Het Belgisch gerecht tijdens de bezetting, 1940-1944

Een van de hiaten in de geschiedschrijving van de Tweede Wereldoorlog in ons land vormt het optreden van het Belgisch gerecht onder de Duitse bezetting. Hier en daar was er al over gepubliceerd maar een diepgaand onderzoek was nog niet gebeurd. Deze leemte werd nu door Jan Julia Zurné, historica en medewerkster van het Soma, opgevuld. In de zomer van 1940 koos de rechterlijke macht ervoor om een beleid van het minste kwaad te voeren. In de eerste plaats werd gekozen voor de instandhouding van de eigen instelling en het vrijwaren van de onafhankelijkheid. Van een conflict met de bezetter was geen sprake.

Verzet

Dat veranderde echter naarmate de bezetting langer duurde. Vooral na de Duitse inval in de Sovjet-Unie in juni 1941 werd de samenwerking tussen justitie en bezetter op de proef gesteld. Het (vooral communistisch) verzet nam immers toe. Justitie en politie werden geconfronteerd met vragen als: waar ligt de grens tussen samenwerken met de bezetter en diens beleid uitvoeren? En wiens belangen werden er nu behartigd bij het handhaven van de openbare orde? Het boek dat we thans bespreken, behandelt het belangrijkste conflictpunt tussen de Belgische rechterlijke macht en de Duitse bezettingsautoriteiten. Met name het toenemende verzetsgeweld. Het verzet op straat nam vanaf de zomer van 1942 ernstig toe. In Brussel noteerde men 255 politieke aanslagen tegen collaborateurs en Duitsers in totaal. Dat was vanaf maart 1943 gemiddeld één per dag.

Gezien over de gehele bezetting komen we luidens Zurné, tot volgende vaststelling. Tijdens de eerste fase, van het begin van de bezetting tot het najaar van 1942, ontwikkelde het probleem zich langzaamaan. Met de opkomst van gewelddadige aanslagen op collaborateurs ontstond een steeds groeiend conflict tussen de bezettingsmacht en de magistratuur. Tijdens de tweede fase, najaar 1942 tot zomer 1943, kwam dit conflict volop tot uitbarsting en zochten de magistraten naar een voor hen praktische oplossing. Tijdens de laatste fase, tot aan de bevrijding, namen de magistraten een steeds passievere rol aan. Ze verleenden nauwelijks nog steun aan het opsporen van door het verzet gepleegde aanslagen of diefstallen. De Duitsers samen met hun collaborateurs waren thans de belangrijkste bestrijders van terrorisme en banditisme. De rechterlijke macht daarentegen hielp het verzet waar ze enigszins kon en het binnen hun macht lag. Uitzonderingen niet te na gesproken. Het conflict tussen magistraten en Duitsers kende thans een hoogtepunt. Diverse rechters werden uit hun functie ontheven en/of gevangen gezet en naar concentratiekampen gedeporteerd. Heel wat rechters weigerden nog informatie over politieke aanslagen aan de Duitsers door te geven. Of ze veroordeelden de verzetslui tot minimale straffen en probeerden zodoende de bezetter voor voldongen feiten te stellen. Op de duur pikten deze dat niet meer en eisten ze de uitlevering van de arrestanten of kwamen ze zelf ter plekke.

Brussel

Het tweede van haar uit drie ruime hoofdstukken bestaande Tussen twee vuren (niet te verwarren met het gelijknamige boek van Louis de Lentdecker dat in 1985 verscheen) is geheel aan het gerecht en het verzetsgeweld in Brussel gewijd. Meer dan een derde van de verzetsaanslagen vond immers in de hoofdstad plaats. In dit hoofdstuk geeft auteur tal van voorbeelden over de oplopende spanningen tussen gerecht en bezetter, en over de samenwerking tussen parket en verzet. Tussen de leden van de gerechtelijke politie zaten er heel wat lui die hand- en spandiensten aan de weerstand verleenden. Dat leidde niet alleen binnen het gerechtelijke apparaat tot onderlinge spanningen maar ook met de Duitsers. Deze hadden immers hun eigen informanten binnen justitie. In dat alles behield het gerecht toch een zekere mate van bewegingsvrijheid. Het verzet binnen justitie bestond uit bijvoorbeeld het laten verdwijnen van steekkaarten, dossiers, wapens en ander belastend bewijsmateriaal; door gezochte personen te waarschuwen; door gevangenen die dreigden aan de Duitsers uitgeleverd te worden, vrij te laten met een geldboete als straf … Dat alles tot grote woede van de Duitsers maar die door een tekort aan eigen personeel vaak machteloos stonden.

Van de 184 dossiers van politieke aanslagen die door Jan Julia Zurné onderzocht werden, werd driekwart van de zaken zonder gevolg geklasseerd of buiten vervolging gesteld. Aan het resterende kwart werd dikwijls ook geen gevolg gegeven. Het hoeft ons dan ook niet te verbazen, aldus Zurné, dat de Nieuwe Orde-leden hoegenaamd geen vertrouwen in het Belgische gerecht hadden. Na de bevrijding werd tegen 68 magistraten en leden van het gerechtelijk personeel een onderzoek ingesteld. Hiervan werden 45 personen wegens collaboratie uit hun functie ontheven, negen kregen een andere sanctie opgelegd, en veertien mensen gingen vrijuit. Minder dan 8,5 tot 10 % van de magistraten werd door de zuiveringscommissie onderzocht en minder dan 5,6 tot 7 % is ontslagen. Een aanzienlijk hoger percentage dan na de Eerste Wereldoorlog toen 2% tot 4 % van de magistraten door zuiveringsmaatregelen werden getroffen. Toch zijn deze cijfers aanzienlijk lager dan in onze twee buurlanden Frankrijk en Nederland. In de Belgische magistratuur bleven vele potjes dicht. Ons kent ons, luidde het.
Een heel interessante studie over een enigszins moeilijk onderwerp dat toch vlot leest. Bevat eindnoten (meer dan 700!), bibliografie en register.

 

Tussen twee vuren | Zurné Jan Julia

Paperback / softback | Nederlands | Geschiedenis algemeen

De Belgische magistratuur zit tijdens de Tweede Wereldoorlog gevangen tussen twee vuren. De Duitse autoriteiten eisen een keihard optreden tegen verzetsgroepen die steeds vaker geweld gebruiken tegen Duitsers en collaborateurs. De magistraten maken zich zorgen [lees verder...]



Meer berichtjes van Pieter Jan Verstraete

Operatie Barbarossa: keerpunt in de Tweede Wereldoorlog

Recensie Pieter Jan Verstraete - 13/01/2022
Op 22 juni 2021 was het tachtig jaar geleden dat de grootste invasie te land uit de wereldgeschiedenis plaatsvond. Toen viel een gigantisch Duits leger van 3,3 miljoen man (onderverdeeld in drie legergroepen en 150 divisies) over een frontbreedte van meer dan drieduizend km, van de Baltische kust tot [lees verder]

Benito Mussolini of de ‘eerste politieke popster’

Recensie Pieter Jan Verstraete - 17/12/2021
De Italiaanse fascistische leider Benito Mussolini is steeds omgeven geweest door mythes en legendes. Hij heeft daar zelf hard toe bijgedragen. Immers al vroeg ontdekte hij de mogelijkheden van de publieke media te eigen bate. Hij was de ‘eerste popster in de politiek’, schrijft zijn meest recente [lees verder]

De verkeerde doden

Recensie Pieter Jan Verstraete - 07/11/2021
Zes miljoen Fransen werden slachtoffer van de Groote Oorlog: dood, gewond, ziek of vermist. Van hen werden er 668 geëxecuteerd door hun eigen land. De laatste jaren komt hun tragisch lot meer en meer ter sprake en is er controverse rond het onderwerp.
Waren het alleen maar arme stakkers die de [lees verder]

“Weg met die moffen!” Nederland discrimineert Duitse landgenoten

Recensie Pieter Jan Verstraete - 23/10/2021
Onmiddellijk na de bevrijding nam de Nederlandse overheid al de bezittingen van de Nederlandse Duitsers in beslag, en dat ongeacht hun politieke voorkeur of gedrag tijdens de oorlog. Deze beslissing ging terug op een verklaring van de Nederlandse regering in Londense ballingschap op 20 oktober 1944, [lees verder]

Fotoboek over het Oostfront

Recensie Pieter Jan Verstraete - 30/09/2021
Een nieuw fotoboek over Vlaamse vrijwilligers aan het Oostfront (1941-1944) toont ons vooral scènes uit het dagelijks leven van “onze jongens aan het Oostfront”, zoals het toen heette. Interessant is vooreerst dat een groot aantal van deze foto’s nooit eerder werd gepubliceerd.
Werkelijkheid [lees verder]

De aantrekkingskracht van Joris Van Severen

Recensie Pieter Jan Verstraete - 12/09/2021
Binnen de historiografie van de Vlaamse Beweging zijn Cyriel Verschaeve en Joris Van Severen de twee figuren bij uitstek over wie de meeste publicaties werden geschreven.
Terwijl je van de eerste maar moeilijk kunt beweren dat hij nog enige aantrekkingskracht uitoefent, is het tegendeel waar wat [lees verder]

Filip de Pillecyn als journalist tijdens de Duitse bezetting

Recensie Pieter Jan Verstraete - 30/08/2021
Al eerder verscheen er journalistiek werk van Filip de Pillecyn (1891-1962) in boekvorm. We denken dan vooral aan de bundel Kiespijn der ziel (1981), verzameld en ingeleid door Richard Baeyens dat werk bevatte van De Pillecyn verschenen in het interbellum en onmiddellijk na de bezetting (onder meer in [lees verder]

Een vlug vergeten hoofdzonde

Recensie Pieter Jan Verstraete - 11/08/2021
De in 1975 in Stockholm geboren Maria Grund bracht het grootste deel van haar loopbaan door in de film- en mediabranche. Daardoor woonde ze afwisselend in Londen en New York. Thans woont ze op het Zweedse eiland Gotland, en brengt ze haar tijd al schrijvende door. De hoofdzonde is haar debuut als detectiveschrijfster.
[lees verder]

Moord en doodslag in Friesland

Recensie Pieter Jan Verstraete - 04/08/2021
 De auteur Anita Terpstra werd in 1974 in het Friese Hallum geboren, en is bedrijvig als journaliste. In 2009 debuteerde ze als misdaadauteur met Nachtvlucht. Voor haar thriller Samen werd ze in 2017 genomineerd voor de Gouden Strop. Daarnaast schreef ze ook enkele non-fictieboeken. 
Altaar
[lees verder]

Adolf Hitler was helemaal geen eenzaat

Recensie Pieter Jan Verstraete - 25/07/2021
In haar nieuw boek vertelt de Duitse historica Heike B. Görtemaker op overtuigende wijze en aan de hand van een overweldigende hoeveelheid bronnenmateriaal hoe de Duitse dictator Adolf Hitler zich met een hechte kring vertrouwelingen omringde, die hij als zijn surrogaatfamilie beschouwde. Zelfs na de [lees verder]

Samuel Morse bestond echt, en het is zijn code

Recensie Pieter Jan Verstraete - 24/07/2021
Het voorliggende verhaal behoort tot het domein van de literaire fictie. De Amerikaan Samuel Morse (1791-1872) bestond echter echt en ook delen van zijn leven en werk zijn gebaseerd op historische bronnen. Het lag echter niet in de bedoeling van romanschrijfster Nathalie Briessinck, die eerder debuteerde [lees verder]

De Cock: een Amsterdamse detective

Recensie Pieter Jan Verstraete - 05/07/2021
Eind jaren tachtig van de voorbije eeuw kocht ik voor de Kortrijkse stadsbibliotheek de eerste Baantjers aan. Niemand van mijn collega’s had ooit gehoord van deze Amsterdamse detectiveschrijver. Het duurde niet lang of de boekjes (gemiddeld 130 blz.) werden gretig en veelvuldig uitgeleend. Ze leenden [lees verder]

0
    0
    Jouw winkelmand
    Jouw winkelmand is leeg
      Bereken verzending
      Bon toepassen

      Bedankt!

      Je link is opgenomen. Hartelijk dank. We bekijken en plaatsen die zo snel mogelijk. Klik ‘Nog een link ingeven’ om een nieuwe link in te geven of klik op Terug om terug te gaan naar de vorige pagina.