Elsschots kwaliteitsmerk: zijn tijdloze Nederlands

Eindelijk is er opnieuw een kloeke, mooi verzorgde omnibus van het Verzameld Werk van Willem Elsschot (1882-1960) verschenen. Athenaeum-Polak & Van Gennep brengt in 848 bladzijden mét leeslint de elf romans van Elsschot en zijn poëzie uit. De uitgeverij die de rechten op het werk van Elsschot opnieuw verwierf, belooft dit jaar nog pocketuitgaves in de Salamander-reeks en luisterboeken. Daarvan zijn er nu al enkele ingesproken, onder anderen door Gene Bervoets (Het dwaallicht). Want ja, de boeken van Elsschot blijven als zoete broodjes verkopen. En dat terwijl werk van andere Vlaamse reuzen als winkeldochters in antiquariaten verstoffen. Hun eigengereid taaleigen — zeg maar West-Vlaams in het geval van Gezelle en Streuvels — speelt hun vandaag serieus parten. Dat het dus ook anders kan, bewees Elsschot.

Mijn trouwe vriendin

Mijn verzamelde Elsschot dateert nog uit 1977 toen uitgeverij Querido het met 800 pagina’s klaarspeelde. Als jonge germanist dweepte ik met vooral Duitse en Franse literatuur. Ik was toen danig onder de indruk van het feilloze Nederlands en de rake stijl van de Antwerpse grootmeester. Een ontgoocheling over Kareltje, de zoon van de sigarenfabrikant De Keizer, die koste wat het kost Latijnse moet doen om advocaat te worden, is nog altijd mijn Elsschot-favoriet. Maar Villa des Roses, de eerste roman die Elsschot in 1913 onmiddellijk bekend maakte in Vlaanderen en Nederland, blijft een topper in het oeuvre van de Antwerpse grootmeester.

Dat het boek ‘dankbaar’ opgedragen was aan Mejuffrouw Anna Christina Van der Tak, ‘mijn trouwe vriendin’, deed toen geen belletje rinkelen. Maar jaren later begreep ik dat Alfons De Ridder, die graag plat Antwerps sprak, het nooit tot Willem Elsschot had geschopt zonder de onbetaalde eindredactie van deze collega-boekhoudster. Zoon Walter De Ridder zou later in een interview met de bekende Nederlandse journaliste Bibeb onthullen dat Van der Tak inderdaad mee aan de basis ligt van het feilloze Nederlands van Elsschot. Dat maakt hem vandaag tot de meest gelezen Vlaamse klassieke auteur. Dat Van der Tak meter was van Elsschots tweede dochter Anna De Ridder spreekt trouwens boekdelen.

Later zou het belangrijke aandeel van Van der Tak in het succes van Elsschot ook door andere Elsschotkenners, zoals Guido Lauwaert, Jeroen Brouwers en Wieneke ‘t Hoen, worden onderstreept. Brouwers schreef er trouwens een verhalend essay over met de veelzeggende titel ‘De muze met het rode potlood’.

Rood potlood

Wie was deze muze met het rode potlood die liever onbekend bleef en over wie Elsschot zich bijna nooit rechtstreeks uitliet? Tenzij in een gesprek met Simon Vinkenoog en in een brief aan Jan Greshoff uit 1934. Daarin geeft hij ruiterlijk toe dat hij zijn manuscripten gewoonlijk eerst aan haar laat nalezen. En corrigeren, mag je hieraan toevoegen. Want dat was wat Van der Tak met Villa des Roses, Elsschots eerste roman dus, uitgebreid deed. De jonge Elsschot vertelt via zijn alter ego Richard Grünewald in dit debuut over zijn esbattementen in een Parijs pension waar hij in 1906 logeerde. Overdag werkte hij als privésecretaris van een dubieuze Argentijnse consul. Die had hem ingehuurd omdat Elsschot blijkbaar ook een mondje Spaans sprak en alleszins zeer goed Frans.

Na die aparte leerschool verkaste twintiger De Ridder naar Rotterdam. Hij werd er chef-correspondent bij een scheepswerf in het naburige Schiedam. Daar stuurde hij vijf andere correspondenten aan. Een van hen was de toen al veertigjarige Juffrouw Van der Tak (1864-1939) die tot aan haar dood ongetrouwd én kinderloos bleef. Van der Tak was van opleiding lerares. Ze kon echter moeilijk aarden in het onderwijs wegens gezagsproblemen in haar klassen. Zeg maar: pesterijen van haar leerlingen. Toen de jonge Elsschot merkte dat ze ook op kantoor werd gepest door de andere werknemers die onder zijn leiding opereerden, nam hij het voor haar op. Zo won hij haar levenslange vriendschap.

Geboorte van een schrijver

Elsschot nam haar in vertrouwen en bracht haar steeds aan het lachen met de in sappig Vlaams vertelde verhalen over zijn lotgevallen in dat pension in Parijs. Keer op keer verzekerde ze hem dat hij die pittige tragikomische anekdotes eens moest opschrijven. En dat zij er dan wel met haar leraarspennetje zou overgaan. Villa des Roses was dus eigenlijk een boek in opdracht geschreven voor zijn muze Anna Christina. Op drie weken tijd zou De Ridder naar eigen zeggen in 1910 de klus hebben geklaard. Daarna was het de beurt aan Van der Tak. Een schrijver was geboren.

Cyriel Buysse, getrouwd met een rijke Haagse én redacteur bij het literaire tijdschrift Groot Nederland, bracht het manuscript in voorpublicatie in het blad. Door verdere bemiddeling van de Nederlandse auteur en vriend-voor-het-leven Ary Delen kreeg hij drie jaar later een contract bij uitgever Van Dishoeck. Hij werd onder anderen door August Vermeylen bejubeld als nieuwe komeet aan het Nederlandstalige literaire firmament.

Zuiver Noord-Nederlands

Recensenten in Noord en Zuid dachten vaak dat ze te maken hadden met een onversneden Nederlandse auteur. ‘Fris Hollands’ werd Elsschots eersteling genoemd. Hij werd geprezen voor zijn ‘zuiver Noord-Nederlands’ en zelfs ‘on-Hollands Frans’ op de wijze van Honoré de Balzac. In dit debuut, dat zich afspeelt in Parijs, wordt vaak een mondje Frans gepraat. De illusieloze treffende stijl oogt inderdaad Balzaciaans.

Later zou nog blijken dat de afscheidsbrief van de zwanger gemaakte dienstmeid Louise in Villa des Roses pas dankzij Van der Taks ingrepen zijn definitieve literaire vorm had gekregen. Concrete details over het redactiewerk van Van der Tak zijn er verder nauwelijks te vinden. Beide hoofdrolspelers hielden de lippen stijf op elkaar. Maar hoe belangrijk Van der Taks taalkundige ingrepen wel waren, staat buiten kijf. En dat ze tot aan haar dood de eerste kritische en bijsturende lezeres was van Elsschots onsterfelijke oeuvre is ook een zekerheid. Dank dus inderdaad aan Elsschots trouwe vriendin. De Vlaamse literatuur plukt er tot vandaag de vruchten van.

Verzameld werk | Willem Elsschot

Hardback | Nederlands | Literaire roman, novelle

Willem Elsschot behoeft weinig introductie. Hij schiep een relatief klein oeuvre, dat meer dan zestig jaar na zijn dood nog altijd getuigt van zijn zeldzame schrijftalent. Als geen ander weet Elsschot haarfijn, met haast chirurgische precisie, de menselijke ziel [lees verder...]

In stock

Meer berichtjes van Frank Hellemans

Leven en werken van Maurice Gilliams: biografie op komst

BlogFrank Hellemans - 13/07/2022
Nee, Maurice Gilliams (1900-1982) was geen collaborateur. En ja, meer dan waarschijnlijk heeft de officieel kinderloze Gilliams dan toch een (buitenechtelijke) zoon. Annette Portegies, die al in 1999 de opdracht aanvaardde om een biografie over Gilliams te maken, presenteert eind augustus 2022 in Weerspiegeld [lees verder]

Waarom valt er na Remco Campert zo weinig te lachen in de letteren?

BlogFrank Hellemans - 05/07/2022
Filmkomedies genoeg en Vlaamse tv-series vol kolder, karikaturen en groteske grollen. Maar wanneer kan je als lezer nog eens (glim)lachen bij het lezen van een Nederlandstalige roman? Ooit schreven auteurs voor hun plezier en schuwden allesbehalve de lichtvoetige en humorvolle toets, zoals de pas overleden [lees verder]

Waar zijn de literaire cafés met Toots Thielemans en gogogirls gebleven?

BlogFrank Hellemans - 28/06/2022
Remco Campert was er ooit kind aan huis. En dichters als Paul Snoek, Patrick Conrad en H.C.Pernath kwamen er geregeld over de vloer. Die laatste maakte er zelfs een dodelijke val. En ja, ook Hugo Schiltz en Henri-Floris Jespers frequenteerden de Antwerpse privéclub Vecu van 1961 tot 1983. Je zou warempel [lees verder]

Stachanovist Stijn Streuvels: hard werken loont

BlogFrank Hellemans - 21/06/2022
Bij alle gekte rond Felix Timmermans, die met de heruitgave van zijn Boerenpsalm plots weer een renaissance beleeft, krijgt ook Stijn Streuvels (1871-1969) in de luwte van zijn Lierse generatiegenoot meer dan terecht nog een late hommage. Stijn Streuvels 150 jaar. Een internationale auteur met universele [lees verder]

Maak kennis met de Engelse Bart Van Loo: Dan Jones over de Britse royals

BlogFrank Hellemans - 15/06/2022
Begin 2022 verscheen Van Rome tot Rome waarin de 40-jarige Engelse historicus Dan Jones 1000 jaar westerse middeleeuwse geschiedenis op 600 bladzijden comprimeert. Op zijn best is hij echter in Vorsten van Albion, de wervelend vertelde geschiedenis van het huis Plantagenet dat de Engelse kroon vanaf [lees verder]

Is Joachim Pohlmann echt de enige rechtse Vlaamse schrijver?

BlogFrank Hellemans - 08/06/2022
Eigenlijk is het hilarisch: het driemaandelijkse literaire tijdschrift Deus Ex Machina (DEM) brengt een themanummer over rechtse auteurs maar vindt nauwelijks pennen die zich waagden aan een stand van zaken. Resultaat: veel buitenlandse namen in deze rechtse literaire canon. En gelukkig toch ook Joachim [lees verder]

Arm Vlaanderen en het rijke oeuvre van Gaston Durnez

BlogFrank Hellemans - 25/05/2022
Gaston Durnez (1928-2019), tijdens de laatste jaren van zijn leven ook Doorbraak-medewerker, blijft hot dankzij Davidsfonds-uitgever Toon Horsten. Meest recente en nog nooit gepubliceerde tekst van Durnez is diens beschouwing over Boerenpsalm van Felix Timmermans die nu bij de heruitgave ervan verscheen [lees verder]

Waar blijft die Herman de Coninck-zaal in Mechelse bib?

BlogFrank Hellemans - 18/05/2022
Op zondag 22 mei is het 25 jaar geleden dat de toen amper 53-jarige dichter Herman de Coninck in de straten van Lissabon na een hartaanval in de armen van collega-dichteres Anna Enquist dood neerzeeg. De verslagenheid was groot want De Coninck was niet alleen een populaire, graag gelezen dichter – [lees verder]

August Vermeylen: 150 jaar oud maar eeuwig jong

Recensie Frank Hellemans - 11/05/2022
Er zijn weinig Vlaamse literatoren die zo precies en scherp over hun tijd hebben geschreven als de Brusselse ‘more brains’-essayist August Vermeylen (1872-1945) die 150 jaar geleden op 12 mei is geboren. Zijn oproep voor gemeenschapsvorming en -kunst klinkt vandaag luider dan ooit: van Sammy Mahdi [lees verder]

Ultima-winnares Annelies Verbeke zet kortverhaal en vergeten schrijfsters op de kaart

BlogFrank Hellemans - 04/05/2022
Mooie geste om dit jaar Annelies Verbeke (46) de Ultima voor de letteren te gunnen. Ze debuteerde ooit als een komeet, ontpopte zich vervolgens tot koningin van het kortverhaal en valt de laatste jaren vooral op door haar onvermoeibare inzet voor collega-schrijfsters.
Slapeloos op de trein
Verbeke [lees verder]

Lachen is gezond en vooral subversief: Walter van den Broecks Uilenspiegel

Recensie Frank Hellemans - 03/05/2022
Iedereen heeft ooit wel eens gehoord van Tijl en zijn Nele, en van Lamme Goedzak. Maar wie kent het hele verhaal echt?
Het Franstalige origineel La légende d’Ulenspiegel van Charles De Coster uit 1867 nodigt niet direct uit voor een avondje leesvertier, wegens vrij langdradig en barok. Goed [lees verder]

Waarom het met een Vlaamsere Dikke Van Dale maar niet wil lukken

BlogFrank Hellemans - 27/04/2022
Eerst het goede nieuws: de zestiende editie van de nieuwe Dikke Van Dale doet zijn epitheton alle eer aan en biedt zomaar eventjes 5.160 bladzijden taalplezier. Maar dan het minder goede: Vlaamse woorden, zoals ‘goesting’, worden steevast als Belgische informele spreektaal getypeerd. En Vlaamse auteurs, [lees verder]

0
    0
    Jouw winkelmand
    Jouw winkelmand is leeg
      Bereken verzending
      Bon toepassen

      Bedankt!

      Je link is opgenomen. Hartelijk dank. We bekijken en plaatsen die zo snel mogelijk. Klik ‘Nog een link ingeven’ om een nieuwe link in te geven of klik op Terug om terug te gaan naar de vorige pagina.