Gewelddadige hemelbestormers

Zelden zo’n lange en verhitte discussie gezien op mijn Facebook-pagina als afgelopen week. Ik durfde het dinsdagavond aan een link te posten naar een interview dat journalist Marnix Verplancke had met de Nederlandse historicus Robin Te Slaa. Vier dagen later is de discussie nog steeds niet verstomd. Het onderwerp luidt zoals de titel van het boek waarover het interview ging, en deze recensie: ‘Wat is fascisme?’

Laat me eerst de jongste editie van de ‘dikke’ Van Dale citeren: ‘1 politiek systeem berustend op ultranationalistische, corporatistische, autoritaire en en onverdraagzame (m.n. anticommunistische) beginselen 2 heerschappij van het fascisme 3 politieke filosofie of richting die het fascisme voorstaat resp. probeert te verwezenlijken’. Met die drie korte omschrijvingen zou de gemiddelde taalgebruiker het (moeten) kunnen doen. Maar daar kunnen we geen genoegen mee nemen, althans niet als we een onderbouwd en historisch verantwoord antwoord willen op de hogergestelde vraag: ‘Wat is fascisme?’

Frustratie

De frustratie moet diep zitten bij auteur Robin Te Slaa. Hij liet zich opmerken door een vuistdikke studie over de NSB, de nationaalsocialistische collaboratiebeweging tijdens de Tweede Wereldoorlog, onder leiding van ingenieur Mussert. In 2010 verscheen het eerste deel van wat een trilogie moet worden. Enkele jaren later schreef hij het nogal pamflettaire, maar onderbouwde Is Wilders een fascist? (Antwoord op de vraag: neen.)

De frustratie zit hem erin dat er te pas en vooral te onpas met het begrip fascisme geleurd wordt. Een beetje een deviërende mening, en je bent een fascist. Daarmee is het een inhoudsloos containerwoord geworden, een scheldwoord. Waar je alles en vooral niets mee kunt bewijzen.

Na Is Wilders een fascist? – waarin Te Slaa al het begrip fascisme uit de doeken deed in het licht van de geschiedenis – moet de frustratie nog altijd erg groot geweest zijn. Het containerbegrip raakte niet vergeten. En de steeds groter wordende rechts-populistische partijen worden – alweer – te pas en te onpas ‘fascistisch’ of ‘fascistoïde’ genoemd. De nood was groot om een omvattender werk te schrijven, en een grondig antwoord te geven op de vraag ‘Wat is fascisme?’

Politieke religie en totaalideologie

Met Wat is fascisme? Oorsprong en ideologie heeft Te Slaa zich van die taak gekweten. Hij toont gevat aan dat het fascisme een totaalideologie is, een politieke religie geen accident de parcours, geen eclectisch samenraapsel, maar een gefundeerd wereldbeeld dat voor de Eerste Wereldoorlog vorm kreeg en na de wereldbrand die alle bestaande ideeën en regimes in Europa dooreen schudde ook een recruteringsgrond.

Niet Mussolini is de vader van het fascisme, zoals ernstige historici en geschiedfilosofen doorgaans poneren. Te Slaa legt de oorsprong van het fascisme bij Franse denkers als de niet-marxistische revolutionaire syndicalist Georges Sorel en massapsycholoog Gustave Le Bon, Duitsers als socioloog Robert Michels en de in deze context altijd opduikende Friedrich Nietzsche.

Het maakt Wat is fascisme? er niet makkelijker op, maar Te Slaa heeft de verdienste om verschillende auteurs van fascismetypologieën en -geschiedenissen te synthetiseren en met elkaar te vergelijken. Om tot de vaststelling te komen – met Zeev Sternhell – dat fascisme de optelsom is van de in het begin van vorige eeuw twee meest krachtige, overtuigende en mobiliserende ideologieën: socialisme en nationalisme.

In een historisch overzicht dat zich tot Italië beperkt, schetst Te Slaa hoe Mussolini van het revolutionaire internationale marxisme evolueert tot het al even sociaal-revolutionaire nationalistische syndicalisme (nationaalsyndicalisme), dat later, onder impuls van milities van oud-strijders de naam ‘fascisme’ zal krijgen, en waar denkers en doeners – niet het minst kunstenaars – elders in Europa zich door lieten inspireren om gelijkaardige filosofieën en bewegingen te starten.

Revolutionair en utopisch

Door de nadruk te leggen op het revolutionaire aspect van de fascistische ideologie – die een chiliastische nationale wedergeboorte en het ontstaan van een nieuwe mens verbond met sociaaldarwinistische opvattingen en het leven als een strijd zag – plaatst Te Slaa het fascisme duidelijk links op de links-rechtsschaal van de politieke ideologieën. Anticonservatief en antireactionair, al zochten fascistische bewegingen in de jaren 30 net bij conservatieven en reactionairen hun bondgenoten.

Fascisme gebruikt Te Slaa dan ook als een koepelbegrip waaronder ook het (Duitse) nationaalsocialisme, de meest revolutionaire interpretatie die de geschiedenis kende, een plaats krijgt. Net hier zal hij op bekritiseerd worden (wat al gebeurde op mijn Facebookpagina – Bart Crols, die ooit promoveerde op de thesis ‘Een Duitse Sonderweg in het socialisme: het nationaal socialisme’ hakte de thesis van Te Slaa al snel in de pan).

Het maakt het boek niet minder interessant. Al is het door de geschiedenis van het Italiaanse fascisme heen, de zoektocht naar de oorsprong van de ideologie en de duiding van de extreme vertolking die het nationaalsocialisme is, zoeken naar een performante definitie van ‘fascisme’, waardoor zo ook het antwoord op de vraag niet eensluidend is.

Door het boek heen komen een aantal elementen terug – ze  worden ook alle feilloos uit de doeken gedaan – die ook in het slot terugkomen. En hoewel Te Slaa geen sluitende definitie geeft, vat hij fascisme toch als volgt samen: ‘Het fascisme was een nieuwe revolutionaire stroming die na de Eerste Wereldoorlog ontstond en die grootse, utopische idealen wilde verwezenlijken. Zijn aanhangers verlangden niet slechts de schepping van een nieuwe staat en een nieuwe politieke elite (…) streefden ook naar een transcendente synthese van alle bevolkingsklassen in een nieuwe, etnisch homogene samenleving. Ook een nieuwe beschaving en zelfs een nieuwe mens behoorden tot de utopische doeleinden van deze gewelddadige hemelbestormers.’

Vervolg

Er zijn zoveel fascismen als er regio’s en culturen in Europa zijn waar er fascistische bewegingen actief zijn geweest. Jammer genoeg geeft Te Slaa – ondanks zijn brede definitie – geen opsomming van die bewegingen. Was ‘ons’ Verdinaso fascistisch? ‘Ons’ VNV? Rex van Léon Degrelle? Andere typologen van het fascisme, zoals Robert Paxton of – vooral – Stanley Payne waagden zich hier wel aan. Te Slaa verwijst enkel concreet naar de British Union of Fascists van Oswald Mosley en de Nederlandse NSB van Mussert. Duidelijk is hij wel als hij nationaal-conservatieve bewegingen, doorgaans van katholieke snit, zoals Franco’s Moviemento en de ‘austrofascistische’ Christelijk-Sociale Partij van Dolfuss niét fascistisch noemt omdat ze niét socialiserend waren, noch utopisch-revolutionair een nieuwe samenleving en totalitaire staat nastreefden, maar vooral de oude elitaire consensus wilden behouden of herstellen (restauratie).

Nationaal-revolutionair (en dus in wezen anticonservatief) en sociaal-utopisch, met deze twee begrippen – die Te Slaa zelf niet gebruikt – zou ik zijn fascismetheorie willen samenvatten.

Het is nu afwachten op de nieuwe Historikerstreit die hierover kan losbarsten. Als we maar voor eens en altijd afleren fascisme en nationaal socialisme (mét spatie!) niet langer als inflatoire containerwoorden te gebruiken om te schimpen en te stigmatiseren. Alleen al om dat laatste, en om zijn indrukwekkende verdienste om veel literatuur samen te brengen in één synthese – schreef Te Slaa een belangrijk boek.

Wat is fascisme? | Te Slaa Robin

Paperback / softback | Nederlands | Geschiedenis algemeen

"Fascist" is nog altijd een populair scheldwoord. Maar wat was het fascisme eigenlijk, en waarom werden mensen erdoor aangetrokken? Miljoenen Europeanen geloofden in de vorige eeuw heilig in het fascisme. Deze nieuwe, revolutionair-utopische massabeweging [lees verder...]

Uitverkocht

Meer berichtjes van Karl Drabbe

Verdeeldheid in eenheid

Recensie Karl Drabbe - 18/05/2021
De Lage Landen, zeg maar: de Benelux met een stuk van wat vandaag ‘Hauts de France’ heet en het Land van Kleef in Duitsland. Dat is zowat het gebied dat de Lage Landen sinds de middeleeuwen vormen. Een regio in de delta van de grote rivieren, waar een klimaatopwarming voor relatieve landbouwopbrengsten [lees verder]

100 jaar bedevaarten naar de IJzer

Recensie Karl Drabbe - 14/05/2021
In 2020 vond de honderdste IJzerbedevaart plaats. Wat ooit begon als een massamanifestatie in dorpen van gesneuvelde Vlaamse frontsoldaten uit de Eerste Wereldoorlog, evolueerde naar pacifistische colloquia in mineur aan de voet van de IJzertoren. De affiches van de honderd manifestaties werden nu gebundeld [lees verder]

De moord op Hitlers halfnicht

Recensie Karl Drabbe - 13/05/2021
‘Angelika Maria (Geli) Raubal (1923-1931) was een dochter van Angela Raubal, die een halfzus was van Adolf Hitler. Zodoende was Geli Raubal een halfnicht van hem.
Toen Hitler in 1929 een appartement betrok in München, werd zijn halfzuster Angela zijn huishoudster. Samen met Geli woonde [lees verder]

De eerste globalisering

Recensie Karl Drabbe - 13/04/2021
Als er één wetmatigheid de geschiedenis van de mensheid typeert, is het wel continuïteit. Ondanks alle grote theorieën of cesuren die mensen post hoc zien of verklaren in het verleden. Continuïteit is echter zo voor de hand liggend, dat ze weinig verrassend lijkt. Ze doet zich voor tegen de achtergrond [lees verder]

De Dietsche nationaalsocialist

Recensie Karl Drabbe - 11/04/2021
Het is prof. Bruno De Wever die Reimond Tollenaere in een artikel ‘De Dietse nationaalsocialist’ noemde. De meeste hardcore nazi’s in Vlaanderen zaten tijdens de Tweede Wereldoorlog bij DeVlag/Algemeene SS Vlaanderen. Tollenaere koos er echter voor binnen het VNV te blijven, de grootste collaboratiebeweging, [lees verder]

Europees aanmodderen

Recensie Karl Drabbe - 09/04/2021
Aanmodderen. Of voortmodderen. Er is allicht een nuanceverschil. Het ene werkwoord klinkt al minder uitgesproken negatief dan het andere. Volgens Caroline De Gruyter is voortmodderen het motto van zowel de Oostenrijkse Habsburgmonarchie als van de Europese Unie. Ook slordigheid, gekluns, halfbakken compromissen [lees verder]

Moorden in Dresden

Recensie Karl Drabbe - 13/03/2021
Dresden, 1944-1945. De historische stad kreunt onder de bombardementen van de geallieerden. Tienduizenden Duitsers vluchtten uit het oosten voor de Rode Russen. Het Derde Rijk loopt op zijn laatste benen; Hitlers wonderwapen laat het afweten. En als klap op de vuurpijl krijgt de politie er te maken met [lees verder]

BDW: docusoap wordt boek

Recensie Karl Drabbe - 06/03/2021
‘Politiek is een slecht toneelstuk met briljante acteurs.’ Die oneliner hanteert Bart De Wever wel vaker. Het net verschenen boek In het hoofd van Bart De Wever sluit er ei zo na mee af. Datzelfde boek kan je recenseren met een parafrase daarvan: ‘een slecht boek met briljante acteurs’.
[lees verder]

Ik ga op expeditie, en ik neem mee…

Recensie Karl Drabbe - 25/02/2021
‘Ik ga op reis, en ik neem mee…’ U speelde het spelletje als kind zeker ook. Of u speelt het weleens met kinderen en/of kleinkinderen. Eindeloos plezier in de auto, op weg naar een verre vakantiebestemming gegarandeerd. Al kunnen vakantiebestemmingen ons hoogstens doen wegdromen van [lees verder]

Covid doodt, eenzaamheid ook

Recensie Karl Drabbe - 01/02/2021
Wie dacht dat de lockdown een ‘leuke, luie, ontspannende periode zou worden — de hele dag voor de buis of met een spannend boek en een lekker wijntje — had het mis’. Denk maar aan jonge gezinnen met kinderen op een klein appartement. Afstandsonderwijs in arme gezinnen, waar niet voldoende [lees verder]

De middeleeuwen waren anders

Recensie Karl Drabbe - 12/01/2021
De middeleeuwen kwamen ten einde met de renaissance, het quatrocento. Toen zochten geleerden en kunstenaars in Italië terug aansluiting bij het roemrijke verleden van het ‘beschaafde’ Oude Rome. Letterlijk slaat het op de ‘wedergeboorte’ van de ‘Klassieken’. De tien [lees verder]

Complotdenkers, carrièrejagers en charlatans

Recensie Karl Drabbe - 22/12/2020
De vrijmetselarij is wereldwijd gebaseerd op Grote Principes die ook de Franse Revolutie – en vandaag de Franse Republiek – kenmerken: vrijheid, gelijkheid, broederschap. Of bij uitbreiding vrijheid, gewetensvrijheid, religieuze verdraagzaamheid, democratie, wereldburgerschap. Van een goede man een [lees verder]

0
    0
    Jouw winkelmand
    Jouw winkelmand is leeg
      Bereken verzending
      Bon toepassen

      Bedankt!

      Je link is opgenomen. Hartelijk dank. We bekijken en plaatsen die zo snel mogelijk. Klik ‘Nog een link ingeven’ om een nieuwe link in te geven of klik op Terug om terug te gaan naar de vorige pagina.