Hoe genees je een rancuneus burger?

‘Hun opkomst is met aandoenlijke naïviteit voorbereid door alle zegeningen van de democratie, zoals daar zijn algemene leerplicht en Volksuniversiteiten en Openbare Leeszalen, en wanneer het ressentiment van allen tegen allen zich op een gegeven ogenblik tégen deze instituten richt, dan kan men alleen maar zeggen dat ondank ’s werelds loon is.’

Met ‘hun opkomst’ bedoelde Menno ter Braak in dit pamflet uit 1937 de bruine bende van Anton Mussert en diens nationaalsocialistische geestgenoten in het buitenland.

Oorzaken

Deze als antifascist bekende Nederlandse criticus zocht hier naar de ware oorzaken van het razendsnel toenemende fascisme. Hij verwierp de klassieke marxistische analyse van een machtsovername door het grootkapitaal dat misbruik maakte van de ellende van het proletariaat die onder meer door de Derde Internationale en, in 1942, in Behemoth. De structuur van het nationaalsocialisme van Franz Neumann uitgewerkt werd. Hij was het eerder onbewust eens met een ander prominent lid van de Frankfurter Schule, Herbert Marcuse, die net als ter Braak stelde dat het fascisme en nationaalsocialisme onbedoelde maar legitieme vruchten waren van het liberalisme. Ter Braak geloofde niet dat sociale hervormingen, gezondere woningen en een hogere koopkracht het fenomeen nog konden tegenhouden, evenmin als een betere voorlichting door het onderwijs en de overheid (volkshogescholen en dergelijke).

Psychologie

Want het kwaad zat wellicht niet dieper, maar was veel breder verspreid: kasteelheren en arme boeren, bankiers en daklozen konden elkaar vinden in één grote rancunebeweging ‘van allen tegen allen’ die het volgens hen beter hadden. En wie zegt dat (zwarte en andere) baronnen en leden van de welgestelde hogere klassen ook geen rancunes konden koesteren? Kijk maar naar de telkens opnieuw opduikende Jodenhaat die solidair door burgers van àlle klassen, standen, kunstrichtingen en religies gedeeld wordt.

Nee, dus geen materialistische verklaring voor deze potsierlijke maar dodelijk gevaarlijke beweging, ook geen metafysische of ethische klacht over de gevolgen van de zondeval en de morele verloedering, maar een heldere psychologische kijk op wat in zijn tijd rancune en ressentiment genoemd werd, en nu eerder woede en haat heet. Onder invloed van deze felle, existentiële gevoelens kan de afkeer tegen de vermeende elite, waartoe inderdaad heel vaak de Joden gerekend werden – denk aan de theorie van Hannah Ahrendt over de Jood als bankier en intellectueel – heel ver gaan, veel verder dan ter Braak zich nog in 1937 kon inbeelden.

Ontgoochelende democratie

Op dat punt staat hij dichter bij de benadering in de ‘Dialectiek van de Verlichting’ (Adorno en Horkheimer) dan hem lief zou zijn, want ook deze school, die nota bene ontstaan is uit de behoefte het opkomende nationaalsocialisme te begrijpen, had het over de grote ontgoocheling in de beloften van de democratie. Alleen gaat ter Braak nog en flinke stap verder:

‘Wie dus over raté’s en rancune wil handelen, zal zich eerst rekenschap hebben te geven van de alomtegenwoordigheid van het gelijkheidsideaal en dientengevolge de alomtegenwoordigheid van de rancune.’  Deze term (dientengevolge) is hier veelzeggend.

En verder: ‘Omdat de tegenstelling tussen democratie en nationaalsocialisme, of tussen socialisme en nationaalsocialisme slechts een zeer voorlopige tegenstelling is, die hoogstens aangeeft dat er een verschil is tussen de wijze waarop het ressentiment zich aandient.’

Hier is niet alleen sprake van ontgoocheling over de niet ingeloste beloften van de verlichting (‘vrijheid, gelijkheid, broederlijkheid’), waarvoor nog zal moeten gevochten worden, maar ook van de onmogelijkheid en dus leugenachtigheid van deze democratische utopieën. De mensen zijn ongelijk geboren en die ongelijkheid zal altijd blijven bestaan, ondanks de vermenigvuldiging van de ‘fondsen voor meest begaafden’ en andere goedbedoelde pedagogische en volksverheffende initiatieven.

Opportunisme

Het is duidelijk dat Menno ter Braak het nationaalsocialisme niet op de eerste plaats bestrijdt omdat hij een democraat is, maar omdat de meest weerzinwekkende vormen van fascisme enigszins (het woord staat hier niet voor niets) kunnen en dus moeten tegengewerkt worden door wat hij het ‘kritische opportunisme’ noemt:

‘Daarvoor is nodig dat de macht van het ressentiment over onze gehele cultuur wordt erkend, want de bestrijding van de frase door de contra-frase, die in de strijd om de macht tussen democratie en nationaalsocialisme onontbeerlijk is, verplicht de intellectuelen geenszins tot kritiekloos meelopen; dit kritisch opportunisme is het teken van hun ‘trouw aan de democratie’.

Dit citaat staat op de allerlaatste bladzijde van dit essay. Jammer dat ter Braak hier niet uitvoeriger op deze intrigerende term (‘kritisch opportunisme’) is ingegaan: dat intellectuelen zich per definitie ‘kritisch’ moeten opstellen, is sinds Zola en de Dreyfusaffaire vanzelfsprekend. Maar het blijft onduidelijk over welk ‘opportunisme’ het hier gaat, vooral omdat hij in deze tekst regelmatig fulmineert tegen intellectuelen die op zoek gaan naar een paar ‘goede punten’ in deze fascistische bewegingen, wat hun oppositie zou verzwakken.

En indien we dit pamflet willen actualiseren, zoals Bas Heijne doet in het voorwoord, zou het nuttig zijn, deze ongewone term te begrijpen zoals de auteur het bedoeld had.

Meer berichtjes van Ludo Abicht

Spinozaland: een gevaarlijke wereld voor verlichte denkers

Recensie Ludo Abicht - 12/03/2021
Dit boek wordt voorgesteld als een faction, een historische roman die gebaseerd is op ware feiten, waarin de witte plekken, bijvoorbeeld de gesprekken en discussies, zo waarheidsgetrouw mogelijk worden gereconstrueerd. Het is een genre waarvan onder meer de Engelse auteur Hilary Mantel het grote voorbeeld [lees verder]

Waarom de neoliberalen en niet de ‘populisten’ de vijand zijn

Recensie Ludo Abicht - 20/02/2021
“Dit boek begon als een politieke brandbrief.”  De politiek filosoof, hoogleraar aan de UvA en columnist Ewald Engelen wilde zijn landgenoten in een kort en krachtig essay ertoe aanzetten, tijdens de verkiezingen op 17 maart 2021 vooral niet nog maar eens op de partij van premier Rutte te stemmen. [lees verder]

Kafka und kein Ende

BlogLudo Abicht - 17/03/2019
Een ander zei: ‘Ik wed dat ook dit een parabel is.’
De eerste zei: ‘Je hebt gewonnen.’
De tweede zei: ‘Jammer genoeg alleen maar in de parabel.’
De eerste zei: ‘Nee, in werkelijkheid; in de parabel heb je verloren.’
(Over de parabels.)
Dit is een bijzonder [lees verder]

Hoe genees je een rancuneus burger?

BlogLudo Abicht - 16/02/2019
‘Hun opkomst is met aandoenlijke naïviteit voorbereid door alle zegeningen van de democratie, zoals daar zijn algemene leerplicht en Volksuniversiteiten en Openbare Leeszalen, en wanneer het ressentiment van allen tegen allen zich op een gegeven ogenblik tégen deze instituten richt, dan kan men alleen [lees verder]

De Sjoa als blijvend mysterie

BlogLudo Abicht - 20/01/2019
Op 16 januari 2019, om 9.41 uur, meldde Google dat er op dit ogenblik ongeveer 72.000.000 (tweeënzeventig miljoen) teksten (artikels, boeken en verwijzingen) over de Holocaust konden geconsulteerd worden en het einde is nog lang niet in zicht. Dat was mijn eerste reactie toen ik zag dat dit nieuwe boek [lees verder]

Doe je deur niet dicht. Wend je hoofd niet af

BlogLudo Abicht - 09/12/2018
In een laatste interview met Traudl Junge, die van 1942 tot aan Hitlers zelfmoord de jongste secretaresse van de Führer geweest was, zei de interviewer dat voor een Duits meisje van haar generatie die blinde verheerlijking van Hitler bijna onvermijdeijk geweest was. Daarop antwoordde de toen meer dan [lees verder]

Ik beweeg me en niemand schiet

BlogLudo Abicht - 31/03/2017
Dit boek is de transcriptie van een reeks interviews van Tobias Schiff door de filmmakers Violaine de Villers en Jean-Marc Turine ter voorbereiding van de film Monsieur S. , Madame V. (1990). De tekst werd bewerkt door Hilde Desmet en later, in samenwerking met de epo uitgever Hugo Franssen, “gekneed [lees verder]

Le must de Mertens

BlogLudo Abicht - 28/01/2017
Tussen 1880 en 1914 werd het publieke leven in de Verenigde Staten regelmatig opgeschrikt door boeken en artikels van zogenaamde “muckrakers” (slijkomwoelers), auteurs en journalisten die het stof vanonder de tapijten haalden en wantoestanden onthulden en hekelden. Een van de bekendste was Upton [lees verder]
0
    0
    Jouw winkelmand
    Jouw winkelmand is leeg
      Bereken verzending
      Bon toepassen

      Bedankt!

      Je link is opgenomen. Hartelijk dank. We bekijken en plaatsen die zo snel mogelijk. Klik ‘Nog een link ingeven’ om een nieuwe link in te geven of klik op Terug om terug te gaan naar de vorige pagina.