Elsschots kwaliteitsmerk: zijn tijdloze Nederlands

Eindelijk is er opnieuw een kloeke, mooi verzorgde omnibus van het Verzameld Werk van Willem Elsschot (1882-1960) verschenen. Athenaeum-Polak & Van Gennep brengt in 848 bladzijden mét leeslint de elf romans van Elsschot en zijn poëzie uit. De uitgeverij die de rechten op het werk van Elsschot opnieuw verwierf, belooft dit jaar nog pocketuitgaves in de Salamander-reeks en luisterboeken. Daarvan zijn er nu al enkele ingesproken, onder anderen door Gene Bervoets (Het dwaallicht). Want ja, de boeken van Elsschot blijven als zoete broodjes verkopen. En dat terwijl werk van andere Vlaamse reuzen als winkeldochters in antiquariaten verstoffen. Hun eigengereid taaleigen — zeg maar West-Vlaams in het geval van Gezelle en Streuvels — speelt hun vandaag serieus parten. Dat het dus ook anders kan, bewees Elsschot.

Mijn trouwe vriendin

Mijn verzamelde Elsschot dateert nog uit 1977 toen uitgeverij Querido het met 800 pagina’s klaarspeelde. Als jonge germanist dweepte ik met vooral Duitse en Franse literatuur. Ik was toen danig onder de indruk van het feilloze Nederlands en de rake stijl van de Antwerpse grootmeester. Een ontgoocheling over Kareltje, de zoon van de sigarenfabrikant De Keizer, die koste wat het kost Latijnse moet doen om advocaat te worden, is nog altijd mijn Elsschot-favoriet. Maar Villa des Roses, de eerste roman die Elsschot in 1913 onmiddellijk bekend maakte in Vlaanderen en Nederland, blijft een topper in het oeuvre van de Antwerpse grootmeester.

Dat het boek ‘dankbaar’ opgedragen was aan Mejuffrouw Anna Christina Van der Tak, ‘mijn trouwe vriendin’, deed toen geen belletje rinkelen. Maar jaren later begreep ik dat Alfons De Ridder, die graag plat Antwerps sprak, het nooit tot Willem Elsschot had geschopt zonder de onbetaalde eindredactie van deze collega-boekhoudster. Zoon Walter De Ridder zou later in een interview met de bekende Nederlandse journaliste Bibeb onthullen dat Van der Tak inderdaad mee aan de basis ligt van het feilloze Nederlands van Elsschot. Dat maakt hem vandaag tot de meest gelezen Vlaamse klassieke auteur. Dat Van der Tak meter was van Elsschots tweede dochter Anna De Ridder spreekt trouwens boekdelen.

Later zou het belangrijke aandeel van Van der Tak in het succes van Elsschot ook door andere Elsschotkenners, zoals Guido Lauwaert, Jeroen Brouwers en Wieneke ‘t Hoen, worden onderstreept. Brouwers schreef er trouwens een verhalend essay over met de veelzeggende titel ‘De muze met het rode potlood’.

Rood potlood

Wie was deze muze met het rode potlood die liever onbekend bleef en over wie Elsschot zich bijna nooit rechtstreeks uitliet? Tenzij in een gesprek met Simon Vinkenoog en in een brief aan Jan Greshoff uit 1934. Daarin geeft hij ruiterlijk toe dat hij zijn manuscripten gewoonlijk eerst aan haar laat nalezen. En corrigeren, mag je hieraan toevoegen. Want dat was wat Van der Tak met Villa des Roses, Elsschots eerste roman dus, uitgebreid deed. De jonge Elsschot vertelt via zijn alter ego Richard Grünewald in dit debuut over zijn esbattementen in een Parijs pension waar hij in 1906 logeerde. Overdag werkte hij als privésecretaris van een dubieuze Argentijnse consul. Die had hem ingehuurd omdat Elsschot blijkbaar ook een mondje Spaans sprak en alleszins zeer goed Frans.

Na die aparte leerschool verkaste twintiger De Ridder naar Rotterdam. Hij werd er chef-correspondent bij een scheepswerf in het naburige Schiedam. Daar stuurde hij vijf andere correspondenten aan. Een van hen was de toen al veertigjarige Juffrouw Van der Tak (1864-1939) die tot aan haar dood ongetrouwd én kinderloos bleef. Van der Tak was van opleiding lerares. Ze kon echter moeilijk aarden in het onderwijs wegens gezagsproblemen in haar klassen. Zeg maar: pesterijen van haar leerlingen. Toen de jonge Elsschot merkte dat ze ook op kantoor werd gepest door de andere werknemers die onder zijn leiding opereerden, nam hij het voor haar op. Zo won hij haar levenslange vriendschap.

Geboorte van een schrijver

Elsschot nam haar in vertrouwen en bracht haar steeds aan het lachen met de in sappig Vlaams vertelde verhalen over zijn lotgevallen in dat pension in Parijs. Keer op keer verzekerde ze hem dat hij die pittige tragikomische anekdotes eens moest opschrijven. En dat zij er dan wel met haar leraarspennetje zou overgaan. Villa des Roses was dus eigenlijk een boek in opdracht geschreven voor zijn muze Anna Christina. Op drie weken tijd zou De Ridder naar eigen zeggen in 1910 de klus hebben geklaard. Daarna was het de beurt aan Van der Tak. Een schrijver was geboren.

Cyriel Buysse, getrouwd met een rijke Haagse én redacteur bij het literaire tijdschrift Groot Nederland, bracht het manuscript in voorpublicatie in het blad. Door verdere bemiddeling van de Nederlandse auteur en vriend-voor-het-leven Ary Delen kreeg hij drie jaar later een contract bij uitgever Van Dishoeck. Hij werd onder anderen door August Vermeylen bejubeld als nieuwe komeet aan het Nederlandstalige literaire firmament.

Zuiver Noord-Nederlands

Recensenten in Noord en Zuid dachten vaak dat ze te maken hadden met een onversneden Nederlandse auteur. ‘Fris Hollands’ werd Elsschots eersteling genoemd. Hij werd geprezen voor zijn ‘zuiver Noord-Nederlands’ en zelfs ‘on-Hollands Frans’ op de wijze van Honoré de Balzac. In dit debuut, dat zich afspeelt in Parijs, wordt vaak een mondje Frans gepraat. De illusieloze treffende stijl oogt inderdaad Balzaciaans.

Later zou nog blijken dat de afscheidsbrief van de zwanger gemaakte dienstmeid Louise in Villa des Roses pas dankzij Van der Taks ingrepen zijn definitieve literaire vorm had gekregen. Concrete details over het redactiewerk van Van der Tak zijn er verder nauwelijks te vinden. Beide hoofdrolspelers hielden de lippen stijf op elkaar. Maar hoe belangrijk Van der Taks taalkundige ingrepen wel waren, staat buiten kijf. En dat ze tot aan haar dood de eerste kritische en bijsturende lezeres was van Elsschots onsterfelijke oeuvre is ook een zekerheid. Dank dus inderdaad aan Elsschots trouwe vriendin. De Vlaamse literatuur plukt er tot vandaag de vruchten van.

Verzameld werk | Willem Elsschot

Hardback | Nederlands | Literaire roman, novelle

Willem Elsschot behoeft weinig introductie. Hij schiep een relatief klein oeuvre, dat meer dan zestig jaar na zijn dood nog altijd getuigt van zijn zeldzame schrijftalent. Als geen ander weet Elsschot haarfijn, met haast chirurgische precisie, de menselijke ziel [lees verder...]

In stock

Meer berichtjes van Frank Hellemans

August Vermeylen: 150 jaar oud maar eeuwig jong

Recensie Frank Hellemans - 11/05/2022
Er zijn weinig Vlaamse literatoren die zo precies en scherp over hun tijd hebben geschreven als de Brusselse ‘more brains’-essayist August Vermeylen (1872-1945) die 150 jaar geleden op 12 mei is geboren. Zijn oproep voor gemeenschapsvorming en -kunst klinkt vandaag luider dan ooit: van Sammy Mahdi [lees verder]

Lachen is gezond en vooral subversief: Walter van den Broecks Uilenspiegel

Recensie Frank Hellemans - 03/05/2022
Iedereen heeft ooit wel eens gehoord van Tijl en zijn Nele, en van Lamme Goedzak. Maar wie kent het hele verhaal echt?
Het Franstalige origineel La légende d’Ulenspiegel van Charles De Coster uit 1867 nodigt niet direct uit voor een avondje leesvertier, wegens vrij langdradig en barok. Goed [lees verder]

Van Ann De Craemer tot Dimitri Verhulst: 5 auteurs voor de literaire lente

BlogFrank Hellemans - 19/04/2022
Nu de Literaire Lente als boekenevenement niet langer bestaat, organiseren we er zelf maar één met schrijvers die in april en mei met kakelvers werk komen. Te beginnen met Ann De Craemer en Hildegard van Bingen. Jeroen Theunissen, Gie Bogaert en Dimitri Verhulst maken het kwintet compleet.
Ideale [lees verder]

Prins zonder poen: het bewogen nomadenleven van Willem van Oranje

Recensie Frank Hellemans - 22/02/2022
Wie De Zwijger. Het leven van Willem van Oranje, de bijna 950 bladzijden dikke biografie van René van Stipriaan, doorneemt, komt onder de indruk van de manier waarop deze prins van Oranje 51 jaar lang het hoofd koel probeerde te houden onder de steeds wisselende mokerslagen van het lot. Willem van Oranje [lees verder]

Vaders en zonen

Recensie Frank Hellemans - 26/11/2021
Aan moederromans geen gebrek, maar ook vaders komen nu meer en meer in het vizier van hun schrijvende zonen. Sam De Graeve trok vijf jaar geleden op wandeltocht met zijn vader Jan langs de Muur van Hadrianus in Engeland. Nu papa plots in het ziekenhuis werd opgenomen, recapituleert hij in briefvorm hoe [lees verder]

Dé Boekenbeurs is dood, leve de boekenbeursjes?

BlogFrank Hellemans - 27/10/2021
Zoals in pre-coronatijden wordt het nooit meer. Zeker niet in de boekensector. De Antwerpse Boekenbeurs, het uithangbord van alles en iedereen die met schrijven en lezen bezig was, is versnipperd tot een lappendeken van tientallen initiatieven rond boeken en schrijvers. Elke stad – en zelfs bijna elke [lees verder]

Luc Devoldere begraaft tandeloze Taalunie

BlogFrank Hellemans - 20/10/2021
‘Vandaag zou ze niet meer worden opgericht.’ In een dubbelzinnige lofrede op 40 jaar Taalunie prijst essayist Luc Devoldere*, ex-hoofdredacteur van Ons Erfdeel-De Lage Landen, de verworvenheden van de Nederlandse Taalunie. Maar tegelijk waarschuwt hij dat ze haar ingeslapen status dringend moet reanimeren, [lees verder]

Van Tolstoj tot Elsschot en Jonathan Franzen: de familieroman is terug

BlogFrank Hellemans - 13/10/2021
Zelfs Bart Van Loo brengt zijn verhaal over de Bourgondiërs als een dynastiek familieverhaal, eerst in zijn boek en nu ook op het podium. Hoeft het dan te verwonderen dat familiesoaps op tv, zoals Thuis of Familie, kijkcijferkanonnen zijn? En dat heel wat schrijvers vandaag in dezelfde vijver gaan vissen, [lees verder]

Nobelprijs Literatuur 2021 voor Noor Jon Fosse of toch Annie Ernaux?

BlogFrank Hellemans - 06/10/2021
Eigenlijk had iedereen – ook deze Doorbraak-medewerker – vorig jaar gegokt op een zwarte Afrikaanse schrijfster, zoals Maryse Condé, een Franse auteur uit Guadeloupe. Sign of the times, weet je wel. Ook literaire jury’s zijn daar vaak gevoelig voor. Het werd dus wel een vrouw maar geen volwassen [lees verder]

Strop voor Vlaamse thrillerschrijvers

BlogFrank Hellemans - 29/09/2021
In 2022 is de kans gering dat een Vlaamse misdaadauteur nog eens aan het feesten zal zijn bij het winnen van De Gouden Strop, de belangrijkste literaire onderscheiding in het krimigenre. Alleen wie als Vlaamse schrijver bij een Nederlandse uitgeverij onder dak is, komt er dan immers nog voor in aanmerking.
[lees verder]

Van gefilte fisj tot fatalisme: Margot Vanderstraeten fileert de (Antwerpse) Joden

Recensie Frank Hellemans - 27/09/2021
Na het bijzonder succesvolle én aangrijpende Mazzel tov, serveert Margot Vanderstraeten met Minjan nieuwe verhalen over de ondoorgrondelijke Joodse ziel.
Koosjere kippensoep
Journaliste-auteur Margot Vanderstraeten scoorde dankzij Mazzel tov vier jaar geleden een internationale bestseller [lees verder]

Annelies Verbeke wil o zo graag een grote prijs en Herman Brusselmans niet

BlogFrank Hellemans - 15/09/2021
De literaire rentree is daar en daarmee ook het circus van de literaire prijzen. De longlist van de vroegere AKO Literatuurprijs – nu heet die Boekenbon Literatuurprijs – zorgde al meteen voor zure oprispingen bij de gepasseerde verhalenschrijfster Annelies Verbeke. Weer geen kans op de geldzak van [lees verder]

0
    0
    Jouw winkelmand
    Jouw winkelmand is leeg
      Bereken verzending
      Bon toepassen

      Bedankt!

      Je link is opgenomen. Hartelijk dank. We bekijken en plaatsen die zo snel mogelijk. Klik ‘Nog een link ingeven’ om een nieuwe link in te geven of klik op Terug om terug te gaan naar de vorige pagina.