Doe je deur niet dicht. Wend je hoofd niet af

In een laatste interview met Traudl Junge, die van 1942 tot aan Hitlers zelfmoord de jongste secretaresse van de Führer geweest was, zei de interviewer dat voor een Duits meisje van haar generatie die blinde verheerlijking van Hitler bijna onvermijdeijk geweest was. Daarop antwoordde de toen meer dan tachtigjare vrouw kopschuddend: ‘Nee, je had het ook anders kunnen doen. Kijk maar naar Sophie Scholl.’

Sophie Scholl was inderdaad bijna even oud als Traudl, maar had met haar broer Hans en de andere leden van de verzetsgoep Die weisse Roseeen keuze gemaakt die even onvermijdelijk hun dood zou betekenen.

Op hoger bevel

Je zou deze uitspraak kunnen verplaatsen naar de honderden ambassadeeurs, consuls en personeelsleden van de Europese en Aziatische gezantschappen die als trouwe ambtenaren wettelijk niets verkeerds gedaan hebben, maar die wel degelijk op hoger bevel de deur dichtgedaan en het hoofd afgewend hebben toen wanhopige Joodse vluchtelingen hun hulp inriepen. Dat ze terecht represailles vreesden van hun eigen overheid, laat staan van de bezettende nazimacht, bewijzen onder meer de verdwijning van de Zweed Raoul Wallenberg in een Sovjetkamp, het oneervolle ontslag van de Portugese consul in Lyon Aristide de Sousa-Mendes, de scherpe aanvallen op die andere Zweed Folke Bernadotte en de vernederende reprimande vanwege zijn oversten die Jan Zwartendijk jaren na de oorlog moest ondergaan.

Biografie

Dit boek is het verhaal van Zwartendijk, aan het begin van de Tweede Wereldoorlog Nederlands consul in Kaunas, toen nog de hoofdstad van het onafhankelijke Litouwen, van ambassadeur Leendert De Decker in Riga (Letland), van de Japanse consul Shiune Sugihara in Kaunas en van nog enkele andere Nederlandse en Poolse diplomaten, onder meer in Zweden en Japan.

Het boek van Brokken is op de eerste plaats een biografie van Zwartendijk, de zakelijke leider van een met Philips verbonden bedrijf in Litouwen en in alle opzichten een onwaarschijnlijk kandidaat voor het heldendom. Iemand die in feite toevallig in de diplomatie terechtgekomen, toen zijn nazigezinde voorganger ontslagen werd, net op het moment dat de oorlog ook in Nederland en de rest van West-Europa losbarstte.

Visa

Met de discrete maar reële steun van zijn chef, ambassadeur De Decker, gebruikte hij een door De Decker bedachte formule om visa te verlenen aan duizenden wanhopige Joodse vluchtelingen die in Litouwen in de val zaten en alleen na een lange tocht doorheen de Sovjet-Unie en Japan een kleine kans op overleven hadden. Daarvoor hadden ze een op een echt visum gelijkend stempel nodig met de verklaring dat ze ‘geen visum nodig hadden voor Curaçao,’, plus een transitvisum van de Sovjets én een voorlopig inreisvisum in Japan dat in die tijd al aan de kant van he Derde Rijk stond. Consul Sugihara vulde elke dag de met de hand geschreven verklaring van Zwartendijk in sierlijk geschilderde Japanse tekens aan, goed wetend dat zijn eigen overheid hem daarin hoogstwaarschijnlijk ook niet zou steunen.

Spionageverhaal

Het lijkt wel een banaal spionageverhaal met lichtjes vervalste documenten te zijn, maar het heeft voor duizenden mensen het verschil tussen leven in ballingschap of de dood in Auschwitz of andere uitroeiingskampen betekend.

Brokken is een rasverteller: met een beperkte historische kennis weet je als lezer hoe het verhaal ongeveer zal aflopen, maar je blijft nagelbijtend de gewaagde manoeuvres van de consuls, de nooit voorspelbare reacties van de verschillende overheidsinstanties en, vooral, de persoonlijke existentiële angsten en verwachtingen van de letterlijk met de de dood bedreigde gezinnen volgen. Ook de spanningen binnen het gezin van de consul en met zijn familieleden en collega’s van Philips spelen mee, zodat je niet alleen een goed beeld krijgt van de hoofdspelers in dit drama, maar ook van de verwarde tijden waarin ze plotseling beslissingen moesten nemen die hun goed burgerlijke opleiding en hun beschaafde cultuur vér overstegen. Ze worden onverwacht en ongewild in toestanden geworpen die Karl Jaspers Grenzsituationenzou noemen, situaties waarin je onmogelijk kan terugvallen op je diplomatieke training of behendigheid.

Drama

Dat het hier letterlijk om een drama gaat in de traditionele betekenis van die term kan je bijvoorbeeld afleiden uit het feit dat Zwartendijk gedurende zijn hele leven na de Tweede Wereldoorlog slechts van vier mensen (van de meer dan 2000) gehoord had dat ze inderdaad dank zij zijn ‘Curaçaovisa’ gered waren, maar dat de officiële mededeling dat het in werkelijkheid om 95 % van alle betrokkenen ging met de post kwam net op het moment dat de lijkkist van Jan Zwartendijk uit zijn huis gedragen werd. Een goed toneelschrijver of regisseur had het niet beter kunnen bedenken.

De rechtvaardigen | Brokken Jan

Paperback / softback | Nederlands | Literaire non-fictie algemeen

In ‘De rechtvaardigen’ beschrijft Jan Brokken het verhaal van de Nederlandse consul, Jan Zwartendijk. Aan het begin van de Tweede Wereldoorlog ontdekte deze consul in Kaunas(Litouwen) een manier om duizenden uit Polen gevluchte Joden het leven te redden: [lees verder...]

Definitief teruggetrokken

Meer berichtjes van Ludo Abicht

Spinozaland: een gevaarlijke wereld voor verlichte denkers

Recensie Ludo Abicht - 12/03/2021
Dit boek wordt voorgesteld als een faction, een historische roman die gebaseerd is op ware feiten, waarin de witte plekken, bijvoorbeeld de gesprekken en discussies, zo waarheidsgetrouw mogelijk worden gereconstrueerd. Het is een genre waarvan onder meer de Engelse auteur Hilary Mantel het grote voorbeeld [lees verder]

Waarom de neoliberalen en niet de ‘populisten’ de vijand zijn

Recensie Ludo Abicht - 20/02/2021
“Dit boek begon als een politieke brandbrief.”  De politiek filosoof, hoogleraar aan de UvA en columnist Ewald Engelen wilde zijn landgenoten in een kort en krachtig essay ertoe aanzetten, tijdens de verkiezingen op 17 maart 2021 vooral niet nog maar eens op de partij van premier Rutte te stemmen. [lees verder]

Kafka und kein Ende

BlogLudo Abicht - 17/03/2019
Een ander zei: ‘Ik wed dat ook dit een parabel is.’
De eerste zei: ‘Je hebt gewonnen.’
De tweede zei: ‘Jammer genoeg alleen maar in de parabel.’
De eerste zei: ‘Nee, in werkelijkheid; in de parabel heb je verloren.’
(Over de parabels.)
Dit is een bijzonder [lees verder]

Hoe genees je een rancuneus burger?

BlogLudo Abicht - 16/02/2019
‘Hun opkomst is met aandoenlijke naïviteit voorbereid door alle zegeningen van de democratie, zoals daar zijn algemene leerplicht en Volksuniversiteiten en Openbare Leeszalen, en wanneer het ressentiment van allen tegen allen zich op een gegeven ogenblik tégen deze instituten richt, dan kan men alleen [lees verder]

De Sjoa als blijvend mysterie

BlogLudo Abicht - 20/01/2019
Op 16 januari 2019, om 9.41 uur, meldde Google dat er op dit ogenblik ongeveer 72.000.000 (tweeënzeventig miljoen) teksten (artikels, boeken en verwijzingen) over de Holocaust konden geconsulteerd worden en het einde is nog lang niet in zicht. Dat was mijn eerste reactie toen ik zag dat dit nieuwe boek [lees verder]

Doe je deur niet dicht. Wend je hoofd niet af

BlogLudo Abicht - 09/12/2018
In een laatste interview met Traudl Junge, die van 1942 tot aan Hitlers zelfmoord de jongste secretaresse van de Führer geweest was, zei de interviewer dat voor een Duits meisje van haar generatie die blinde verheerlijking van Hitler bijna onvermijdeijk geweest was. Daarop antwoordde de toen meer dan [lees verder]

Ik beweeg me en niemand schiet

BlogLudo Abicht - 31/03/2017
Dit boek is de transcriptie van een reeks interviews van Tobias Schiff door de filmmakers Violaine de Villers en Jean-Marc Turine ter voorbereiding van de film Monsieur S. , Madame V. (1990). De tekst werd bewerkt door Hilde Desmet en later, in samenwerking met de epo uitgever Hugo Franssen, “gekneed [lees verder]

Le must de Mertens

BlogLudo Abicht - 28/01/2017
Tussen 1880 en 1914 werd het publieke leven in de Verenigde Staten regelmatig opgeschrikt door boeken en artikels van zogenaamde “muckrakers” (slijkomwoelers), auteurs en journalisten die het stof vanonder de tapijten haalden en wantoestanden onthulden en hekelden. Een van de bekendste was Upton [lees verder]
0
    0
    Jouw winkelmand
    Jouw winkelmand is leeg
      Bereken verzending
      Bon toepassen

      Bedankt!

      Je link is opgenomen. Hartelijk dank. We bekijken en plaatsen die zo snel mogelijk. Klik ‘Nog een link ingeven’ om een nieuwe link in te geven of klik op Terug om terug te gaan naar de vorige pagina.