den-Berg die een opstel las van een van haar leerlingen. Goed en vlot geschreven maar het was een vurige lofzang op de Duitse overwinning. Ze raadpleegde hiervoor haar overste, die haar aanraadde het opstel te beoordelen op de stijl en niet op de inhoud. De leerlinge in kwestie kreeg voor haar werk een zeer goede beoordeling.

Nu moet het lukken dat tijdens de repressie het verzet bij deze collaboratiefamilie huiszoeking deed, en het opstel vond. De zuster diende zich voor haar gunstige beoordeling te verantwoorden maar werd door haar overste loyaal de hand boven het hoofd gehouden.

Geallieerde piloten

Een aantal nonnen onderscheidde zich door humanitaire hulp te verlenen. Een resem kloosters die verbonden waren aan een school of een tehuis voor weeskinderen namen tijdens de bezetting joodse kinderen op, die zich volledig dienden te assimileren en zo de oorlog overleefden. Dikwijls vonden er na de bevrijding pakkende drama’s plaats. De kinderen hadden de oorlog overleefd, maar hun ouders niet altijd.

Ook vond het omgekeerde plaats. Tijdens de repressie vonden kinderen van zwarten een toevlucht in menig klooster. Andere dan weer smeten de deur dicht. Bij wijze van uitzondering vonden ook hun moeders voor een poos een veilige schuilplaats in een klooster.

Sommige kloosters namen ook neergehaalde geallieerde piloten of verzetslui op en verborgen ze. Indien ze gewond waren, werden ze verzorgd. Voor alle veiligheid waren telkens maar enkele zusters hiervan op de hoogte.

Varkens kweken

Een aantal kloosterzusters ontwikkelden zich tot handige smokkelaarsters. In hun habijt naaiden ze verborgen zakken om het voedsel dat ze illegaal transporteerden, in weg te stoppen. Heel wat kloostercomplexen bezaten ook een eigen boerderij waar onder meer groenten en allerlei andere gewassen verbouwd werden. Ook hield men er kippen, geiten en varkens. Net als de boeren dat deden, fraudeerden de zusters waar ze maar konden en werd menig varken in het zwart vetgemest.

Zo bevat het vlot leesbare boek talrijke voorbeelden met hoeveel vindingrijkdom vele kloosterzusters te werk gingen en de oorlog doorstonden. Daarbij werd de naastenliefde nooit uit het oog verloren.

Het boek is een waardevolle bijdrage tot de geschiedschrijving van het leven onder de Tweede Wereldoorlog, en biedt ons een unieke en boeiende kijk op het leven van de kloosterzusters. Het boek bevat een reeks nooit eerder gepubliceerde foto’s.

Zusters in oorlog | Roeland Hermans

Paperback / softback | Nederlands | Geschiedenis algemeen

De Tweede Wereldoorlog spaarde niets of niemand. Ook niet de nagenoeg 50.000 vrouwen die hadden gekozen voor een leven als zuster in een van de kloosters in België. Hun verhaal is nooit eerder verteld. Omdat oorlog een mannenzaak was, schijnbaar veraf van het [lees verder...]

In stock

Meer berichtjes van Pieter Jan Verstraete

De Friezen en de Eerste Wereldoorlog

Recensie Pieter Jan Verstraete - 30/06/2022
Direct na het losbarsten van de Eerste Wereldoorlog in augustus 1914 stelde Winston Churchill, toen minister van Marine, aan het kabinet voor om het Nederlandse Waddeneiland Ameland met 3000 mariniers te gaan bezetten. Hij wilde er een vlootbasis uitbouwen om van daaruit de Duitse Bocht, alsook Denemarken [lees verder]

Operatie Barbarossa: keerpunt in de Tweede Wereldoorlog

Recensie Pieter Jan Verstraete - 13/01/2022
Op 22 juni 2021 was het tachtig jaar geleden dat de grootste invasie te land uit de wereldgeschiedenis plaatsvond. Toen viel een gigantisch Duits leger van 3,3 miljoen man (onderverdeeld in drie legergroepen en 150 divisies) over een frontbreedte van meer dan drieduizend km, van de Baltische kust tot [lees verder]

Benito Mussolini of de ‘eerste politieke popster’

Recensie Pieter Jan Verstraete - 17/12/2021
De Italiaanse fascistische leider Benito Mussolini is steeds omgeven geweest door mythes en legendes. Hij heeft daar zelf hard toe bijgedragen. Immers al vroeg ontdekte hij de mogelijkheden van de publieke media te eigen bate. Hij was de ‘eerste popster in de politiek’, schrijft zijn meest recente [lees verder]

De verkeerde doden

Recensie Pieter Jan Verstraete - 07/11/2021
Zes miljoen Fransen werden slachtoffer van de Groote Oorlog: dood, gewond, ziek of vermist. Van hen werden er 668 geëxecuteerd door hun eigen land. De laatste jaren komt hun tragisch lot meer en meer ter sprake en is er controverse rond het onderwerp.
Waren het alleen maar arme stakkers die de [lees verder]

“Weg met die moffen!” Nederland discrimineert Duitse landgenoten

Recensie Pieter Jan Verstraete - 23/10/2021
Onmiddellijk na de bevrijding nam de Nederlandse overheid al de bezittingen van de Nederlandse Duitsers in beslag, en dat ongeacht hun politieke voorkeur of gedrag tijdens de oorlog. Deze beslissing ging terug op een verklaring van de Nederlandse regering in Londense ballingschap op 20 oktober 1944, [lees verder]

Fotoboek over het Oostfront

Recensie Pieter Jan Verstraete - 30/09/2021
Een nieuw fotoboek over Vlaamse vrijwilligers aan het Oostfront (1941-1944) toont ons vooral scènes uit het dagelijks leven van “onze jongens aan het Oostfront”, zoals het toen heette. Interessant is vooreerst dat een groot aantal van deze foto’s nooit eerder werd gepubliceerd.
Werkelijkheid [lees verder]

De aantrekkingskracht van Joris Van Severen

Recensie Pieter Jan Verstraete - 12/09/2021
Binnen de historiografie van de Vlaamse Beweging zijn Cyriel Verschaeve en Joris Van Severen de twee figuren bij uitstek over wie de meeste publicaties werden geschreven.
Terwijl je van de eerste maar moeilijk kunt beweren dat hij nog enige aantrekkingskracht uitoefent, is het tegendeel waar wat [lees verder]

Filip de Pillecyn als journalist tijdens de Duitse bezetting

Recensie Pieter Jan Verstraete - 30/08/2021
Al eerder verscheen er journalistiek werk van Filip de Pillecyn (1891-1962) in boekvorm. We denken dan vooral aan de bundel Kiespijn der ziel (1981), verzameld en ingeleid door Richard Baeyens dat werk bevatte van De Pillecyn verschenen in het interbellum en onmiddellijk na de bezetting (onder meer in [lees verder]

Een vlug vergeten hoofdzonde

Recensie Pieter Jan Verstraete - 11/08/2021
De in 1975 in Stockholm geboren Maria Grund bracht het grootste deel van haar loopbaan door in de film- en mediabranche. Daardoor woonde ze afwisselend in Londen en New York. Thans woont ze op het Zweedse eiland Gotland, en brengt ze haar tijd al schrijvende door. De hoofdzonde is haar debuut als detectiveschrijfster.
[lees verder]

Moord en doodslag in Friesland

Recensie Pieter Jan Verstraete - 04/08/2021
 De auteur Anita Terpstra werd in 1974 in het Friese Hallum geboren, en is bedrijvig als journaliste. In 2009 debuteerde ze als misdaadauteur met Nachtvlucht. Voor haar thriller Samen werd ze in 2017 genomineerd voor de Gouden Strop. Daarnaast schreef ze ook enkele non-fictieboeken. 
Altaar
[lees verder]

Adolf Hitler was helemaal geen eenzaat

Recensie Pieter Jan Verstraete - 25/07/2021
In haar nieuw boek vertelt de Duitse historica Heike B. Görtemaker op overtuigende wijze en aan de hand van een overweldigende hoeveelheid bronnenmateriaal hoe de Duitse dictator Adolf Hitler zich met een hechte kring vertrouwelingen omringde, die hij als zijn surrogaatfamilie beschouwde. Zelfs na de [lees verder]

Samuel Morse bestond echt, en het is zijn code

Recensie Pieter Jan Verstraete - 24/07/2021
Het voorliggende verhaal behoort tot het domein van de literaire fictie. De Amerikaan Samuel Morse (1791-1872) bestond echter echt en ook delen van zijn leven en werk zijn gebaseerd op historische bronnen. Het lag echter niet in de bedoeling van romanschrijfster Nathalie Briessinck, die eerder debuteerde [lees verder]

0
    0
    Jouw winkelmand
    Jouw winkelmand is leeg
      Bereken verzending
      Bon toepassen

      Bedankt!

      Je link is opgenomen. Hartelijk dank. We bekijken en plaatsen die zo snel mogelijk. Klik ‘Nog een link ingeven’ om een nieuwe link in te geven of klik op Terug om terug te gaan naar de vorige pagina.