Harry Mulisch: ‘Jong hondje is godsbewijs’

Tien jaar na zijn dood verrast Harry Mulisch met loepzuivere aforismen waarvan vele nog nooit eerder werden gepubliceerd.

Op vrijdag 30 oktober is het tien jaar geleden dat de Nederlandse literaire coryfee Harry Mulisch (1927-2010) aan de gevolgen van kanker overleed. Hij was samen met Gerard Reve en W.F. Hermans een van de zogenaamde Grote Drie in de naoorlogse Nederlandstalige letteren. Het is bon ton om bij sterfverjaardagen postuum nog wat lekkers uit hun laden op te duikelen, maar vaak ontgoochelen die onaffe probeersels die niet voor niets bij leven en welzijn van de gevierde schrijver nooit werden gepubliceerd.

Bruin schriftje

Ik kan niet dood zijn, een verzameling bespiegelingen van Mulisch, is een zeldzame uitzondering op die regel. Het toont op de vierkante centimeter zijn filosofisch-literaire diepzinnigheid. Kitty Saal, Mulisch’ partner, grasduinde in zijn nalatenschap. Ze stootte er op een bruin schriftje. Daarin pende hij reeds als zeventienjarige alle mogelijke schrijfplannen neer. Toen al, zo blijkt, was er een afdeling ‘Aphorismen’ die hij zestig jaar lang sporadisch zou aanvullen, maar die hij nooit effectief uitbracht.

Saal en mede-editeur Johan Kuiper groepeerden nu Mulisch’ meest puntige aperçu’s rond veertien thema’s: van genialiteit en gekte tot orakeltaal, dieren, oorlog en kwaad en ook vrouwen en vriendschap. Zij putten daarbij uit eerder gepubliceerde boeken van Mulisch — van Voer voor psychologen (1961) tot De ontdekking van de hemel (1992) — maar vooral uit nog nooit eerder vrijgegeven materiaal. En daar vallen heel wat ontdekkingen te doen.

Psychologie is een hoerenkut

Neem nu Mulisch’ voorliefde voor dieren: ‘Wie denkt dat een dier geen pijn kan lijden, is geen mens.’ Het is bekend dat Mulisch graag met zijn teckel paradeerde in de buurt van het Leidseplein waar hij woonde. Maar dat hij een hond boven Descartes verkoos, doet de oren spitsen: ‘Mijn teckel is veel intelligenter dan Descartes.’ In enkele zinnen legt hij uit waarom. En ja, Mulisch, die een notoire agnosticus was, moet toegeven dat zijn bestaan hem doet twijfelen aan een goddeloos universum: ‘Een jong hondje is een godsbewijs.’

Natuurlijk komen de bekende oneliners die Mulisch in zijn oeuvre rondstrooide, ook aan bod. De bloemlezing opent met misschien wel het vaakst geciteerde citaat dat uit Voer voor psychologen komt: ‘Het beste is, het raadsel te vergroten.’ Maar dat Mulisch niet veel op had met deze wetenschap is duidelijk: ‘De psychologie is een hoerenkut: alles kan er in.’

De wereld is een vrouw

Hetzelfde geldt blijkbaar voor het huwelijk. Mulisch, de superdandy die er in zijn jonge jaren prat op ging dat hij het met tweeduizend vrouwen had aangelegd, wordt Elsschotiaans sarcastisch als hij het over het huwelijk heeft: ‘Het huwelijk is zoiets als een krant lezen aan een winderig strand. Vrijwel ondoenlijk.’ Of nog explicieter: ‘Niet voor niets zit het woord ‘huwelijk’ in het woord ‘afschuwelijk’’.

Toch is hij allesbehalve vrouwonvriendelijk: ‘Wie geen vat heeft op vrouwen, heeft geen vat op de wereld: dit is een wet, want de wereld is een vrouw.’ En ouwehoeren is iets wat etymologisch voor Mulisch niet kan, omdat het bij voorkeur door mannen wordt beoefend: ‘Het verschil tussen mannen en vrouwen is, dat vrouwen eieren leggen en mannen niet. Die kakelen!’

Elke dag een liter wijn

Uiteraard houdt Mulisch, de alchemist van de Nederlandstalige literatuur, van paradoxen: ‘Als je ziek bent, ga je gezond leven, daar klopt iets niet. Wie gezond leeft is vermoedelijk ziek.’ Met diëten en geluksprofeten heeft hij weinig op: ‘Wat is het geheim van oud worden? Nooit aan sport doen en elke dag een liter wijn drinken.’

Over literatuur en romanschrijven heeft hij vanzelfsprekend ook zo zijn eigen ideeën. Het is vooral zaak om het werk organisch te laten rijpen, zoals bij de inrichting van een huis. Elke twee jaar een roman publiceren vindt hij maar niets: ‘Een roman die twee jaar na het eerste idee voltooid is, ziet er zo steriel uit als het interieur van iemand die zijn huis opnieuw heeft ingericht.’ Daarbij hanteerde hij Goetheaans de leidraad dat slechts in de beperking zich de ware grootmeester toont: ‘Kunst onderscheidt zich van de natuur door haar begrenzing. Betekenis is uitsluitend mogelijk binnen grenzen. Kunst begint bij de lijst.’

Maar dat sluit dan weer niet uit dat een geslaagd werk staat of valt bij een grenzeloze, onmogelijke fantasie: ‘Om te kunnen schrijven moet ik een fantastisch, onmogelijk, idioot idee hebben. Waar een min of meer normaal verhaal zich aan vast kan maken. Als dat idee er niet is, gebeurt er niets.’

Dood zijn altijd de anderen

Mulisch cultiveert de ironie tot in het arrogante. Zijn eigendunk — half gespeeld, half echt — is memorabel en leeft voort in uitspraken, zoals ‘Ik bén de roman’ of ‘Ik bén de Tweede Wereldoorlog’. En daar komt ook de titel van deze verzameling maximes vandaan: ‘Dood zal ik alleen voor de levenden zijn, niet voor mijzelf. Ik bedoel, ik kan niet dood zijn. Dood zijn altijd de anderen.’

Soms leidt die liefde voor de paradox én de ironie tot eigenaardige staaltjes van hypothetische visioenen, zoals wanneer hij zich voorstelt dat de infame nazidokter Mengele bij zijn experimenten op gevangenen misschien een kankermedicijn zou kunnen hebben ontwikkeld. Of dat hij na de ondergang van het fascisme, kolonialisme en het christendom nu ook nog het einde van het voetbal hoopt te kunnen meemaken.

Springlevend

Mulisch is voor geen enkel gat te vangen en daarin schuilt de klasse van zijn werk én van deze maximes. Hij kan immers ook behoorlijk no nonsense uit de hoek komen: ‘Oorlog mag nooit, maar moet soms.’

Kortom, je kan uit dit wonderlijke boekje van 142 bladzijden blijven citeren en dat is altijd een goed teken. Ook tien jaar na zijn dood is Mulisch nog springlevend.

Ik kan niet dood zijn | Harry Mulisch

Hardback | Nederlands | Literaire roman, novelle

Ik kan niet dood zijn is een verzameling van de meest rakebespiegelingen die Harry Mulisch over een periode vanzestig jaar optekende. Sommige belandden al in zijnboeken, andere bleven in schriftjes, op losse velletjesen op blocnotes [lees verder...]

In stock

Meer berichtjes van Frank Hellemans

Leven en werken van Maurice Gilliams: biografie op komst

BlogFrank Hellemans - 13/07/2022
Nee, Maurice Gilliams (1900-1982) was geen collaborateur. En ja, meer dan waarschijnlijk heeft de officieel kinderloze Gilliams dan toch een (buitenechtelijke) zoon. Annette Portegies, die al in 1999 de opdracht aanvaardde om een biografie over Gilliams te maken, presenteert eind augustus 2022 in Weerspiegeld [lees verder]

Waarom valt er na Remco Campert zo weinig te lachen in de letteren?

BlogFrank Hellemans - 05/07/2022
Filmkomedies genoeg en Vlaamse tv-series vol kolder, karikaturen en groteske grollen. Maar wanneer kan je als lezer nog eens (glim)lachen bij het lezen van een Nederlandstalige roman? Ooit schreven auteurs voor hun plezier en schuwden allesbehalve de lichtvoetige en humorvolle toets, zoals de pas overleden [lees verder]

Waar zijn de literaire cafés met Toots Thielemans en gogogirls gebleven?

BlogFrank Hellemans - 28/06/2022
Remco Campert was er ooit kind aan huis. En dichters als Paul Snoek, Patrick Conrad en H.C.Pernath kwamen er geregeld over de vloer. Die laatste maakte er zelfs een dodelijke val. En ja, ook Hugo Schiltz en Henri-Floris Jespers frequenteerden de Antwerpse privéclub Vecu van 1961 tot 1983. Je zou warempel [lees verder]

Stachanovist Stijn Streuvels: hard werken loont

BlogFrank Hellemans - 21/06/2022
Bij alle gekte rond Felix Timmermans, die met de heruitgave van zijn Boerenpsalm plots weer een renaissance beleeft, krijgt ook Stijn Streuvels (1871-1969) in de luwte van zijn Lierse generatiegenoot meer dan terecht nog een late hommage. Stijn Streuvels 150 jaar. Een internationale auteur met universele [lees verder]

Maak kennis met de Engelse Bart Van Loo: Dan Jones over de Britse royals

BlogFrank Hellemans - 15/06/2022
Begin 2022 verscheen Van Rome tot Rome waarin de 40-jarige Engelse historicus Dan Jones 1000 jaar westerse middeleeuwse geschiedenis op 600 bladzijden comprimeert. Op zijn best is hij echter in Vorsten van Albion, de wervelend vertelde geschiedenis van het huis Plantagenet dat de Engelse kroon vanaf [lees verder]

Is Joachim Pohlmann echt de enige rechtse Vlaamse schrijver?

BlogFrank Hellemans - 08/06/2022
Eigenlijk is het hilarisch: het driemaandelijkse literaire tijdschrift Deus Ex Machina (DEM) brengt een themanummer over rechtse auteurs maar vindt nauwelijks pennen die zich waagden aan een stand van zaken. Resultaat: veel buitenlandse namen in deze rechtse literaire canon. En gelukkig toch ook Joachim [lees verder]

Arm Vlaanderen en het rijke oeuvre van Gaston Durnez

BlogFrank Hellemans - 25/05/2022
Gaston Durnez (1928-2019), tijdens de laatste jaren van zijn leven ook Doorbraak-medewerker, blijft hot dankzij Davidsfonds-uitgever Toon Horsten. Meest recente en nog nooit gepubliceerde tekst van Durnez is diens beschouwing over Boerenpsalm van Felix Timmermans die nu bij de heruitgave ervan verscheen [lees verder]

Waar blijft die Herman de Coninck-zaal in Mechelse bib?

BlogFrank Hellemans - 18/05/2022
Op zondag 22 mei is het 25 jaar geleden dat de toen amper 53-jarige dichter Herman de Coninck in de straten van Lissabon na een hartaanval in de armen van collega-dichteres Anna Enquist dood neerzeeg. De verslagenheid was groot want De Coninck was niet alleen een populaire, graag gelezen dichter – [lees verder]

August Vermeylen: 150 jaar oud maar eeuwig jong

Recensie Frank Hellemans - 11/05/2022
Er zijn weinig Vlaamse literatoren die zo precies en scherp over hun tijd hebben geschreven als de Brusselse ‘more brains’-essayist August Vermeylen (1872-1945) die 150 jaar geleden op 12 mei is geboren. Zijn oproep voor gemeenschapsvorming en -kunst klinkt vandaag luider dan ooit: van Sammy Mahdi [lees verder]

Ultima-winnares Annelies Verbeke zet kortverhaal en vergeten schrijfsters op de kaart

BlogFrank Hellemans - 04/05/2022
Mooie geste om dit jaar Annelies Verbeke (46) de Ultima voor de letteren te gunnen. Ze debuteerde ooit als een komeet, ontpopte zich vervolgens tot koningin van het kortverhaal en valt de laatste jaren vooral op door haar onvermoeibare inzet voor collega-schrijfsters.
Slapeloos op de trein
Verbeke [lees verder]

Lachen is gezond en vooral subversief: Walter van den Broecks Uilenspiegel

Recensie Frank Hellemans - 03/05/2022
Iedereen heeft ooit wel eens gehoord van Tijl en zijn Nele, en van Lamme Goedzak. Maar wie kent het hele verhaal echt?
Het Franstalige origineel La légende d’Ulenspiegel van Charles De Coster uit 1867 nodigt niet direct uit voor een avondje leesvertier, wegens vrij langdradig en barok. Goed [lees verder]

Waarom het met een Vlaamsere Dikke Van Dale maar niet wil lukken

BlogFrank Hellemans - 27/04/2022
Eerst het goede nieuws: de zestiende editie van de nieuwe Dikke Van Dale doet zijn epitheton alle eer aan en biedt zomaar eventjes 5.160 bladzijden taalplezier. Maar dan het minder goede: Vlaamse woorden, zoals ‘goesting’, worden steevast als Belgische informele spreektaal getypeerd. En Vlaamse auteurs, [lees verder]

0
    0
    Jouw winkelmand
    Jouw winkelmand is leeg
      Bereken verzending
      Bon toepassen

      Bedankt!

      Je link is opgenomen. Hartelijk dank. We bekijken en plaatsen die zo snel mogelijk. Klik ‘Nog een link ingeven’ om een nieuwe link in te geven of klik op Terug om terug te gaan naar de vorige pagina.