Is eeuweling Aster Berkhof de laatste volksschrijver?

Op 18 juni wordt Aster Berkhof 100. Samen met Ernest Claes was hij de meest gelezen auteur in het Vlaanderen van de tweede helft van vorige eeuw, en zoals Claes op het eerste gezicht een heuse volksschrijver.

Conscience van vorige eeuw                                                                                    

De biografie Aster Berkhof: 100 jaar nieuwsgierigheid van Karel Michielsen verschijnt deze week. Berkhof heeft er ondertussen iets meer dan 100 boeken opzitten.Toen hij 90 werd, merkte Jos Borré op dat Berkhof de Conscience van de twintigste eeuw was. En Doorbraak-medewerker Lukas Devos bedacht hem ooit met het epitheton van ‘Louis Paul Boon van het platteland’.

Berkhof werd als Louis Van den Bergh inderdaad geboren in la Frandre profonde, meer bepaald in het Kempische Rijkevorsel. Zijn vader was er als hoofdonderwijzer een gerespecteerde notabele en ook zijn moeder kwam uit een welgesteld katholiek milieu. Van den Bergh junior omarmde als tiener al snel het volle leven, nam afstand van het katholicisme en schopte het tot doctor in de wijsbegeerte. Als student begon hij vanaf 1936 verhalen te schrijven en in 1944  kwam hij op de proppen met een heuse detectiveroman De heer in grijze mantel.

Schrijven zoals Trump praat

Zijn nieuwsgierigheid en avontuurzucht maakten hem tot globetrotter avant la lettre. Toen er na de Tweede Wereldoorlog van massatoerisme nog geen sprake was, trok Berkhof er op uit naar China, Japan en Latijns-Amerika. Hij werd buitenlandjournalist bij De Standaard en vanaf de jaren 1950 ook tv-BV. Hij leerde er zijn vrouw-tv-presentatrice Nora Steyaert kennen. Zij was de kleindochter van de legendarische sportjournalist Karel Steyaert, alias Karel Van Wijnendaele die het woord flandrien muntte. Op 11 maart 2020 overleed zijn echtgenote in een Antwerps verzorgingstehuis waar de bijna blinde Berkhof ook verblijft. Berkhofs laatste boek, het kloeke tweeluik Aline & De marmeren meisjes, dateert ondertussen van 2013.

Berkhof was een veelschrijver die zijn schrijverspseudoniem ontleende aan een aster en een berk die hij aan de schrijftafel in de tuin van het voorouderlijke huis zag staan. Hij vond het als jonge doctor-journalist raadzaam zijn avontuurlijke schrijverij strikt te scheiden van zijn ernstige journalistieke en academische taken. Maar al snel ging hij helemaal de luchtige schrijverstoer op omdat zijn pennenvruchten over de toonbank vlogen. Of het nu thrillers waren, humoristische romans (Veel  geluk professor), poltiek-geëngageerde romans (Het huis van mama Pondo) of reisliteratuur: de modale Vlaming lustte er wel pap van. Hij werd na de Tweede Wereldoorlog gedurende jaren de meest uitgeleende auteur in bibliotheken. Berkhof was immers een rasverteller die het naar eigen  zeggen niet moest hebben van de uitgepuurde stijl  maar van de ‘straffe’ verhalen die hij  in sneltreintempo nogal hijgerig serveerde. Hij schreef een beetje, zoals de Amerikaanse president Trump praat: in korte zinnen die vaak repetitief variëren op hetgeen al gezegd werd. En dat doet Arnon Grunberg trouwens ook weleens in recente romans, maar dat is een ander, minder volks verhaal.

Aster Berkhof

Epische adem

Zijn uitgesproken mondelinge verteltrant bestaat bij de gratie van de epische adem die zo typisch is voor de romantische volksschrijver. Het is een begrip dat dateert uit de late achttiende eeuw toen de gebroeders Grimm de oeroude vertellingen – sprookjes – gingen verzamelen voordat ze definitief zouden zijn uitgestorven. In de Engelse literatuur werden echte en pseudo-Keltische vertellingen gretig geëxcerpeerd voordat de stem van het oeroude volk met de dreigende modernisering definitief zou verstommen.

In Vlaanderen was Hendrik Conscience de eerste literaire volksverteller van naam en faam. Hij leerde zijn volk niet zozeer lezen dan wel voorlezen, zoals Gaston Durnez zaliger schrander opmerkte. De meeste Vlamingen waren in de negentiende eeuw immers ongeletterd maar de herkenbare verhalen van Conscience over herkenbare (wan)toestanden (kasteelheer versus boeren, boeren die zich als heren gingen gedragen of hun geluk elders waagden) werden gretig voorgelezen én doorverteld. Cyriel Buysse had eveneens een goed oor voor de taal van het volk in zijn vertellingen, en vooral natuurlijk in zijn schaars toneelwerk. Ernest Claes, Stijn Streuvels en Felix Timmermans plaatsten in zekere zin het orgelpunt en maakten een meer gesofisticeerde versie van het volksidioom die ook voor de culturele elite kunstzinnig klonk. Gerarld Walschap was misschien de laatste echte Vlaamse volksschrijver. Hij herondekte de stem van het gewone volk toen hij naar de wonderlijke verhalen van ‘grote tovenaar’ Soo Moereman luisterde en die ook als dusdanig in De wereld van Soo Moereman (1941) transscribeerde. De wereld van de vagebonden en verschoppelingen die het ongemeen kleurrijk konden zeggen, kreeg een ultieme glans in het werk van Walschap.

Eens goed inpeperen

Maar de Vlaamse Volksgeist bleef ondertussen rondspoken in het werk van Hugo Claus bijvoorbeeld die houdt van het geroezemoes van stemmen als in een dorpscafé en dat vaak ook zo in zijn romans opvoert. Leo Pleysier, Berkhofs dorpsgenoot nota bene, probeert via een uitgepuurd stemmendictee de ter zielen gaande wereld van het landelijke Vlaanderen weer op te roepen. Vandaag vervult Erik Vlaminck die rol met verve. Nadat hij in  een zesdelige romancyclus de Heimat van zijn Antwerps-Kempische grootouders portretteerde, vertolkt hij nu met Brieven van dikke Freddy de rol van maatschappelijke outcast die het de machthebbers eens onverbloemd inpepert wat de gewone man van hun aanstellerij denkt.

Betere gebabbel

Zoals de massamedia vandaag gesegmenteerd zijn, zo ook de letteren. Hét volk bestaat niet meer, ook al heten de tijden dan populistisch te zijn. Er resten slechts doelgroepen die zoveel mogelijk op hun wenken worden bediend. Voor elk wat wils met andere woorden. De populaire romanliteratuur is daarbij in zekere zin teruggekeerd naar haar oorsprong van damesromanliteratuur. Griet Op de Beeck spant nu de kroon met haar relatieverhalen die overigens ook vooral bestaan uit het beter opgeschreven gebabbel waarin – zoals bij Berkhof – avontuurlijke zelfverwerkelijking en de strijd tegen maatschappelijke hypocrisie centraal staan.

Literaire honderdjarigen

En Aster Berkhof dan? Berkhof schreef nog in 1988 een Kempische streekroman waar hij erg trots op was. In Mandra Gorres keert hij terug naar zijn Rijkevorselse roots om er vol mededogen de lijdzame leefwereld van de plaatselijke heidewoners en arbeiders in kaart  te brengen. Maar toch was Berkhof finaliter geen echte voksschrijver maar eerder een moderne entertainer.  En zoals dat met entertainers gaat, worden ze vergeten zodra ze de bühne verlaten. Maar gelukkig niet helemaal want het Letterenhuis is zijn literaire honderdjarigen niet vergeten, zo blijkt. In 10 x 100 laat het Antwerpse literatuurmuseum tien auteurs van vandaag een ode brengen aan hun literaire voorgangers van 100 jaar geleden. En laat onder de tien eeuwelingen in kwestie – van onder anderen Hubert van Herreweghen en Piet Van Aken tot Hubert  Lampo en Aster Berkhof – uitgerekend Berkhof nog écht 100 jaar worden. Lang leve Aster Berkhof!

Aster Berkhof | Karel Michielsen

Paperback / softback | Nederlands | Biografieën literaire auteurs

"Aster Berkhof 100 jaar nieuwsgierigheid" biedt een overzicht van het leven van een van de meest populaire Vlaamse auteurs uit de twintigste eeuw. Als geen ander slaagde Berkhof erin alle geledingen van de Vlaamse bevolking aan het lezen te krijgen. Hij schreef [lees verder...]

In stock

Meer berichtjes van Frank Hellemans

August Vermeylen: 150 jaar oud maar eeuwig jong

Recensie Frank Hellemans - 11/05/2022
Er zijn weinig Vlaamse literatoren die zo precies en scherp over hun tijd hebben geschreven als de Brusselse ‘more brains’-essayist August Vermeylen (1872-1945) die 150 jaar geleden op 12 mei is geboren. Zijn oproep voor gemeenschapsvorming en -kunst klinkt vandaag luider dan ooit: van Sammy Mahdi [lees verder]

Lachen is gezond en vooral subversief: Walter van den Broecks Uilenspiegel

Recensie Frank Hellemans - 03/05/2022
Iedereen heeft ooit wel eens gehoord van Tijl en zijn Nele, en van Lamme Goedzak. Maar wie kent het hele verhaal echt?
Het Franstalige origineel La légende d’Ulenspiegel van Charles De Coster uit 1867 nodigt niet direct uit voor een avondje leesvertier, wegens vrij langdradig en barok. Goed [lees verder]

Van Ann De Craemer tot Dimitri Verhulst: 5 auteurs voor de literaire lente

BlogFrank Hellemans - 19/04/2022
Nu de Literaire Lente als boekenevenement niet langer bestaat, organiseren we er zelf maar één met schrijvers die in april en mei met kakelvers werk komen. Te beginnen met Ann De Craemer en Hildegard van Bingen. Jeroen Theunissen, Gie Bogaert en Dimitri Verhulst maken het kwintet compleet.
Ideale [lees verder]

Prins zonder poen: het bewogen nomadenleven van Willem van Oranje

Recensie Frank Hellemans - 22/02/2022
Wie De Zwijger. Het leven van Willem van Oranje, de bijna 950 bladzijden dikke biografie van René van Stipriaan, doorneemt, komt onder de indruk van de manier waarop deze prins van Oranje 51 jaar lang het hoofd koel probeerde te houden onder de steeds wisselende mokerslagen van het lot. Willem van Oranje [lees verder]

Vaders en zonen

Recensie Frank Hellemans - 26/11/2021
Aan moederromans geen gebrek, maar ook vaders komen nu meer en meer in het vizier van hun schrijvende zonen. Sam De Graeve trok vijf jaar geleden op wandeltocht met zijn vader Jan langs de Muur van Hadrianus in Engeland. Nu papa plots in het ziekenhuis werd opgenomen, recapituleert hij in briefvorm hoe [lees verder]

Dé Boekenbeurs is dood, leve de boekenbeursjes?

BlogFrank Hellemans - 27/10/2021
Zoals in pre-coronatijden wordt het nooit meer. Zeker niet in de boekensector. De Antwerpse Boekenbeurs, het uithangbord van alles en iedereen die met schrijven en lezen bezig was, is versnipperd tot een lappendeken van tientallen initiatieven rond boeken en schrijvers. Elke stad – en zelfs bijna elke [lees verder]

Luc Devoldere begraaft tandeloze Taalunie

BlogFrank Hellemans - 20/10/2021
‘Vandaag zou ze niet meer worden opgericht.’ In een dubbelzinnige lofrede op 40 jaar Taalunie prijst essayist Luc Devoldere*, ex-hoofdredacteur van Ons Erfdeel-De Lage Landen, de verworvenheden van de Nederlandse Taalunie. Maar tegelijk waarschuwt hij dat ze haar ingeslapen status dringend moet reanimeren, [lees verder]

Van Tolstoj tot Elsschot en Jonathan Franzen: de familieroman is terug

BlogFrank Hellemans - 13/10/2021
Zelfs Bart Van Loo brengt zijn verhaal over de Bourgondiërs als een dynastiek familieverhaal, eerst in zijn boek en nu ook op het podium. Hoeft het dan te verwonderen dat familiesoaps op tv, zoals Thuis of Familie, kijkcijferkanonnen zijn? En dat heel wat schrijvers vandaag in dezelfde vijver gaan vissen, [lees verder]

Nobelprijs Literatuur 2021 voor Noor Jon Fosse of toch Annie Ernaux?

BlogFrank Hellemans - 06/10/2021
Eigenlijk had iedereen – ook deze Doorbraak-medewerker – vorig jaar gegokt op een zwarte Afrikaanse schrijfster, zoals Maryse Condé, een Franse auteur uit Guadeloupe. Sign of the times, weet je wel. Ook literaire jury’s zijn daar vaak gevoelig voor. Het werd dus wel een vrouw maar geen volwassen [lees verder]

Strop voor Vlaamse thrillerschrijvers

BlogFrank Hellemans - 29/09/2021
In 2022 is de kans gering dat een Vlaamse misdaadauteur nog eens aan het feesten zal zijn bij het winnen van De Gouden Strop, de belangrijkste literaire onderscheiding in het krimigenre. Alleen wie als Vlaamse schrijver bij een Nederlandse uitgeverij onder dak is, komt er dan immers nog voor in aanmerking.
[lees verder]

Van gefilte fisj tot fatalisme: Margot Vanderstraeten fileert de (Antwerpse) Joden

Recensie Frank Hellemans - 27/09/2021
Na het bijzonder succesvolle én aangrijpende Mazzel tov, serveert Margot Vanderstraeten met Minjan nieuwe verhalen over de ondoorgrondelijke Joodse ziel.
Koosjere kippensoep
Journaliste-auteur Margot Vanderstraeten scoorde dankzij Mazzel tov vier jaar geleden een internationale bestseller [lees verder]

Annelies Verbeke wil o zo graag een grote prijs en Herman Brusselmans niet

BlogFrank Hellemans - 15/09/2021
De literaire rentree is daar en daarmee ook het circus van de literaire prijzen. De longlist van de vroegere AKO Literatuurprijs – nu heet die Boekenbon Literatuurprijs – zorgde al meteen voor zure oprispingen bij de gepasseerde verhalenschrijfster Annelies Verbeke. Weer geen kans op de geldzak van [lees verder]

0
    0
    Jouw winkelmand
    Jouw winkelmand is leeg
      Bereken verzending
      Bon toepassen

      Bedankt!

      Je link is opgenomen. Hartelijk dank. We bekijken en plaatsen die zo snel mogelijk. Klik ‘Nog een link ingeven’ om een nieuwe link in te geven of klik op Terug om terug te gaan naar de vorige pagina.