Het DNA van de schone letteren

Zolang er mensen zijn, worden er verhalen verteld. Maar hebben verhalen wel een omslag nodig, en hoeven ze ‘schoon’ te zijn?

Boeken als nicheproduct

Ja, sterke verhalen die te denken geven, moeten kunnen worden gesavoureerd op papier of als e-boek. Maar nee, de meerderheid van de vertellingen werd en wordt via andere dragers doorgegeven: via de buurvrouw of -man, via Netflix of games en tegenwoordig op sociale media natuurlijk. En ga zo maar door met (technologische) media die de goeie ouwe drukpers ondertussen hebben aangevuld, en voor meer en meer jongeren ook hebben vervangen. Kortom, het boek met een omslag lijkt op weg om weer een nicheproduct te worden.

Tactiele en orale verhalen

Onze voorouders moesten het twee miljoen jaar geleden met alleen maar lichaamstaal doen. Ze vertelden al dansend en zingend letterlijk met handen en voeten over pijn en verrukking in hun dagelijkse strijd om te overleven. Vooral tijdens begrafenissen, geboortes, initiatierites en huwelijksfeesten werden die piekmomenten collectief uitgebeeld samen met de rechtstreeks betrokkenen. Versvoeten of meeslepend vertellen zijn niet voor niets lichamelijke, tactiele begrippen die hun oorsprong in deze oudste verhalen vinden.

Vandaar is het maar een kleine stap naar de eerste dramatische vertellingen die na de opvoering ervan te boek werden gesteld om op die manier onthouden te worden voor latere voorleessessies. Van het Gilgamesj-epos, de Homerische verhalen over de oorlog in Troje en de chaotische terugtocht daarna tot de oudtestamentische sagen. Ook hier draait alles om extreme belevenissen die al zingend en dansend door enkele hoofdpersonages worden gereciteerd. Deze uitgesproken mondelinge literatuur ging de primitief gescandeerde oerscènes meer en meer verfraaien met opvallende versieringen. Ze gaven in geuren en kleuren hoog op over de opwinding van overwinningen en de tristesse van nederlagen.

Met een boekje in een hoekje

Deze lichamelijk uitgebeelde en uitgesponnen voorgedragen vertellingen zijn het alfa en omega van de menselijke verhaalkunst. Een goed verhaal moet je voelen én horen. Het ook in intieme afzondering lezen, gebeurde pas op het einde van de middeleeuwen. Vooral monniken en mystici, zoals Thomas a Kempis, creëerden de cultus van het persoonlijke, studieuze lezen in angulo cum libello: met een boekje in een hoekje. Wie een boek leest, keert immers vaak terug op zijn passen en denkt al lezend na hoe hij zichzelf verhoudt tot datgene wat hij leest. Lezen wordt reflectie, letterlijk nadenken én het gelezene toetsen aan het eigen leven.

Schone Franse letteren

Echte schriftromans die vragen om individueel te worden gelezen, verschijnen pas in de zeventiende eeuw toen de schone letteren of belletrie in het Frankrijk van Lodewijk XIV ingang vonden. Het absolutistische Frankrijk is de uitvinder van les belles lettres en Nicolas Boileau zijn profeet. Hij formuleerde in zijn Art poétique met dank aan Aristoteles en Horatius de literaire kwaliteitsvoorschriften die een waardige uitstraling van de Franse grandeur zouden zijn. De drama’s van Pierre Corneille en Jean Racine vol ronkende alexandrijnen en retorische hoogstandjes vormden de belichaming ervan. De Franse Academie werd opgericht als waakhond voor de literaire kwaliteit van deze esthetiserende schrijfsels.

Don Quichote van Cervantes uit 1615, een parodie op de populaire ridderverhalen, wordt als de oudste roman beschouwd. In Frankrijk verschijnen in dezelfde eeuw  brievenboeken van adellijke dames, zoals De prinses van Clèves van Madame de La Fayette, die peilen naar de dynamiek van hun eigen gevoelens en hartstochten. Deze brievenroman ontpopt zich in de achttiende eeuw tot heuse liefdesroman. In de Engelse letteren staat Pamela van Samuel Richardson model voor de zogenaamde sentimentele damesroman: vrouwelijke hoofdpersonages ontleden voor vrouwelijke lezers hoe zij hun eigen society- en gevoelsleven verwerken, vaak met een pedagogische opdracht want de ondertitel van Richardsons bestseller luidde niet voor niets Virtue rewarded. In de Nederlandstalige literatuur gebeurt dit met Historie van Mejuffrouw Sara Burgerhart van Wolff en Deken dat ook in eerste instantie bedoeld was als stichtelijke lectuur voor de lezeressen.

Ontwikkelingsroman als succesformule

Het is pas in die negentiende eeuw dat de schriftroman met de realistische vertelkunst van Honoré de Balzac, Stendhal, Gustave Flaubert,  Emile Zola, Alessandro Manzoni en de grote Russen zijn serieux krijgt. Het leespubliek is niet langer aristocratisch maar burgerlijk en burgers krijgen graag een beeld hoe je het als neofiet in de samenleving uiteindelijk haalt op de omstandigheden. Wilhelms Meisters leerjaren van Goethe vertelt het exemplarische verhaal van een jongeling die eerst experimenteert met de liefde en met het vagabonderende theaterleven tot hij na die woelige start zichzelf vindt en bij wijze van beloning wordt opgenomen in  een elitegezelschap van wijze logebroeders.

Het verhaalstramien van deze ontwikkelingsroman – ook terug te vinden in Mozarts Toverfluit, de grootste burgerlijke opera uit die dagen – is tot vandaag trouwens het format van succesvolle mainstream tv- en filmverhalen. En ook van de huidige schriftroman. Van Max, Mischa en het Tet-offensief van de Noorse auteur Johan Harstad tot Een klein leven van de Amerikaanse schrijver Hanya Yanagihara: lezers krijgen via enkele markante hoofdpersonages een tastbaar beeld van een samenleving waarin de protagonisten met veel vallen en opstaan zichzelf proberen te vinden. Wie al strijdend en worstelend de meest grillige gebeurtenissen in het eigen leven probeert te bemeesteren, wint bij wijze van verlossing het lot. Of komt ouder en wijzer geworden – al dan niet melancholisch of verbitterd – tot ultiem inzicht en tot rust.

DNA van de literatuur

Het is de verdienste van de negentiende-eeuwse realistische ontwikkelingsroman dat deze verhaalvorm vandaag in alle mogelijke extraliteraire media – van games tot Netflix, van krantenjournalistiek tot tv-soaps – nog steeds allesoverheersend is. Iedereen leeft mee met de strapatsen van personages die het moeilijk hebben maar die niet bij de pakken blijven zitten en na heel wat strijd, kommer en kwel uiteindelijk toch uitzicht krijgen op een zinvol en vervuld leven. Ook in de Nederlandstalige bestsellerliteratuur is deze formule springlevend: van De ontdekking van de hemel van Harry Mulisch tot Vele hemels boven de zevende van Griet Op de Beeck.

Maar het is in zekere zin ook het drama van de ontwikkelingsroman dat deze extraliteraire media vaak overtuigender – zeg maar tactieler en oraler – dat verhaal kunnen inkleuren. Vertellen met handen en voeten én in geuren en kleuren zit in onze genen. Wie dat DNA het best in de vingers heeft, krijgt het meeste respons. In die zin zijn de HBO- en Netflix-series, en de populaire computergames, niet toevallig de meest geconsumeerde vertellingen van vandaag. Met filmische, digitale middelen valt blijkbaar zoveel kleurrijker en echter te vertellen dan met geschreven woorden.

Opgepast voor de implosie

Tenzij de schone letteren hun oorsprong niet vergeten natuurlijk. Grote literatuur zweert immers bij het tactiel-orale DNA van alle vertelkunst. In die zin heeft Els Snick gelijk wanneer ze haar zopas verschenen nieuwe, frisse vertaling van Radetzkymars, het meesterwerk van Joseph Roth nu mooi verlucht met tekeningen van Jan Vanriet, in Knack als volgt verdedigt: ‘Voorlezen is de lakmoesproef bij Roth. Door hun helderheid kun je zijn Duitse teksten hardop lezen zonder haperen. Als dat ook lukt met een vertaling, dan zit het goed.’

Meeslepend voorlezen uit een roman met een zich ontwikkelend verhaal blijft de lakmoesproef voor de schone letteren die in deze multimediale coronatijden willen overleven. Esthetiserend naar de eigen schrijversnavel kijken, leidt tot ronkende rococoliteratuur die aan het hof van de Zonnekoning bijval zou genieten, maar vandaag de schriftroman alleen maar verder in de eigen niche opsluit. Tot de implosie en het zwarte gat erop volgen, en ultieme betekenisloosheid zijn deel wordt.

Meer berichtjes van Frank Hellemans

Benno Barnard: ‘De verkrachting begint waar de handkus ophoudt’

Recensie Frank Hellemans - 31/01/2023
Afscheid van de handkus van Benno Barnard is een hoogst opmerkelijke mix van scherpe dagboeknotities met een speelse romanfantasie. Gemeenschappelijke noemer: de joods-christelijke beschaving die Barnard samen met de aristocratische handkus ziet verdwijnen en die hij daarom in zijn tactiel proza als [lees verder]

Leven en werken van Maurice Gilliams: biografie op komst

BlogFrank Hellemans - 13/07/2022
Nee, Maurice Gilliams (1900-1982) was geen collaborateur. En ja, meer dan waarschijnlijk heeft de officieel kinderloze Gilliams dan toch een (buitenechtelijke) zoon. Annette Portegies, die al in 1999 de opdracht aanvaardde om een biografie over Gilliams te maken, presenteert eind augustus 2022 in Weerspiegeld [lees verder]

Waarom valt er na Remco Campert zo weinig te lachen in de letteren?

BlogFrank Hellemans - 05/07/2022
Filmkomedies genoeg en Vlaamse tv-series vol kolder, karikaturen en groteske grollen. Maar wanneer kan je als lezer nog eens (glim)lachen bij het lezen van een Nederlandstalige roman? Ooit schreven auteurs voor hun plezier en schuwden allesbehalve de lichtvoetige en humorvolle toets, zoals de pas overleden [lees verder]

Waar zijn de literaire cafés met Toots Thielemans en gogogirls gebleven?

BlogFrank Hellemans - 28/06/2022
Remco Campert was er ooit kind aan huis. En dichters als Paul Snoek, Patrick Conrad en H.C.Pernath kwamen er geregeld over de vloer. Die laatste maakte er zelfs een dodelijke val. En ja, ook Hugo Schiltz en Henri-Floris Jespers frequenteerden de Antwerpse privéclub Vecu van 1961 tot 1983. Je zou warempel [lees verder]

Stachanovist Stijn Streuvels: hard werken loont

BlogFrank Hellemans - 21/06/2022
Bij alle gekte rond Felix Timmermans, die met de heruitgave van zijn Boerenpsalm plots weer een renaissance beleeft, krijgt ook Stijn Streuvels (1871-1969) in de luwte van zijn Lierse generatiegenoot meer dan terecht nog een late hommage. Stijn Streuvels 150 jaar. Een internationale auteur met universele [lees verder]

Maak kennis met de Engelse Bart Van Loo: Dan Jones over de Britse royals

BlogFrank Hellemans - 15/06/2022
Begin 2022 verscheen Van Rome tot Rome waarin de 40-jarige Engelse historicus Dan Jones 1000 jaar westerse middeleeuwse geschiedenis op 600 bladzijden comprimeert. Op zijn best is hij echter in Vorsten van Albion, de wervelend vertelde geschiedenis van het huis Plantagenet dat de Engelse kroon vanaf [lees verder]

Is Joachim Pohlmann echt de enige rechtse Vlaamse schrijver?

BlogFrank Hellemans - 08/06/2022
Eigenlijk is het hilarisch: het driemaandelijkse literaire tijdschrift Deus Ex Machina (DEM) brengt een themanummer over rechtse auteurs maar vindt nauwelijks pennen die zich waagden aan een stand van zaken. Resultaat: veel buitenlandse namen in deze rechtse literaire canon. En gelukkig toch ook Joachim [lees verder]

Arm Vlaanderen en het rijke oeuvre van Gaston Durnez

BlogFrank Hellemans - 25/05/2022
Gaston Durnez (1928-2019), tijdens de laatste jaren van zijn leven ook Doorbraak-medewerker, blijft hot dankzij Davidsfonds-uitgever Toon Horsten. Meest recente en nog nooit gepubliceerde tekst van Durnez is diens beschouwing over Boerenpsalm van Felix Timmermans die nu bij de heruitgave ervan verscheen [lees verder]

Waar blijft die Herman de Coninck-zaal in Mechelse bib?

BlogFrank Hellemans - 18/05/2022
Op zondag 22 mei is het 25 jaar geleden dat de toen amper 53-jarige dichter Herman de Coninck in de straten van Lissabon na een hartaanval in de armen van collega-dichteres Anna Enquist dood neerzeeg. De verslagenheid was groot want De Coninck was niet alleen een populaire, graag gelezen dichter – [lees verder]

August Vermeylen: 150 jaar oud maar eeuwig jong

Recensie Frank Hellemans - 11/05/2022
Er zijn weinig Vlaamse literatoren die zo precies en scherp over hun tijd hebben geschreven als de Brusselse ‘more brains’-essayist August Vermeylen (1872-1945) die 150 jaar geleden op 12 mei is geboren. Zijn oproep voor gemeenschapsvorming en -kunst klinkt vandaag luider dan ooit: van Sammy Mahdi [lees verder]

Ultima-winnares Annelies Verbeke zet kortverhaal en vergeten schrijfsters op de kaart

BlogFrank Hellemans - 04/05/2022
Mooie geste om dit jaar Annelies Verbeke (46) de Ultima voor de letteren te gunnen. Ze debuteerde ooit als een komeet, ontpopte zich vervolgens tot koningin van het kortverhaal en valt de laatste jaren vooral op door haar onvermoeibare inzet voor collega-schrijfsters.
Slapeloos op de trein
Verbeke [lees verder]

Lachen is gezond en vooral subversief: Walter van den Broecks Uilenspiegel

Recensie Frank Hellemans - 03/05/2022
Iedereen heeft ooit wel eens gehoord van Tijl en zijn Nele, en van Lamme Goedzak. Maar wie kent het hele verhaal echt?
Het Franstalige origineel La légende d’Ulenspiegel van Charles De Coster uit 1867 nodigt niet direct uit voor een avondje leesvertier, wegens vrij langdradig en barok. Goed [lees verder]

0
    0
    Jouw winkelmand
    Jouw winkelmand is leeg
      Bereken verzending
      Bon toepassen

      Bedankt!

      Je link is opgenomen. Hartelijk dank. We bekijken en plaatsen die zo snel mogelijk. Klik ‘Nog een link ingeven’ om een nieuwe link in te geven of klik op Terug om terug te gaan naar de vorige pagina.