Harry Mulisch: ‘Jong hondje is godsbewijs’

Tien jaar na zijn dood verrast Harry Mulisch met loepzuivere aforismen waarvan vele nog nooit eerder werden gepubliceerd.

Op vrijdag 30 oktober is het tien jaar geleden dat de Nederlandse literaire coryfee Harry Mulisch (1927-2010) aan de gevolgen van kanker overleed. Hij was samen met Gerard Reve en W.F. Hermans een van de zogenaamde Grote Drie in de naoorlogse Nederlandstalige letteren. Het is bon ton om bij sterfverjaardagen postuum nog wat lekkers uit hun laden op te duikelen, maar vaak ontgoochelen die onaffe probeersels die niet voor niets bij leven en welzijn van de gevierde schrijver nooit werden gepubliceerd.

Bruin schriftje

Ik kan niet dood zijn, een verzameling bespiegelingen van Mulisch, is een zeldzame uitzondering op die regel. Het toont op de vierkante centimeter zijn filosofisch-literaire diepzinnigheid. Kitty Saal, Mulisch’ partner, grasduinde in zijn nalatenschap. Ze stootte er op een bruin schriftje. Daarin pende hij reeds als zeventienjarige alle mogelijke schrijfplannen neer. Toen al, zo blijkt, was er een afdeling ‘Aphorismen’ die hij zestig jaar lang sporadisch zou aanvullen, maar die hij nooit effectief uitbracht.

Saal en mede-editeur Johan Kuiper groepeerden nu Mulisch’ meest puntige aperçu’s rond veertien thema’s: van genialiteit en gekte tot orakeltaal, dieren, oorlog en kwaad en ook vrouwen en vriendschap. Zij putten daarbij uit eerder gepubliceerde boeken van Mulisch — van Voer voor psychologen (1961) tot De ontdekking van de hemel (1992) — maar vooral uit nog nooit eerder vrijgegeven materiaal. En daar vallen heel wat ontdekkingen te doen.

Psychologie is een hoerenkut

Neem nu Mulisch’ voorliefde voor dieren: ‘Wie denkt dat een dier geen pijn kan lijden, is geen mens.’ Het is bekend dat Mulisch graag met zijn teckel paradeerde in de buurt van het Leidseplein waar hij woonde. Maar dat hij een hond boven Descartes verkoos, doet de oren spitsen: ‘Mijn teckel is veel intelligenter dan Descartes.’ In enkele zinnen legt hij uit waarom. En ja, Mulisch, die een notoire agnosticus was, moet toegeven dat zijn bestaan hem doet twijfelen aan een goddeloos universum: ‘Een jong hondje is een godsbewijs.’

Natuurlijk komen de bekende oneliners die Mulisch in zijn oeuvre rondstrooide, ook aan bod. De bloemlezing opent met misschien wel het vaakst geciteerde citaat dat uit Voer voor psychologen komt: ‘Het beste is, het raadsel te vergroten.’ Maar dat Mulisch niet veel op had met deze wetenschap is duidelijk: ‘De psychologie is een hoerenkut: alles kan er in.’

De wereld is een vrouw

Hetzelfde geldt blijkbaar voor het huwelijk. Mulisch, de superdandy die er in zijn jonge jaren prat op ging dat hij het met tweeduizend vrouwen had aangelegd, wordt Elsschotiaans sarcastisch als hij het over het huwelijk heeft: ‘Het huwelijk is zoiets als een krant lezen aan een winderig strand. Vrijwel ondoenlijk.’ Of nog explicieter: ‘Niet voor niets zit het woord ‘huwelijk’ in het woord ‘afschuwelijk’’.

Toch is hij allesbehalve vrouwonvriendelijk: ‘Wie geen vat heeft op vrouwen, heeft geen vat op de wereld: dit is een wet, want de wereld is een vrouw.’ En ouwehoeren is iets wat etymologisch voor Mulisch niet kan, omdat het bij voorkeur door mannen wordt beoefend: ‘Het verschil tussen mannen en vrouwen is, dat vrouwen eieren leggen en mannen niet. Die kakelen!’

Elke dag een liter wijn

Uiteraard houdt Mulisch, de alchemist van de Nederlandstalige literatuur, van paradoxen: ‘Als je ziek bent, ga je gezond leven, daar klopt iets niet. Wie gezond leeft is vermoedelijk ziek.’ Met diëten en geluksprofeten heeft hij weinig op: ‘Wat is het geheim van oud worden? Nooit aan sport doen en elke dag een liter wijn drinken.’

Over literatuur en romanschrijven heeft hij vanzelfsprekend ook zo zijn eigen ideeën. Het is vooral zaak om het werk organisch te laten rijpen, zoals bij de inrichting van een huis. Elke twee jaar een roman publiceren vindt hij maar niets: ‘Een roman die twee jaar na het eerste idee voltooid is, ziet er zo steriel uit als het interieur van iemand die zijn huis opnieuw heeft ingericht.’ Daarbij hanteerde hij Goetheaans de leidraad dat slechts in de beperking zich de ware grootmeester toont: ‘Kunst onderscheidt zich van de natuur door haar begrenzing. Betekenis is uitsluitend mogelijk binnen grenzen. Kunst begint bij de lijst.’

Maar dat sluit dan weer niet uit dat een geslaagd werk staat of valt bij een grenzeloze, onmogelijke fantasie: ‘Om te kunnen schrijven moet ik een fantastisch, onmogelijk, idioot idee hebben. Waar een min of meer normaal verhaal zich aan vast kan maken. Als dat idee er niet is, gebeurt er niets.’

Dood zijn altijd de anderen

Mulisch cultiveert de ironie tot in het arrogante. Zijn eigendunk — half gespeeld, half echt — is memorabel en leeft voort in uitspraken, zoals ‘Ik bén de roman’ of ‘Ik bén de Tweede Wereldoorlog’. En daar komt ook de titel van deze verzameling maximes vandaan: ‘Dood zal ik alleen voor de levenden zijn, niet voor mijzelf. Ik bedoel, ik kan niet dood zijn. Dood zijn altijd de anderen.’

Soms leidt die liefde voor de paradox én de ironie tot eigenaardige staaltjes van hypothetische visioenen, zoals wanneer hij zich voorstelt dat de infame nazidokter Mengele bij zijn experimenten op gevangenen misschien een kankermedicijn zou kunnen hebben ontwikkeld. Of dat hij na de ondergang van het fascisme, kolonialisme en het christendom nu ook nog het einde van het voetbal hoopt te kunnen meemaken.

Springlevend

Mulisch is voor geen enkel gat te vangen en daarin schuilt de klasse van zijn werk én van deze maximes. Hij kan immers ook behoorlijk no nonsense uit de hoek komen: ‘Oorlog mag nooit, maar moet soms.’

Kortom, je kan uit dit wonderlijke boekje van 142 bladzijden blijven citeren en dat is altijd een goed teken. Ook tien jaar na zijn dood is Mulisch nog springlevend.

Ik kan niet dood zijn | Harry Mulisch

Hardback | Nederlands | Literaire roman, novelle

Ik kan niet dood zijn is een verzameling van de meest rakebespiegelingen die Harry Mulisch over een periode vanzestig jaar optekende. Sommige belandden al in zijnboeken, andere bleven in schriftjes, op losse velletjesen op blocnotes [lees verder...]

In stock

Meer berichtjes van Frank Hellemans

August Vermeylen: 150 jaar oud maar eeuwig jong

Recensie Frank Hellemans - 11/05/2022
Er zijn weinig Vlaamse literatoren die zo precies en scherp over hun tijd hebben geschreven als de Brusselse ‘more brains’-essayist August Vermeylen (1872-1945) die 150 jaar geleden op 12 mei is geboren. Zijn oproep voor gemeenschapsvorming en -kunst klinkt vandaag luider dan ooit: van Sammy Mahdi [lees verder]

Lachen is gezond en vooral subversief: Walter van den Broecks Uilenspiegel

Recensie Frank Hellemans - 03/05/2022
Iedereen heeft ooit wel eens gehoord van Tijl en zijn Nele, en van Lamme Goedzak. Maar wie kent het hele verhaal echt?
Het Franstalige origineel La légende d’Ulenspiegel van Charles De Coster uit 1867 nodigt niet direct uit voor een avondje leesvertier, wegens vrij langdradig en barok. Goed [lees verder]

Van Ann De Craemer tot Dimitri Verhulst: 5 auteurs voor de literaire lente

BlogFrank Hellemans - 19/04/2022
Nu de Literaire Lente als boekenevenement niet langer bestaat, organiseren we er zelf maar één met schrijvers die in april en mei met kakelvers werk komen. Te beginnen met Ann De Craemer en Hildegard van Bingen. Jeroen Theunissen, Gie Bogaert en Dimitri Verhulst maken het kwintet compleet.
Ideale [lees verder]

Prins zonder poen: het bewogen nomadenleven van Willem van Oranje

Recensie Frank Hellemans - 22/02/2022
Wie De Zwijger. Het leven van Willem van Oranje, de bijna 950 bladzijden dikke biografie van René van Stipriaan, doorneemt, komt onder de indruk van de manier waarop deze prins van Oranje 51 jaar lang het hoofd koel probeerde te houden onder de steeds wisselende mokerslagen van het lot. Willem van Oranje [lees verder]

Vaders en zonen

Recensie Frank Hellemans - 26/11/2021
Aan moederromans geen gebrek, maar ook vaders komen nu meer en meer in het vizier van hun schrijvende zonen. Sam De Graeve trok vijf jaar geleden op wandeltocht met zijn vader Jan langs de Muur van Hadrianus in Engeland. Nu papa plots in het ziekenhuis werd opgenomen, recapituleert hij in briefvorm hoe [lees verder]

Dé Boekenbeurs is dood, leve de boekenbeursjes?

BlogFrank Hellemans - 27/10/2021
Zoals in pre-coronatijden wordt het nooit meer. Zeker niet in de boekensector. De Antwerpse Boekenbeurs, het uithangbord van alles en iedereen die met schrijven en lezen bezig was, is versnipperd tot een lappendeken van tientallen initiatieven rond boeken en schrijvers. Elke stad – en zelfs bijna elke [lees verder]

Luc Devoldere begraaft tandeloze Taalunie

BlogFrank Hellemans - 20/10/2021
‘Vandaag zou ze niet meer worden opgericht.’ In een dubbelzinnige lofrede op 40 jaar Taalunie prijst essayist Luc Devoldere*, ex-hoofdredacteur van Ons Erfdeel-De Lage Landen, de verworvenheden van de Nederlandse Taalunie. Maar tegelijk waarschuwt hij dat ze haar ingeslapen status dringend moet reanimeren, [lees verder]

Van Tolstoj tot Elsschot en Jonathan Franzen: de familieroman is terug

BlogFrank Hellemans - 13/10/2021
Zelfs Bart Van Loo brengt zijn verhaal over de Bourgondiërs als een dynastiek familieverhaal, eerst in zijn boek en nu ook op het podium. Hoeft het dan te verwonderen dat familiesoaps op tv, zoals Thuis of Familie, kijkcijferkanonnen zijn? En dat heel wat schrijvers vandaag in dezelfde vijver gaan vissen, [lees verder]

Nobelprijs Literatuur 2021 voor Noor Jon Fosse of toch Annie Ernaux?

BlogFrank Hellemans - 06/10/2021
Eigenlijk had iedereen – ook deze Doorbraak-medewerker – vorig jaar gegokt op een zwarte Afrikaanse schrijfster, zoals Maryse Condé, een Franse auteur uit Guadeloupe. Sign of the times, weet je wel. Ook literaire jury’s zijn daar vaak gevoelig voor. Het werd dus wel een vrouw maar geen volwassen [lees verder]

Strop voor Vlaamse thrillerschrijvers

BlogFrank Hellemans - 29/09/2021
In 2022 is de kans gering dat een Vlaamse misdaadauteur nog eens aan het feesten zal zijn bij het winnen van De Gouden Strop, de belangrijkste literaire onderscheiding in het krimigenre. Alleen wie als Vlaamse schrijver bij een Nederlandse uitgeverij onder dak is, komt er dan immers nog voor in aanmerking.
[lees verder]

Van gefilte fisj tot fatalisme: Margot Vanderstraeten fileert de (Antwerpse) Joden

Recensie Frank Hellemans - 27/09/2021
Na het bijzonder succesvolle én aangrijpende Mazzel tov, serveert Margot Vanderstraeten met Minjan nieuwe verhalen over de ondoorgrondelijke Joodse ziel.
Koosjere kippensoep
Journaliste-auteur Margot Vanderstraeten scoorde dankzij Mazzel tov vier jaar geleden een internationale bestseller [lees verder]

Annelies Verbeke wil o zo graag een grote prijs en Herman Brusselmans niet

BlogFrank Hellemans - 15/09/2021
De literaire rentree is daar en daarmee ook het circus van de literaire prijzen. De longlist van de vroegere AKO Literatuurprijs – nu heet die Boekenbon Literatuurprijs – zorgde al meteen voor zure oprispingen bij de gepasseerde verhalenschrijfster Annelies Verbeke. Weer geen kans op de geldzak van [lees verder]

0
    0
    Jouw winkelmand
    Jouw winkelmand is leeg
      Bereken verzending
      Bon toepassen

      Bedankt!

      Je link is opgenomen. Hartelijk dank. We bekijken en plaatsen die zo snel mogelijk. Klik ‘Nog een link ingeven’ om een nieuwe link in te geven of klik op Terug om terug te gaan naar de vorige pagina.