Ik beweeg me en niemand schiet

Dit boek is de transcriptie van een reeks interviews van Tobias Schiff door de filmmakers Violaine de Villers en Jean-Marc Turine ter voorbereiding van de film Monsieur S. , Madame V. (1990). De tekst werd bewerkt door Hilde Desmet en later, in samenwerking met de epo uitgever Hugo Franssen, “gekneed en verder uitgewerkt”. Ik veronderstel dat dit slaat op de bladspiegels die de suggestie opwekken van een lang gedicht, zoals we dat kenden van De Ermittlung, het Auschwitz ”Oratorium” van Peter Weiss uit 1965. Weiss condenseerde de duizenden bladzijden van het eerste Auschwitzproces in Frankfurt/Main (1963-1968) tot één toneelavond. Hoewel (of wellicht omdát) hij marxist was, koos Peter Weiss voor de traditioneel religieuze vorm van een christelijk oratorium in 11 zangen om deze gruwelijke materie te kunnen verwerken. In zijn geval ging het om de miljoenen slachtffers van de Sjoa (Holocaust). De tekst van Tobias Schiff daarentegen gaat inhoudelijk om een “ego-document”, het persoonlijk verhaal van zijn aanhouding als zeventienjarige jood in Antwerpen in 1942 tot zijn bevrijding uit Bergen-Belsen in 1945 en de jaren nadien.

De vorm van de bladspiegel is daarom enigszins misleidend, want bij Schiff, in tegenstelling tot Weiss, gaat het niet echt om een gedicht, maar om de verdeling van een doorgaans nuchter, realistisch verhaal in korte,  vaak elliptische zinnen die naar de vorm aan poëzie herinneren, maar in feite een doorlopend verhaal vormen dat af en toe door inderdaad lyrische beschouwingen worden onderbroken.

Een treffend voorbeeld hiervan is zijn reactie op de bevrijding van Bergen-Belsen door de Engelsen, die het kamp als het ware zonder slag of stoot konden veroveren. De meeste ss-ers waren al vertrokken, de overgebleven leden van de kampbewaking liepen al een paar dagen met witte armbanden rond en lieten zich zonder verzet arresteren. Tobias Schiff ervaart dit met ongeloof en verbazing, en reageert dan op zijn heel eigen manier:

ik herinner me de volgende nacht

het weer was mooi

de lente hing in de lucht

we mochten buiten

ik ging naar de velden naast het kamp

en ik gaf mezelf bevelen

‘tiens,

ik ga nu eens

        4 stappen vooruit doen

omdat ik dat wil

en als ik dan daar sta

         ga ik me omdraaien

              en ga ik eens 6 stappen naar rechts’

(…)

ik dacht

‘ik kan dáár gaan

      en dáár

ik beweeg me

      en niemand schiet’

 

Dit en andere vergelijkbare passages, uiteraard naast de getuigenis,  vormen voor mij de hoogtepunten van dit boek.  Het zou wellicht nog beter gewerkt hebben, indien men alleen deze reflecties in dichtvorm had gedrukt, en de rest  van het verhaal een zo droge, naturalistische vorm gegeven had als de soms bloedstollende inhoud ervan: de verdwijning en dood van zijn moeder en zus, het ellendige einde van zijn vader, de ongenadige onderlinge strijd van de gevangenen om te overleven (“brood”!) en de weinige, voor de jonge Tobias existentiële momenten van solidariteit en, verrassend, van menselijkheid bij een handvol kapo’s en zelfs ss-ers.  Deze momenten waren wat hij de 1000 toevallen noemt waarvan hij, de overlever, op het juiste ogenblik en met ontzettend veel branie en durf gebruikt gemaakt heeft om weer eens aan een selectie te ontsnappen of een iets minder gevaarlijke functie in het kamp te bemachtigen. In dat laatste opzicht herinneren zijn overlevingsstrategieën aan de verhalen in de kampboeken van Primo Levi.

In tegenstelling tot veel van zijn lotgenoten heeft Tobias Schiff niet gezwegen, maar er actief voor gezorgd dat zijn boodschap over onmenselijkheid en het verzet daartegen telkens opnieuw werd verteld, van generatie op generatie. Dergelijke herinneringsarbeid is niet alleen typisch joods, waarschijnlijk als een reactie op de vele vervolgingen waaronder de joden over de eeuwen hebben geleden, maar ze heeft een universele inhoud gekregen, zeker nu we vandaag veel meer te weten zijn gekomen over andere vervolgingen van anders denkenden, anders geaarden en anders gekleurden, en ook daar vinden we midden in de verslagen van afgestompte maar dodelijke haat hier en daar een stem van menselijkheid en verzet, zowat het enige dat onze hoop in leven houdt. 

Terug op de plaats die ik nooit heb verlaten | Schiff Tobias

Allerlei | Nederlands | Geschiedenis algemeen

"Grote literatuur." En: "Een literaire ontdekking." Arnon Grunberg spaart in zijn voorwoord van Terug op de plaats die ik nooit heb verlaten de lof niet. Hij plaatst schrijver Tobias Schiff, Toschek voor de vrienden, zelfs in het rijtje van onder andere Primo Levi [lees verder...]

In stock

Meer berichtjes van Ludo Abicht

Spinozaland: een gevaarlijke wereld voor verlichte denkers

Recensie Ludo Abicht - 12/03/2021
Dit boek wordt voorgesteld als een faction, een historische roman die gebaseerd is op ware feiten, waarin de witte plekken, bijvoorbeeld de gesprekken en discussies, zo waarheidsgetrouw mogelijk worden gereconstrueerd. Het is een genre waarvan onder meer de Engelse auteur Hilary Mantel het grote voorbeeld [lees verder]

Waarom de neoliberalen en niet de ‘populisten’ de vijand zijn

Recensie Ludo Abicht - 20/02/2021
“Dit boek begon als een politieke brandbrief.”  De politiek filosoof, hoogleraar aan de UvA en columnist Ewald Engelen wilde zijn landgenoten in een kort en krachtig essay ertoe aanzetten, tijdens de verkiezingen op 17 maart 2021 vooral niet nog maar eens op de partij van premier Rutte te stemmen. [lees verder]

Kafka und kein Ende

BlogLudo Abicht - 17/03/2019
Een ander zei: ‘Ik wed dat ook dit een parabel is.’
De eerste zei: ‘Je hebt gewonnen.’
De tweede zei: ‘Jammer genoeg alleen maar in de parabel.’
De eerste zei: ‘Nee, in werkelijkheid; in de parabel heb je verloren.’
(Over de parabels.)
Dit is een bijzonder [lees verder]

Hoe genees je een rancuneus burger?

BlogLudo Abicht - 16/02/2019
‘Hun opkomst is met aandoenlijke naïviteit voorbereid door alle zegeningen van de democratie, zoals daar zijn algemene leerplicht en Volksuniversiteiten en Openbare Leeszalen, en wanneer het ressentiment van allen tegen allen zich op een gegeven ogenblik tégen deze instituten richt, dan kan men alleen [lees verder]

De Sjoa als blijvend mysterie

BlogLudo Abicht - 20/01/2019
Op 16 januari 2019, om 9.41 uur, meldde Google dat er op dit ogenblik ongeveer 72.000.000 (tweeënzeventig miljoen) teksten (artikels, boeken en verwijzingen) over de Holocaust konden geconsulteerd worden en het einde is nog lang niet in zicht. Dat was mijn eerste reactie toen ik zag dat dit nieuwe boek [lees verder]

Doe je deur niet dicht. Wend je hoofd niet af

BlogLudo Abicht - 09/12/2018
In een laatste interview met Traudl Junge, die van 1942 tot aan Hitlers zelfmoord de jongste secretaresse van de Führer geweest was, zei de interviewer dat voor een Duits meisje van haar generatie die blinde verheerlijking van Hitler bijna onvermijdeijk geweest was. Daarop antwoordde de toen meer dan [lees verder]

Ik beweeg me en niemand schiet

BlogLudo Abicht - 31/03/2017
Dit boek is de transcriptie van een reeks interviews van Tobias Schiff door de filmmakers Violaine de Villers en Jean-Marc Turine ter voorbereiding van de film Monsieur S. , Madame V. (1990). De tekst werd bewerkt door Hilde Desmet en later, in samenwerking met de epo uitgever Hugo Franssen, “gekneed [lees verder]

Le must de Mertens

BlogLudo Abicht - 28/01/2017
Tussen 1880 en 1914 werd het publieke leven in de Verenigde Staten regelmatig opgeschrikt door boeken en artikels van zogenaamde “muckrakers” (slijkomwoelers), auteurs en journalisten die het stof vanonder de tapijten haalden en wantoestanden onthulden en hekelden. Een van de bekendste was Upton [lees verder]
0
    0
    Jouw winkelmand
    Jouw winkelmand is leeg
      Bereken verzending
      Bon toepassen

      Bedankt!

      Je link is opgenomen. Hartelijk dank. We bekijken en plaatsen die zo snel mogelijk. Klik ‘Nog een link ingeven’ om een nieuwe link in te geven of klik op Terug om terug te gaan naar de vorige pagina.