Hoe ‘fout’ waren Filip De Pillecyn en Hugo Claus? Wacht tot 2045

Het is een open informatiemaatschappij onwaardig: vijfenzeventig jaar na het einde van de Tweede Wereldoorlog blijven de archieven over repressie en zuivering — zeg maar over collaboratie tijdens WO II — nog altijd achter slot en grendel. Ondanks pionierswerk van Luc Huyse en Koen Aerts is het grotendeels gissen naar de details uit de 405.067 collaboratiedossiers die in de catacomben van het Brusselse Archief van het Militair Gerechtshof sluimeren. En die pas honderd jaar na datum — vanaf 2045 dus — vrij kunnen worden geraadpleegd.

Steeds dezelfde bronnen

Misschien is het ook daarom dat de Mechelse historicus Herwig De Lannoy in het nieuwste jaarboek over Filip De Pillecyn (1891-1962) zo hard is in zijn verdict over de historiek van de collaboratie tot nu toe. Het weinige studiewerk dat er nu is, zo De Lannoy, keert altijd weer naar dezelfde beperkte bronnen terug. ‘Het beste overzicht is nog steeds het achtste deel uit de reeks België in de Tweede Wereldoorlog uit 1990 dat een product is van de gekende BRT-televisiereeks.’ Hulde dus aan het werk van Rudi Van Doorslaer en Maurice De Wilde, zeg maar. Maar veel werk aan de winkel blijkbaar voor onze huidige historici.

Ondertussen sloeg De Lannoy zelf de hand aan de ploeg. Hij putte daarbij uit het onontgonnen privé-archief van de Mechelse Vlaamsgezinde christendemocratische politicus Cyriel Neefs (1849-1976). In het lijvige openingsartikel uit het nieuwste jaarboek van het De Pillecyngenootschap reconstrueert hij de Mechelse jaren tussen 1933 en 1944 van De Pillecyn, prins van de Vlaamse letteren.

Schrijver-journalist-activist

De Pillecyn verkaste als 42-jarige schrijver-journalist in 1933 vanuit een atheneum in Malmédy naar het atheneum Pitzemburg in Mechelen. Daar was schrijver Maurits Sabbe ooit nog leraar geweest. De Pillecyn zou er zich tot mentor van Piet Van Aken, auteur van onder andere Klinkaart en De blinde spiegel, ontpoppen. De Pillecyn schreef met Monsieur Hawarden uit 1935 de eerste roman in de Nederlandstalige letteren over een transgender. Hij was ook al sinds de Eerste Wereldoorlog een belangrijke speler in de Vlaamse intelligentsia. Hij was de eerste journalist van De Standaard, hoofdredacteur van De Tijd én gepromoveerd literatuurhistoricus met een dissertatie over priester-schrijver Hugo Verriest. Deze pleitbezorger van Guido Gezelle was voor De Pillecyn de grote inspiratiebron om zich ook als politiek activist zonder partijlidkaart te engageren in het rijke Vlaamse cultuurleven van het interbellum.

In Mechelen werd hij zo al gauw de spil van allerlei culturele flamingantische organisaties. Met Duitse goedkeuring en ondersteuning organiseerde hij er jaarlijks de ‘Nationale Kultuurdagen’, waar De Lannoy in zijn artikel op focust. Wat blijkt? Deze cultureel-literaire hoogmis bestond al voor de Duitse bezetting van België. Ze kreeg wel meer armslag dankzij de Duitse bezetter en schreef zich duidelijk in de nationaalsocialistische cultuurpolitiek in. De Lannoy vertelt, ook met foto’s, hoe in 1943 naast Ernest Claes onder anderen Cyriel Verschaeve te gast was. ‘Tijdens de academische zitting ging Cyriel Verschaeve heftig tekeer in een geruchtmakende “lijkrede van de Vlaamse kultuur”, met een vlijmscherpe uitval naar de bolsjewieken in Rusland en de Joden.’

Vijf jaar tegen de muur

Er kan dus geen twijfel over bestaan dat De Pillecyn inderdaad boter op het hoofd had. En dat hij als literair organisator hand- en spandiensten verleende aan het naziregime. Maar De Lannoy stipt eveneens aan dat De Pillecyn altijd een eerder apolitieke, volkse en Vlaamse koers voer. Hij zou amper twee jaar lid zijn geweest van het VNV (Vlaams Nationaal Verbond) en DeVlag (Duits-Vlaamse Arbeidsgemeenschap). Die verliet hij allebei in 1942 omdat hun banden met de SS te innig werden. In 1944 werd De Pillecyn gearresteerd. Hij zou pas vijf jaar later voorwaardelijk worden vrijgelaten uit de gevangenis van Sint-Gillis. Daar hield hij onder andere zijn gevangenisdagboek Tegen de muur bij en voltooide Mensen achter de dijk, zijn meest beklijvende roman.

Dan hadden vader en moeder Claus meer geluk toen ze allebei ‘slechts’ uit hun burgerrechten werden ontzet. Vader-drukker Jozef fungeerde tijdens de oorlog als ‘blokleider’ van het VNV in Kortrijk. Mama Germaine was secretaresse en verpleegster voor de Kortrijkse afdeling van de Duitse vliegtuigfabrikant ERLA geweest. Zoon Hugo was minderjarig tijdens de oorlog en paradeerde als vijftienjarig lid van het NSJV — de nationaalsocialistische jeugdafdeling van het VNV — wel eens rond in uniform, voorzien van mes en granaat (?). Macho Claus had trouwens iets met messen. Dat blijkt bijvoorbeeld uit zijn prachtige novelle Het mes (1958) over een 13-jarige jongen die zijn onschuld verliest.

Dossier Hugo Claus

Hugo Claus heeft dat lidmaatschap nooit verzwegen. Hij zou trouwens in de onmiddellijke naoorlogse periode nog mee werken aan rechtse, Vlaams-nationalistische bladen, zoals Branding en Ons Verbond. Bijna was zijn romandebuut De Metsiers ook bij een excentrieke flamingantische uitgever verschenen. Maar door een samenloop van omstandigheden belandde hij toch in het voornamelijk vrijzinnige fonds van Angèle Manteau. Tegen 1951 ontpopte Claus zich helemaal tot enfant terrible die in de kringen van het Nieuw Vlaams Tijdschrift Frans begon te spreken om te provoceren.

Toen de Antwerpse literatuurprof Kevin Absillis in 2009 met Vechten tegen de bierkaai een boek over de lange uitgeverscarrière van Angèle Manteau uitbracht, kwam aan het licht dat er niet alleen over Jozef maar ook over Hugo Claus een gerechtelijk dossier was aangelegd door het Krijgsauditoraat.

Dossier nr. 27082 Hugo Claus, zo Absillis, is vrij summier maar bestaat toch uit verschillende documenten met een twintigtal uittreksels over het buurtonderzoek dat toen naar de familie Claus is gevoerd, inclusief getuigen à charge en à décharge. Het bevat onder andere een brief van de 15-jarige Hugo die als de oudste van vier broers smeekt om vader Jozef niet langer in voorhechtenis te houden, omdat moeder Germaine ziek was. Buren vertellen er ook dat ze de tiener Hugo in nazi-uniform hebben gezien. En er is zelfs sprake van een granaat onder de koppelriem. Het dossier tegen Claus junior werd vervolgens geseponeerd. Beide ouders werden, zoals al aangegeven, voor enige tijd uit hun burgerrechten ontzet.

Sesam, open u

Absillis gaf toen aan dat de procedure om toegang te krijgen tot het Brusselse Archief van het Militair Gerechtshof loodzwaar is. Ze neemt al vlug enkele maanden tot een jaar in beslag. Dat is nog steeds zo. Gemotiveerde aanvragen van onderzoekers maken in de regel veel meer kans dan vragen van familieleden om het dossier te mogen inkijken. Nieuwssite Apache becijferde dat minstens een kwart van de familieleden bot ving bij zijn aanvraag.

Wordt het niet hoog tijd om deze oorlogsarchieven eindelijk open te stellen voor iedereen? Nu de rechtstreeks betrokkenen op een enkele uitzondering na niet meer leven? Voor burgerlijke rechtszaken volstaat dertig jaar, leert de site van het rijksarchief, om documenten te mogen raadplegen. Waarom werd en wordt voor de vrije raadpleging van dossiers, zoals in het geval van de collaboratie en de nasleep ervan, een moratorium van zeggen en schrijven honderd (100!) jaar opgelegd? Wie als slagzin ‘ons collectief geheugen’ hanteert, zou beter moeten weten. Of lijdt zelf aan selectief geheugenverlies.

Sesam, open u! Dan pas zal het verhaal van de collaboratie, repressie en zuivering met alle plussen en minnen écht kunnen worden verteld.

Mensen achter de dijk | Filip De Pillecyn

Paperback / softback | Nederlands | Literaire roman, novelle

Op drie maand tijd, tussen juli en september 1947, en in cel 199 van de gevangenis van Sint-Gillis, schreef de ‘prins der Nederlandse letteren’ Filip De Pillecyn zijn meesterwerk Mensen achter de dijk. De roman is gesitueerd in zijn geboortedorp Hamme, het [lees verder...]

In stock

Meer berichtjes van Frank Hellemans

August Vermeylen: 150 jaar oud maar eeuwig jong

Recensie Frank Hellemans - 11/05/2022
Er zijn weinig Vlaamse literatoren die zo precies en scherp over hun tijd hebben geschreven als de Brusselse ‘more brains’-essayist August Vermeylen (1872-1945) die 150 jaar geleden op 12 mei is geboren. Zijn oproep voor gemeenschapsvorming en -kunst klinkt vandaag luider dan ooit: van Sammy Mahdi [lees verder]

Lachen is gezond en vooral subversief: Walter van den Broecks Uilenspiegel

Recensie Frank Hellemans - 03/05/2022
Iedereen heeft ooit wel eens gehoord van Tijl en zijn Nele, en van Lamme Goedzak. Maar wie kent het hele verhaal echt?
Het Franstalige origineel La légende d’Ulenspiegel van Charles De Coster uit 1867 nodigt niet direct uit voor een avondje leesvertier, wegens vrij langdradig en barok. Goed [lees verder]

Van Ann De Craemer tot Dimitri Verhulst: 5 auteurs voor de literaire lente

BlogFrank Hellemans - 19/04/2022
Nu de Literaire Lente als boekenevenement niet langer bestaat, organiseren we er zelf maar één met schrijvers die in april en mei met kakelvers werk komen. Te beginnen met Ann De Craemer en Hildegard van Bingen. Jeroen Theunissen, Gie Bogaert en Dimitri Verhulst maken het kwintet compleet.
Ideale [lees verder]

Prins zonder poen: het bewogen nomadenleven van Willem van Oranje

Recensie Frank Hellemans - 22/02/2022
Wie De Zwijger. Het leven van Willem van Oranje, de bijna 950 bladzijden dikke biografie van René van Stipriaan, doorneemt, komt onder de indruk van de manier waarop deze prins van Oranje 51 jaar lang het hoofd koel probeerde te houden onder de steeds wisselende mokerslagen van het lot. Willem van Oranje [lees verder]

Vaders en zonen

Recensie Frank Hellemans - 26/11/2021
Aan moederromans geen gebrek, maar ook vaders komen nu meer en meer in het vizier van hun schrijvende zonen. Sam De Graeve trok vijf jaar geleden op wandeltocht met zijn vader Jan langs de Muur van Hadrianus in Engeland. Nu papa plots in het ziekenhuis werd opgenomen, recapituleert hij in briefvorm hoe [lees verder]

Dé Boekenbeurs is dood, leve de boekenbeursjes?

BlogFrank Hellemans - 27/10/2021
Zoals in pre-coronatijden wordt het nooit meer. Zeker niet in de boekensector. De Antwerpse Boekenbeurs, het uithangbord van alles en iedereen die met schrijven en lezen bezig was, is versnipperd tot een lappendeken van tientallen initiatieven rond boeken en schrijvers. Elke stad – en zelfs bijna elke [lees verder]

Luc Devoldere begraaft tandeloze Taalunie

BlogFrank Hellemans - 20/10/2021
‘Vandaag zou ze niet meer worden opgericht.’ In een dubbelzinnige lofrede op 40 jaar Taalunie prijst essayist Luc Devoldere*, ex-hoofdredacteur van Ons Erfdeel-De Lage Landen, de verworvenheden van de Nederlandse Taalunie. Maar tegelijk waarschuwt hij dat ze haar ingeslapen status dringend moet reanimeren, [lees verder]

Van Tolstoj tot Elsschot en Jonathan Franzen: de familieroman is terug

BlogFrank Hellemans - 13/10/2021
Zelfs Bart Van Loo brengt zijn verhaal over de Bourgondiërs als een dynastiek familieverhaal, eerst in zijn boek en nu ook op het podium. Hoeft het dan te verwonderen dat familiesoaps op tv, zoals Thuis of Familie, kijkcijferkanonnen zijn? En dat heel wat schrijvers vandaag in dezelfde vijver gaan vissen, [lees verder]

Nobelprijs Literatuur 2021 voor Noor Jon Fosse of toch Annie Ernaux?

BlogFrank Hellemans - 06/10/2021
Eigenlijk had iedereen – ook deze Doorbraak-medewerker – vorig jaar gegokt op een zwarte Afrikaanse schrijfster, zoals Maryse Condé, een Franse auteur uit Guadeloupe. Sign of the times, weet je wel. Ook literaire jury’s zijn daar vaak gevoelig voor. Het werd dus wel een vrouw maar geen volwassen [lees verder]

Strop voor Vlaamse thrillerschrijvers

BlogFrank Hellemans - 29/09/2021
In 2022 is de kans gering dat een Vlaamse misdaadauteur nog eens aan het feesten zal zijn bij het winnen van De Gouden Strop, de belangrijkste literaire onderscheiding in het krimigenre. Alleen wie als Vlaamse schrijver bij een Nederlandse uitgeverij onder dak is, komt er dan immers nog voor in aanmerking.
[lees verder]

Van gefilte fisj tot fatalisme: Margot Vanderstraeten fileert de (Antwerpse) Joden

Recensie Frank Hellemans - 27/09/2021
Na het bijzonder succesvolle én aangrijpende Mazzel tov, serveert Margot Vanderstraeten met Minjan nieuwe verhalen over de ondoorgrondelijke Joodse ziel.
Koosjere kippensoep
Journaliste-auteur Margot Vanderstraeten scoorde dankzij Mazzel tov vier jaar geleden een internationale bestseller [lees verder]

Annelies Verbeke wil o zo graag een grote prijs en Herman Brusselmans niet

BlogFrank Hellemans - 15/09/2021
De literaire rentree is daar en daarmee ook het circus van de literaire prijzen. De longlist van de vroegere AKO Literatuurprijs – nu heet die Boekenbon Literatuurprijs – zorgde al meteen voor zure oprispingen bij de gepasseerde verhalenschrijfster Annelies Verbeke. Weer geen kans op de geldzak van [lees verder]

0
    0
    Jouw winkelmand
    Jouw winkelmand is leeg
      Bereken verzending
      Bon toepassen

      Bedankt!

      Je link is opgenomen. Hartelijk dank. We bekijken en plaatsen die zo snel mogelijk. Klik ‘Nog een link ingeven’ om een nieuwe link in te geven of klik op Terug om terug te gaan naar de vorige pagina.