Het nieuwe verraad van de klerken

De spanwijdte van 98% van de Vlaamse journalisten is Brussel en Noord-België, de spanwijdte van Anne Applebaum is tweederde van de globe: Europa met Rusland tot Vladivostok en Amerika van Alaska tot Patagonië. De Republiek der Letteren, dat mooie ensemble van de Verlichting, waarin Europese wijsgeren, wetenschappers, schrijvers, dichters en salons publiceerden en debatteerden, is vandaag een ensemble van de globe en Anne Applebaum doet haar deel. Ze deed dat jarenlang als reporter en eindredacteur van het Britse The Spectator, columnist van The Atlantic en nadien als onderzoeker en schrijver van boeken als Tussen Oost en West, Goelag, IJzeren Gordijn en Rode Hongersnood. Titel na titel is het origineel en goedgeschreven onderzoek over het communisme en het postcommunisme.

Feest in het Oosten

Applebaum is een mooie vrouw, joods-Amerikaans-Pools en gehuwd met een ster van de Poolse dissidenten, Radek Sikorski. Zij is populair bij chique debatten en denktanks. Haar jongste boek is het uitgesponnen essay De Schemering van de Democratie. Applebaum opent haar lange opstel met de party die zij en haar man op 31 december 1999 geven op een uitgesleten en herbouwd landgoed in noordwest-Polen. De vorige bewoner was het Rode Leger.

In Chobielin wordt gedronken, gedanst, gepraat, geflirt en vertrouwensvol gekeken naar het nieuwe millennium. Op dat ogenblik, toen Polen op het punt stond om toe te treden tot het westen, tot de EU, voelde het aan alsof het bonte gezelschap schoolvrienden, oud-dissidenten, confraters, familie één ploeg vormde. Iedereen stond achter de democratie, was het eens over de weg naar voorspoed en was hoopvol. Applebaum stelt vast hoe die eensgezindheid weg is. Zij zou twintig jaar later de straat oversteken om sommige mensen die in Chobielin mee oudjaar vierden uit de weg te gaan. Die lui zouden op hun beurt weigeren bij haar op bezoek te komen of zouden verveeld zijn om toe te geven dat zij ooit bij het echtpaar Sikorski-Applebaum fuifden.

De Schemering van de Democratie is een fijne potpourri van diepe gedachten, interessante bronnen en namen, plus, niet te versmaden, zeer persoonlijke schetsen van mannen en vrouwen en situaties die haar angst om de schemering opwekken.

Einde van het Westen

Het boek zwerft van de luchtigheid van een feest naar de zwaarmoedigheid over het einde van een open, democratisch, vitaal westen. Beleven wij hier en nu opnieuw het einde van de Weimarrepubliek of het slotakkoord van het creatieve, wereldwijze Wenen van de laatste Habsburgers? Applebaum citeert Karen Stenner, een gedragswetenschapper, die aan karakter- en landenonderzoek doet en vindt dat een derde van bevolking in gelijk welk land een autoritaire aanleg of vatbaarheid heeft. Deze autoritaire oriëntering verkiest orde en homogeniteit en kan aanwezig zijn, zonder op te vallen. Een libertarische aanleg verkiest verscheidenheid en verschillen.

Of de vatbaarheid voor het autoritaire uit het marxisme of het nationalisme stamt is bijzaak, het is een geestesinstelling en geen stel ideeën. Demagogen en kandidaat-dictators hebben een kring rond zich nodig van schrijvers, intellectuelen, pamflettenmakers, bloggers, televisiemensen, scheppers van memes om hun imago te verkopen bij het publiek. Autoritairen kunnen niet zonder mensen die hoogstaande wettelijke teksten gebruiken, die argumenten aanslepen om het breken van de grondwet als goed te bestempelen. Zonder leden van een intellectuele bovenlaag die bereid zijn om met de demagoog te kampen tegen de rest van de intellectuele elite, zelfs al zijn het medestudenten van de universiteit, hun collega’s of vrienden.

Verraad der klerken

Het verschijnsel is niet nieuw en werd in 1927 verwoord in La Trahison des Clercs van Julien Benda (vertaald als Het verraad der klerken). Die zag hoe ideologen van rechts en van links ofwel hun nationalistische passie in de vorm van het fascisme of hun klassenpassie in de vorm van het sovjet-marxisme propageerden en de centrale opdracht van een intellectueel, het zoeken en veilig stellen van de waarheid, verraadden. Tien jaar voor de Grote Terreur van Stalin en zes jaar voor Hitler aan de macht kwam, vreesde Benda dat auteurs, journalisten en essayisten zich zouden omvormen tot politieke entrepreneurs en propagandisten en geweld zouden loven. Sarcastisch noemde Benda deze anti-intellectuele intellectuelen ‘clercs’, klerken — afgeleid van clerus, kerkbedienaar of kerkhulpje.

De nieuwe autoritairen als Victor Orban van Hongarije, en zijn evenknieën in Polen, hebben geen nood aan massageweld om aan de macht te geraken en te blijven want zij steunen op klerken, intellectuele meelopers, in de ambtenarij, de staatsmedia, de gerechtshoven, de overheidsondernemingen. Van die hedendaagse klerken waren er op het feestje in Chobielin. De vier jaar Trump en zijn roemloze laatste weken vertonen ook de verschijnselen van een klerkendom dat tegen beter weten in, maar uit een autoritaire aanleg of gebelgdheid (een persoonlijke  wraakoefening om gemiste of niet toegekende kansen bij benoemingen onder een andere leider of een ander regime) achter de man optrekt.

Verleden

Hunkeren naar het verleden is er in twee soorten, aldus de Russische kunstenaar Svetlana Boym in haar elegante boek The Future of Nostalgia, waar Applebaum uit citeert. Weerkaatsende (‘reflective’) nostalgici treuren om het verleden, bezoeken kerken, zonder te geloven, verzamelen vergeelde brieven en foto’s en zijn ongevaarlijk. Restaurerende, herstellende (‘restorative’) nostalgici zijn mythemakers, bouwers van monumenten en architecten van nationalistische politiek projecten. Boym: ‘Zij bezinnen zich niet over het verleden, zij willen het verloren huis herbouwen, herkennen hun eigen ficties niet en leven van verzinsels, onwaarheden.’

Dat type heimwee gaat hand in hand met samenzweringstheorieën en halfgrote leugens, niet de Grote Leugen, wel de kleinere variant die minder steekt en doorzichtiger is. Applebaum belandt in het midden van haar boek bij een sleutelwerk van Fritz Sters The Politics of Cultural Despair. Deze studie van 1961 over de grondslagen van de nazi’s portretteert het Deutschtum middels teksten van Paul de Lagarde, Julius Langbehn en Moeller van den Bruck en hun mengeling van culturele wanhoop over de wereld waarin zij leefden met een mystiek nationalisme.

Culturele wanhoop is wat Anne Applebaum rond zich ziet opdagen in Centraal-Europa, de VS, Brazilië, Venezuela. Applebaum besluit dat deze analyses en debatten in het Frankrijk van Benda, in het Duitsland van Julius Langbehn, in het Amerika en Europa van Trump en von der Leyen steeds draaien rond de vragen: hoe is een natie gedefinieerd, wie mag haar een inhoud geven, wie zijn wij? Gedurende te veel jaren hebben wij ons ingebeeld dat die vragen opgelost waren. Anne Applebaum is een wijze voorvrouw voor een bezinning over de politiek en economische wervelingen in het derde decennium van het derde millennium.

De schemering van de democratie | Anne Applebaum

Paperback / softback | Nederlands | Geschiedenis algemeen

De schemering van de democratie van Anne Applebaum gaat over de verlokkingen van een autoritair systeem. In steeds meer landen heeft de democratie het zwaar. Liberale waarden worden ingeruild en het idee van een sterke leider die haast vereerd wordt, [lees verder...]

In stock

Meer berichtjes van Frans Crols

Loge en vrijmetselarij: Broeders voor het leven

Recensie Frans Crols - 30/01/2023
‘Broederschap’ kan je het noemen, zoals de titel van het boek. Wout Pittoors was mijn broeder in de journalistiek. Grappig, sinjoor, gehuwd met actrice Doris Van Caneghem die de Lage Landen afreisde. Wout was een logebroeder en colporteerde dat. Een Vlaamsgezinde progressieve dan nog. Deze [lees verder]

De man uit de toekomst: John Von Neumann was tweemaal Einstein

Recensie Frans Crols - 29/01/2023
Albert Einstein kent het kleinste wicht, John von Neumann is occult voor wie geen wiskundige, natuurkundige of atoomstrateeg is.
Bizar, want John von Neumanns vingerafdrukken staan op uw smartphone, uw computer, uw gametoestel, kernwapens, de speltheorie, het Von Karman Instituut in Sint-Genesius-Rode [lees verder]

Een parade van ploerten

Recensie Frans Crols - 17/01/2023
Simon Sebag Montefiore beviel tijdens corona van 1467 bladzijden over de geschiedenis van de wereld. Ontzettend leerzaam is het door de portretten van duizenden sleutelfiguren. De ruggengraat vormen de invloedrijke families van farao’s, satrapen, sjahs, consuls, keizers, koningen en presidenten. [lees verder]

Manager en cherubijn

Recensie Frans Crols - 15/12/2022
Boeken over managers zijn zo vaak zo dor. Ze tamboereren over techniekjes en verstoppen hun temperament, luimen, mislukkingen en liefdes. Een opgeschoonde woordenbrij is het. Niet zo bij Bessel Kok. Hier is deugddoend exhibitionisme de trend.
Publiceren over managers is een ondergeschoven kind [lees verder]

Het grote experiment: een dreunende verdediging van de gemeenschap en het culturele patriottisme

Recensie Frans Crols - 18/11/2022
De professorale ruziemakers over de Vlaamse canon moeten Het grote experiment lezen: een dreunende verdediging van de gemeenschap en het culturele patriottisme. Yascha Mounk herkauwt geen troep over het verwasemen van de democratie, de neergang van het Westen, de omvolking en meer onheilsdrolligheid. 
[lees verder]

Ex-ambassadeur Johan Verbeke voorziet Vlaamse EHBO voor diplomaten

Recensie Frans Crols - 17/11/2022
Ambassadeurs zijn als balsem voor de wereld. Vlaamse diplomaten zijn vandaag alomtegenwoordig. In de jaren zestig, zowat twee generaties geleden, had je een vlaag ‘Fayat Boys’ nodig om de achteropstelling van Vlaanderen te schrappen.
Bij de jezuïeten in Antwerpen studeerde ik handels- [lees verder]

Tegen de Vlaamse burgermensjes

Recensie Frans Crols - 01/11/2022
Als u nog één boek aanschaft voor nieuwjaar is de keuze simpel. Trouw moet blijken, Teksten uit Journaal van Mark Grammens is uw terechte gading. 288 bladzijden voor politieke, maatschappelijke en rebelse lekkerbekken.
Kop eraf als Trouw moet blijken van en over Mark Grammens (1933-2017) [lees verder]

De bonbons van Beëlzebub

Recensie Frans Crols - 18/10/2022

Drugs, ook wiet, zijn schunnig. Deze shit liberaliseren is de wens van wie zich de betere vindt. De verschoppelingen van de samenleving, de gezinnen, de landbouw en de fabrieken winnen echter bij een oorlog tegen narcotica. Crystal meth rukt op in de Lage Landen. De herontdekking is een diabolische [lees verder]

Wees niet dom, Afrika is een macht

Recensie Frans Crols - 04/10/2022
Afrika is geen land is een olifant van een boek: groot, machtig, statig, amusant, aanlokkelijk. Dipo Faloyin is journalist, geboren in Chicago, opgegroeid in Lagos en woont in Londen. Hij kust zijn continent, colporteert zelfspot en ziet westerlingen als rovers. Wat hij bewijst.
Eén land zonder [lees verder]

Weg met Balthasar Boma, leve ondernemer Ignace Van Doorselaere!

Recensie Frans Crols - 28/09/2022
Balthasar Boma is de enige ondernemer die alle Vlamingen kennen, maar eigenlijk zou dat Ignace Van Doorselaere moeten zijn. Je krijgt er twee voor de prijs van één. Deze braderie weegt twee boeken over ondernemen: De Essentie van Ignace Van Doorselaere en het engelstalige Woke Inc. van Vivek Ramaswamy. [lees verder]

De wiegen van de wetenschap

Recensie Frans Crols - 30/08/2022
Ja, u leest het goed, geen wieg wel wiegen. Maand na maand miezert smaad op de westerse eigendunk. De analyse met de vernietigende inzichten over China is pas lauw of de prediking hoe Afrika zijn noorderbuur zal klem rijden bezet de boekentoptien. De Hottentot met het geschrift hoe het gregoriaans daar [lees verder]

Mandeville: de Vlaamse vader van de economie

Recensie Frans Crols - 26/07/2022
Vlaanderen is braakland voor filosofen als Augustinus, Descartes, Hobbes, Kant en Hegel. Wel is er het (onbekende) vaderschap van Bernard Mandeville, een Vlaamse Nederlander, die Adam Smith, David Hume en Charles Darwin inspireerde.
Niet 1 Vlaming op 100, noch 1 liberaal op 1000, zeker geen 1 op [lees verder]

0
    0
    Jouw winkelmand
    Jouw winkelmand is leeg
      Bereken verzending
      Bon toepassen

      Bedankt!

      Je link is opgenomen. Hartelijk dank. We bekijken en plaatsen die zo snel mogelijk. Klik ‘Nog een link ingeven’ om een nieuwe link in te geven of klik op Terug om terug te gaan naar de vorige pagina.