De wereld zit slecht in elkaar

In 1991 publiceerde de Italiaanse schrijver Italo Calvino een mooi essay over de vraag waarom het goed is de klassiekers te lezen. Een van de redenen die de auteur aanhaalt is dat wanneer je Homeros, Cervantes of Dickens ter hand neemt, je het geroezemoes van de actualiteit naar de achtergrond dringt.

De klassiekers lezen

Ik lees al mijn hele leven klassieke werken, maar sinds de uitbraak van de sanitaire crisis doe ik dat met nog meer overgave en plezier. Dat heeft wellicht iets te maken met de moedeloosheid die ik sinds februari ervaar bij het dagelijkse bombardement van uitzichtloze statistieken, analyses van somber kijkende virologen en media die graag angst rondstrooien.

Wat maakt een werk klassiek, volgens Calvino? Het feit dat je het herleest. Want een klassiek werk lees je nooit echt uit. Het is zo rijk, staat zo open voor verschillende interpretaties, dat je het vaak kunt herlezen en toch de indruk hebben dat je het telkens voor de eerste keer leest. Geen enkele kritische commentaar kan de betekenis van een klassiek werk uitputten. Ik heb ondertussen talloze keren Le rouge et le noirHeart of Darkness of Voyage au bout de la nuit herlezen en Montaigne is al lang een geestelijke compagnon, maar mijn leeservaring is telkens fris: ik bevind me op bekend terrein en toch ontvouwen zich nieuwe, onvermoede betekenissen. Want de vertrouwensband die je opbouwt met grote auteurs sluit de ontdekkingstocht niet uit: die kent geen einde.

Tijdens de eerste lockdown ontdekte ik het universum van Thomas Hardy (1840-1928), een auteur die al lang op mijn leeslijst stond, maar voor wie ik nooit tijd had gemaakt. Bij het lezen van Tess of the d’Urbervilles (1891) wist ik meteen dat deze Britse romancier tot mijn persoonlijk literair pantheon zou gaan behoren. Zijn laatste roman, Jude the Obscure (1895) werd nooit naar het Nederlands vertaald. Daar is nu, 125 jaar na het verschijnen van de roman, eindelijk aan verholpen, dankzij vertaler Arie Storm.

Het is allemaal kommer en kwel

De 19de-eeuwse roman vertelt graag het verhaal van ambitieuze jongelui – meestal mannen – die in hun wil om op te klimmen in de maatschappij moeten opboksen tegen vooroordelen, verboden en tegenwerkingen allerhande. Jude is een eenvoudige steenhouwer uit Wessex, in het zuidwesten van Engeland, waar de meeste romans van Thomas Hardy zich afspelen.

De jongeman valt op door zijn grote intellectuele belangstelling. Hij leert op eigen houtje Latijn en Grieks. En ook hij weet dat klassiekers levensnoodzakelijk zijn. Hij leest onder meer de Ilias, Hesiodos en Thukydides. Jude trekt naar Christminster, een universiteitsstad die sterk doet denken aan Oxford, in de hoop daar studies te kunnen beginnen. Maar tussen droom en daad… Romans van de 19de eeuw tonen graag hoe de werkelijkheid zich verzet tegen legitieme ambities. Het is geen toeval dat een van de grote romans van Balzac als titel Illusions perdues heeft.

Jude worstelt met obstakels van tweeërlei aard. Ten eerste, die van de Victoriaanse maatschappij waar ieder een plaats heeft die hem of haar wordt voorgeschreven door zijn sociale afkomst. Judes levensloop is doordrongen van ironie: als steenhouwer zal hij de universiteitsgebouwen enkel zien langs de buitenkant, tijdens restauraties. Maar nooit zal hij toegang krijgen tot de aula’s.

Ten tweede worstelt hij met het klassieke conflict tussen lichaam en geest. Want hij wordt de speelbal van de twee vrouwen die een rol spelen in zijn leven, de manipulerende Arabella en de wispelturige Sue – voer voor feministische duidingen. Dit alles leidt tot een donkere conclusie: ‘All is trouble, adversity and suffering’ (Alles is kommer, tegenspoed en pijn).

De les van deze roman – en van alle romans van Thomas Hardy – is genadeloos: de wereld zit slecht in elkaar. En hoe ondernemend het personage ook is, de werkelijkheid is altijd sterker dan het ambitieuze of rebellerende individu: ‘There is something external to us which says: “You shan’t!” ‘ (Er is buiten ons dat zegt: jij niet!)

Klein vadertje Tijd

De romans van Thomas Hardy zijn geen opbeurende literatuur. Maar daarin stond hij niet alleen in de laatste decennia van de 19de eeuw, die doordrongen waren van Schopenhauers pessimistische filosofie. Ook de romans van zijn jongere tijdgenoot Joseph Conrad beschrijven een sombere wereld waar de werkelijkheid niet meer is dan het moeras waar hoop, verlangen en wilskracht in vastlopen.

In Frankrijk zijn de jaren 1880-1890 evenmin hoopvol: Flaubert, Maupassant, Zola en andere fin-de-siècle schrijvers beklemtonen de uitzichtloosheid van het bestaan. In De onbeduidende Jude ontmoet je overigens wat mij betreft een van de donkerste personages uit de wereldliteratuur, een jongen met de bizarre bijnaam ‘Little Father Time’ of Klein vadertje Tijd. Die naam krijgt hij omdat hij er uitziet als een oude man – ‘He was Age masquerading as Juvenility’ (Hij was Ouderdom die zich vermomt als Jeugd). Als belichaming van het donkerste pessimisme onderstreept hij graag dat er geen plaats is voor hem op de wereld en dat hij niet had mogen geboren worden.

Tegen het huwelijk

Jude the Obscurewas een commercieel succes, maar zijn scherpe kritiek op de victoriaanse moraal werd Thomas Hardy niet in dank afgenomen. De roman haalt godsdienst over de hekel en valt de instelling van het huwelijk aan. De romancier, die zelf een woelig sentimenteel leven kende, vond het onzinnig zich voor het leven te binden aan een enkele persoon. Het huwelijk, zo stelt een personage, is ‘een doorlopende tragedie’. En wie het ter discussie stelt, wordt uitgesloten, zoals de groothartige onderwijzer Phillotson die van school wordt gegooid omdat hij begrip toont voor het feit dat zijn vrouw gaat samenwonen met de man van wie ze écht houdt.

Een dergelijke houding was moeilijk te verteren in het victoriaanse Engeland. De reacties op deze roman waren zo hevig dat Thomas Hardy besloot het genre links te laten liggen: de laatste 33 jaar van zijn leven schreef hij enkel poëzie. Maar er bestaat ook een meer prozaïsche uitleg voor die carrièrewending: hij zou genoeg verdiend hebben aan zijn romans en kon zich nu wijden aan zijn echte literaire roeping.

We moeten ons voegen?

In de wereld van Thomas Hardy, zoals in de klassieke tragedie, worden individuen verbrijzeld door krachten die hen overstijgen. Het zijn romans van het Fatum en van de onmogelijke bevrijding: ‘We must conform’, stelt Sue gelaten, we moeten ons voegen. Toch word je als lezer niet weemoedig van die beklemmende sfeer. Want de rigoureuze beschrijving van de mens met al zijn tekortkomingen en de scherpe analyse van een onrechtvaardige maatschappij zijn een aanwijzing van de macht die klassieke werken hebben om de werkelijkheid ter discussie te stellen en eventueel te hertekenen.

De onbeduidende Jude | Thomas Hardy

Paperback / softback | Nederlands | Vertaalde literaire roman, novelle

De onbeduidende Jude (Jude the Obscure) wordt algemeen beschouwd als de beste roman van Thomas Hardy. Het boek schildert het leven van individuen die worden vermorzeld door krachten die ze niet kunnen beheersen. Jude Fawley is een onbeduidende [lees verder...]

In stock

Meer berichtjes van Luc Rasson

De dictator in zijn wolfschans

Recensie Luc Rasson - 04/07/2021
Wat doe je met plekken waar iets blijft hangen van de herinnering aan een dictator? Dat is de vraag die historicus Xosé Nuñez Seixas zich stelt in zijn laatste boek, Guaridas del lobo, waarvan de titel verwijst naar Hitlers ‘Wolfsschanze’, zijn bunkercomplex in Oost-Pruisen waar op 20 juli 1944 [lees verder]

‘Abnormaliseer’ de politieke tegenstrever!

Recensie Luc Rasson - 04/03/2021
In 2019 publiceerde de Italiaanse historicus Francesco Filippi een essay met de verrassende titel Mussolini heeft ook goede dingen gedaan. Maar de ondertitel maakte meteen de ironische intentie duidelijk: De dwaasheden die blijven rondgaan over het fascisme. Het boekje kende een groot commercieel succes [lees verder]

De wereld zit slecht in elkaar

Recensie Luc Rasson - 14/02/2021
In 1991 publiceerde de Italiaanse schrijver Italo Calvino een mooi essay over de vraag waarom het goed is de klassiekers te lezen. Een van de redenen die de auteur aanhaalt is dat wanneer je Homeros, Cervantes of Dickens ter hand neemt, je het geroezemoes van de actualiteit naar de achtergrond dringt.
[lees verder]

De melancholie van links

Recensie Luc Rasson - 23/01/2021
Régis Debray aarzelt niet om het begrip ‘intellectueel’ op de korrel te nemen. Want hij is zich natuurlijk zeer bewust van de verblinding die veel intellectuelen heeft gekenmerkt. Hij aarzelt niet Georges Bernanos te citeren, de rechtse schrijver die de zijde van de Spaanse Republiek had gekozen, [lees verder]

De melancholie van links

Recensie Luc Rasson - 05/01/2021
Het begrip ‘Franse intellectueel’ is bijna een tautologie. Schrijvers, kunstenaars of politici die het in het laatste decennium van de 19de eeuw opnamen voor de onterecht veroordeelde Joodse kapitein Dreyfus werden door hun tegenstanders misprijzend ‘intellectuelen’ genoemd. De term werd een [lees verder]

Satan is een blanke man

Recensie Luc Rasson - 20/12/2020
 ‘Wil u zich niet vergissen? Beschouw dan als fout alle ideeën die dierbaar zijn aan uw tijd’. (Flaubert)
Laat ik beginnen met een bekentenis. Ik heb me altijd beschouwd als iemand die progressief denkt. In het stemhokje ging mijn stem naar vooruitstrevende partijen. Ik stelde vrijheid, gelijkheid [lees verder]

Wie is de grootste Franse schrijver?

BlogLuc Rasson - 05/09/2020
Wie zijn de grote nationale schrijvers? De Engelstaligen hebben Shakespeare; in de Spaanstalige wereld is Cervantes de grootste en Dante Alighieri is zonder twijfel Italië’s schrijver bij uitstek; in het Duits spant Goethe de kroon. Maar er zijn talen waar de keuze zich minder opdringt: wie is de [lees verder]

Tussen utopie en onvermogen: ‘Sérotonine’

BlogLuc Rasson - 27/01/2019
Het niveau van de wanhoop op een aanvaardbaar niveau houden. Dat is het levensdoel van Florent-Claude, de verteller van Sérotonine, Michel Houellebecqs laatste roman. Serotonine is een hormoon dat ons humeur regelt. Dat van Florent-Claude is ernstig ontregeld. Hij zwalpt tussen twee klippen: ofwel zinkt [lees verder]

Was Pétain dement?

BlogLuc Rasson - 22/12/2018
De recente uitspraak van president Macron in het kader van de herdenking van de Wapenstilstand van 11 november 1918 toonde hoe gevoelig de naam Pétain vandaag nog ligt in Frankrijk (Zie ‘Een groot soldaat? Macron en Pétain’, 12 november 2018). Hij eerde de maarschalk voor de rol die hij speelde [lees verder]
0
    0
    Jouw winkelmand
    Jouw winkelmand is leeg
      Bereken verzending
      Bon toepassen

      Bedankt!

      Je link is opgenomen. Hartelijk dank. We bekijken en plaatsen die zo snel mogelijk. Klik ‘Nog een link ingeven’ om een nieuwe link in te geven of klik op Terug om terug te gaan naar de vorige pagina.