Herman de Coninck had gelijk

Discussies over de overbodigheid van spelling of grammatica, over het teveel aan aspirant-auteurs die het schrijversambacht niet meer beheersen, plus het gebrek aan échte geschoolde lezers. Meer dan ooit staat de schriftcultuur — van degelijk literatuuronderwijs tot schrijfonderricht — onder druk, zo lijkt het wel. De digitalisering en globalisering hebben de ooit vanzelfsprekende geletterdheid blijkbaar meer en meer ondergesneeuwd.

Bewustzijn van een gehypnotiseerde

Herman de Coninck bond een kleine veertig jaar geleden al de kat de bel aan. Hij waarschuwde toen voor de nefaste invloed van de oprukkende beeldcultuur op het schrijf- en taalniveau van Jan Modaal, zeker als die jong was. Illustratief voor zijn latent cultuurpessimisme was toen een brief aan leerlingen van de Mechelse leraar-schrijver Dirk Verbruggen uit december 1983. Die hadden hem hun bevindingen overgemaakt over de Conincks dichtbundel Met een klank van hobo.

De Coninck aan de scholieren: ‘Het doet me vooral veel plezier dat er in een tijd van overheersende beeldcultuur, waarin je maar op een toets moet drukken om tv-beelden op je af te zien komen, waar je op de duur ongeveer het bewustzijn van een gehypnotiseerde van krijgt, door jongeren nog moeite gedaan wordt om al wat in en tussen en onder woorden gezegd en gesuggereerd wordt, te begrijpen. De beeldcultuur heeft prachtige dingen voortgebracht, die ik niet graag zou missen, maar als je echt genuanceerd wil denken en mijmeren en argumenteren, kom je uiteindelijk bij het geschreven woord terecht, geloof ik.’

De Coninck stond toen zeker niet alleen met zijn waarschuwing voor de ‘hypnotiserende’ beeldcultuur. En voor de dreigende teloorgang van de nuanceringen van het ‘mijmerende en argumenterende’ geschreven woord. In Amerika had Allan Bloom het over ‘the closing of the American mind’. De oprukkende bekrompenheid van geest, zeg maar.

Sekte die overblijft

Meer bekend bij ons was misschien wel de tirade van Neil Postman tegen de commercialisering en vervlakking van de cultuur door de entertainmentindustrie van tv en pretparken. Die zouden de mensen zich te pletter laten amuseren tot de hersendood erop volgt. Piet Piryns, medestander van de Coninck, sprak van de verkleutering van de media. De conclusie van de Coninck in de zo-even geciteerde brief van hierboven vatte de vrees van schrijvers, intellectuelen en al wie de schriftcultuur genegen was treffend samen. ‘Soms vrees ik een beetje dat de bedienaren van dat woord (met kleine letter, toch maar) zullen uitsterven, tot er maar een hele kleine sekte van overblijft.’

Vandaag is die beeldcultuur alleen nog maar sterker geworden door de digitalisering ervan op wereldschaal. Tokkelend op de smartphone en via sociale media spreekt elk diertje zoals hij of zij gebekt is. Wie maalt er dan om hoofdletters, dt-fouten, of manke zinsconstructies? Emoji’s, memes en visuele stimuli moeten het persoonlijke verhaal des te aantrekkelijker maken. En hopelijk viraal doen verspreiden. Wie neemt er nog de moeite om een roman van kaft tot kaft te lezen en te bediscussiëren?

Oralisering van de schriftcultuur

Kunst- en literatuurkritiek in de media zijn een witte raaf geworden. Interviews en ‘pakkende’ reportages zijn wat de mensen willen horen. De oralisering van de traditionele schriftcultuur in taalonderwijs en in de letteren tout court neemt hand over hand toe. En dat hoeft per se geen slechte zaak te zijn. Dat is immers millennialang al zo geweest. Schrijven en lezen volgens de regels van de kunst was meestal een tijdverdrijf voor fijne luiden. Slechts kortstondig tijdens de burgerlijke hoogconjunctuur in de 19de en eerste helft van de 20ste eeuw heeft het de marsrichting op het culturele veld bepaald.

Daar komt het imperatief vandaan van de traditionele Bildung of algemene ontwikkeling dankzij een ver doorgedreven schriftcultuur in maatschappij en onderwijs. Het is geen toeval dat de realistische ontwikkelingsroman in de 19de eeuw (Jane Austen, Gustave Flaubert, Honoré de Balzac, Emile Zola, Goethe, Dostojevski, Tolstoj) en de modernistische totaalvertelling in de eerste helft van de 20ste (Thomas Mann, Alfred Döblin, Robert Musil, James Joyce, Vladimir Nabokov) de schone letteren als nooit tevoren op het culturele voorplan brachten.

De schriftroman die gedurende die 150 jaar een canonieke status kreeg, bestond toen amper enkele eeuwen. Het is pas Cervantes die met zijn Don Quichote in 1605-1615 de eerste roman in geschrifte pleegde. Dat wil zeggen: dat het verhaal niet eerst mondeling werd verteld en daarna pas bij wijze van geheugensteun werd opgeschreven. Cervantes stak de draak met de middeleeuwse ridderroman. Hij hoopte met zijn satirisch speels verhaal zoveel mogelijk individuele lezers te bereiken.

Codificering van de schrijftaal

Zolang er mensen zijn, grosso modo toch al zo’n dikke twee miljoen jaar, worden verhalen verteld. Het is pas sinds de uitvinding van het schrift ongeveer vijfduizend jaar geleden dat die vertellingen ook achteraf werden opgeschreven. Het bekendste voorbeeld zijn natuurlijk de Trojaanse oorlogsverhalen van Homerus. Die werden door feestende Griekse overwinnaars en hun nageslacht letterlijk aan tafel, besprenkeld door de nodige wijn, ten beste gebracht. Ook onze Vlaamse middeleeuwse literatuur was oraal van inslag. Ook zij werd pas achteraf sporadisch in geschrifte genoteerd om andere vertellers van explosieve verhaalstof te voorzien.

Het zijn de grote Europese natiestaten die vanaf de 17de eeuw via hun respectievelijke literaire academies het gebruik van de geschreven taal en van de schone letteren in grammatica’s, spellingvoorschriften en literaire handleidingen of poëtica’s gingen vastleggen. Vermits die natievorming in Vlaanderen niet van een leien dakje liep én loopt, hinkten we achterop in de codificering van de schrijftaal. De Vlaamse literatuur en spellingshandboeken speelden dan ook leentjebuur bij de Nederlandse grote buur. Kortom, het orale karakter van de Vlaamse schriftcultuur is allesoverheersend gebleven. En dit tot de inhaalbeweging van onze onderwijs- en letterencultuur vanaf grosso modo de jaren 1930. Toen werden hier de eerste echte schriftromans die naam waardig geschreven door Herman Teirlinck, Maurice Gilliams, Maurice Roelants & co.

De dialectisch angehauchte poëzie van Guido Gezelle en de con brio gebrachte vertellingen van Stijn Streuvels, Felix Timmermans en Gerard Walschap werden in de volkstaal (op)geschreven. Er werd hier al op gewezen dat Willem Elsschot het commercieel genie had om zich te laten begeleiden door een taalvaste Nederlandse gastredactrice. Die perste zijn sappige Antwerpse anekdotes in een uitgepuurd Nederlands schriftidioom. Daardoor is hij tot vandaag quasi de enige Vlaamse romanauteur die ook in Nederland nog gelezen wordt.

Hogepriesters van het geschreven woord

Moraal van dit verhaal: mensen hebben altijd verhalen verteld en zullen dat blijven doen. Maar de vorm waarin dit gebeurt, verandert wel eens. Vandaag zijn televisie, videogames en sociale media meer en meer de moedervorm van een orale belevingscultuur geworden. Wil dat zeggen dat de hogepriesters van het geschreven woord hebben afgedaan? Toch niet, want de retorische finesses van die schrifttraditie blijven belangrijk voor een democratische tegensprekelijke beschaving. Maar de dominante positie van het geschreven woord in de burgerlijke cultuur van de afgelopen twee eeuwen komt allicht niet terug. Ja, Herman de Coninck had gelijk.

De gedichten | Herman de Coninck

Hardback | Nederlands | Poezie

Deze uitgave bevat alle gedichten van Herman de Coninck die tijdens zijn leven zijn gepubliceerd of door hem voor publicatie waren bestemd, aangevuld met een beperkte selectie uit het nagelaten werk. Allereerst zijn daar de gedichten die in reguliere dichtbundels [lees verder...]

In stock

Meer berichtjes van Frank Hellemans

Benno Barnard: ‘De verkrachting begint waar de handkus ophoudt’

Recensie Frank Hellemans - 31/01/2023
Afscheid van de handkus van Benno Barnard is een hoogst opmerkelijke mix van scherpe dagboeknotities met een speelse romanfantasie. Gemeenschappelijke noemer: de joods-christelijke beschaving die Barnard samen met de aristocratische handkus ziet verdwijnen en die hij daarom in zijn tactiel proza als [lees verder]

Leven en werken van Maurice Gilliams: biografie op komst

BlogFrank Hellemans - 13/07/2022
Nee, Maurice Gilliams (1900-1982) was geen collaborateur. En ja, meer dan waarschijnlijk heeft de officieel kinderloze Gilliams dan toch een (buitenechtelijke) zoon. Annette Portegies, die al in 1999 de opdracht aanvaardde om een biografie over Gilliams te maken, presenteert eind augustus 2022 in Weerspiegeld [lees verder]

Waarom valt er na Remco Campert zo weinig te lachen in de letteren?

BlogFrank Hellemans - 05/07/2022
Filmkomedies genoeg en Vlaamse tv-series vol kolder, karikaturen en groteske grollen. Maar wanneer kan je als lezer nog eens (glim)lachen bij het lezen van een Nederlandstalige roman? Ooit schreven auteurs voor hun plezier en schuwden allesbehalve de lichtvoetige en humorvolle toets, zoals de pas overleden [lees verder]

Waar zijn de literaire cafés met Toots Thielemans en gogogirls gebleven?

BlogFrank Hellemans - 28/06/2022
Remco Campert was er ooit kind aan huis. En dichters als Paul Snoek, Patrick Conrad en H.C.Pernath kwamen er geregeld over de vloer. Die laatste maakte er zelfs een dodelijke val. En ja, ook Hugo Schiltz en Henri-Floris Jespers frequenteerden de Antwerpse privéclub Vecu van 1961 tot 1983. Je zou warempel [lees verder]

Stachanovist Stijn Streuvels: hard werken loont

BlogFrank Hellemans - 21/06/2022
Bij alle gekte rond Felix Timmermans, die met de heruitgave van zijn Boerenpsalm plots weer een renaissance beleeft, krijgt ook Stijn Streuvels (1871-1969) in de luwte van zijn Lierse generatiegenoot meer dan terecht nog een late hommage. Stijn Streuvels 150 jaar. Een internationale auteur met universele [lees verder]

Maak kennis met de Engelse Bart Van Loo: Dan Jones over de Britse royals

BlogFrank Hellemans - 15/06/2022
Begin 2022 verscheen Van Rome tot Rome waarin de 40-jarige Engelse historicus Dan Jones 1000 jaar westerse middeleeuwse geschiedenis op 600 bladzijden comprimeert. Op zijn best is hij echter in Vorsten van Albion, de wervelend vertelde geschiedenis van het huis Plantagenet dat de Engelse kroon vanaf [lees verder]

Is Joachim Pohlmann echt de enige rechtse Vlaamse schrijver?

BlogFrank Hellemans - 08/06/2022
Eigenlijk is het hilarisch: het driemaandelijkse literaire tijdschrift Deus Ex Machina (DEM) brengt een themanummer over rechtse auteurs maar vindt nauwelijks pennen die zich waagden aan een stand van zaken. Resultaat: veel buitenlandse namen in deze rechtse literaire canon. En gelukkig toch ook Joachim [lees verder]

Arm Vlaanderen en het rijke oeuvre van Gaston Durnez

BlogFrank Hellemans - 25/05/2022
Gaston Durnez (1928-2019), tijdens de laatste jaren van zijn leven ook Doorbraak-medewerker, blijft hot dankzij Davidsfonds-uitgever Toon Horsten. Meest recente en nog nooit gepubliceerde tekst van Durnez is diens beschouwing over Boerenpsalm van Felix Timmermans die nu bij de heruitgave ervan verscheen [lees verder]

Waar blijft die Herman de Coninck-zaal in Mechelse bib?

BlogFrank Hellemans - 18/05/2022
Op zondag 22 mei is het 25 jaar geleden dat de toen amper 53-jarige dichter Herman de Coninck in de straten van Lissabon na een hartaanval in de armen van collega-dichteres Anna Enquist dood neerzeeg. De verslagenheid was groot want De Coninck was niet alleen een populaire, graag gelezen dichter – [lees verder]

August Vermeylen: 150 jaar oud maar eeuwig jong

Recensie Frank Hellemans - 11/05/2022
Er zijn weinig Vlaamse literatoren die zo precies en scherp over hun tijd hebben geschreven als de Brusselse ‘more brains’-essayist August Vermeylen (1872-1945) die 150 jaar geleden op 12 mei is geboren. Zijn oproep voor gemeenschapsvorming en -kunst klinkt vandaag luider dan ooit: van Sammy Mahdi [lees verder]

Ultima-winnares Annelies Verbeke zet kortverhaal en vergeten schrijfsters op de kaart

BlogFrank Hellemans - 04/05/2022
Mooie geste om dit jaar Annelies Verbeke (46) de Ultima voor de letteren te gunnen. Ze debuteerde ooit als een komeet, ontpopte zich vervolgens tot koningin van het kortverhaal en valt de laatste jaren vooral op door haar onvermoeibare inzet voor collega-schrijfsters.
Slapeloos op de trein
Verbeke [lees verder]

Lachen is gezond en vooral subversief: Walter van den Broecks Uilenspiegel

Recensie Frank Hellemans - 03/05/2022
Iedereen heeft ooit wel eens gehoord van Tijl en zijn Nele, en van Lamme Goedzak. Maar wie kent het hele verhaal echt?
Het Franstalige origineel La légende d’Ulenspiegel van Charles De Coster uit 1867 nodigt niet direct uit voor een avondje leesvertier, wegens vrij langdradig en barok. Goed [lees verder]

0
    0
    Jouw winkelmand
    Jouw winkelmand is leeg
      Bereken verzending
      Bon toepassen

      Bedankt!

      Je link is opgenomen. Hartelijk dank. We bekijken en plaatsen die zo snel mogelijk. Klik ‘Nog een link ingeven’ om een nieuwe link in te geven of klik op Terug om terug te gaan naar de vorige pagina.