De middeleeuwen waren anders

De middeleeuwen kwamen ten einde met de renaissance, het quatrocento. Toen zochten geleerden en kunstenaars in Italië terug aansluiting bij het roemrijke verleden van het ‘beschaafde’ Oude Rome. Letterlijk slaat het op de ‘wedergeboorte’ van de ‘Klassieken’. De tien eeuwen tussen de val van die stad en de 15de eeuw waren donker en duister.

De gemiddelde historische thriller, film of tv-reeks laat u dat maar wat graag geloven. Er werd volop oorlog gevoerd, gemarteld en verkracht. Heksen werden willekeurig verbrand, heersers en warlords hadden vrij spel. De rooms-katholieke kerk bepaalde het leven van de wieg tot het graf… Historici en vooral mediëvisten vechten al langer tegen deze foute perceptie, waaraan vooral Hollywood en co schatplichtig zijn. Een net vertaald boek poogt eveneens dat beeld drastisch bij te sturen.

Het idee dat de ‘ouden’ — de filosofen van het Oude Griekenland en hun navolgers uit het Oude Rome — gedurende een millennium niet zouden bestudeerd zijn, is fout. Zoals het evenzeer fout is te denken dat middeleeuwers meenden dat de wereld plat was. En zo zijn er tal van misvattingen en mythes die dringend doorprikt moeten in publieksgeschiedenis.

Renaissance

Om te beginnen is het begrip renaissance. Waar u denkt aan de voorbode van de verlichting, zal een mediëvist u vragen: wélke renaissance? We onderscheiden er immers verschillende, en allen vonden plaats in de middeleeuwen. Er is de Karolingische renaissance (9de eeuw). De Ottoonse renaissance (ca. 1000). Er is de renaissance van de 12de eeuw. En dan natuurlijk ‘dé’ renaissance, die van de 15de eeuw, waarin de zogenaamde ‘nieuwe tijd’ zich aankondigde.

Middeleeuwen en nieuwe tijd zijn twee begrippen, twee namen, die op de discontinuïteit in de geschiedenis duiden. Mensen hebben graag cesuren, scheidingslijntjes, om zaken af te bakenen en te benoemen. Dat die scheidingen bijzonder kunstmatig zijn en allesbehalve eigentijds, zorgt dan voor de nodige clichés waarover hoger sprake.

De term ‘middeleeuwen’ bijvoorbeeld, werd vanaf het einde van de 15de eeuw al gebruikt. Toen werd bedoeld: het was een tijd tussen de Grieks-Romeinse wereld, en hun tijd, waarin die wereld werd geïdealiseerd. ‘Middeleeuwen’ (media tempestas) was — en een schalkse blik op het woordgebruik van politici en opiniemakers leert dat dat vandaag nog steeds het geval is — pejoratief. De ‘duistere middeleeuwen? Hoog tijd om daar komaf mee te maken.

Vooral de renaissance van de twaalfde eeuw komt aan bod in het nieuwe boek De verlichte middeleeuwen. Al behoedt Britse historicus Seb Falk zich om die term te gebruiken. Hij wil duidelijk niet dezelfde fout maken als geleerden 500 jaar terug. Eerder duidt hij op de continuïteit in het Europa van de late middeleeuwen in tal van koninklijke hoven, abdijen en van daaruit gestarte universiteiten. En die continuïteit is op de eerste plaats het blijven bestuderen van de ‘Ouden’, de Klassieken. Mensen — niet het minst monniken — zochten nog steeds naar antwoorden op hun vragen, en zochten daarvoor heus niet alleen een antwoord in heilige boeken als de Bijbel, maar bestudeerden de natuur, de mens en het heelal.

Wetenschappelijke kennis

In De verlichte middeleeuwen doet Seb Falk het relaas van een monnik-wetenschapper van de prestigieuze Engelse Sint-Albansabdij. Door zijn manuscripten, maquettes en correspondentie, hebben historici ’s mans leven grosso modo kunnen reconstrueren. Die levensloop hanteert Falk om een tour d’horizon te maken van de wetenschappelijke kennis van toen.

De monnik in kwestie heette Johannes (John) Westwyk. Behoudens zijn deelname aan de ‘bisschopskruistocht’ tegen de Franse tegenpaus en een decennium durend verblijf in de van de abdij afhangende priorij Tynemouth in Northumberland, verbleef hij zijn hele leven in de prestigieuze abdij net ten noorden van Londen. Hij kreeg er tijd en mogelijkheden om zich — buiten het strakke dagschema van de andere benedictijner monniken — bezig te houden met zijn studies van tijd en heelal. Aan de hand van die studies, gaat Falk na wat de stand van zaken was van de wetenschappelijke kennis, die aan de abdijen en (kerkelijke georganiseerde) universiteiten bestond, en welke Klassieken monniken bestudeerden.

Van kalenders…

Zo passeren rekentabellen de revue om in Romeinse cijfers met astronomische getallen te rekenen. Falk doet eveneens uit de doeken hoeveel makkelijker het werd om te rekenen met de Indische cijfers die via de Arabieren tot Europa kwamen. Uurwerken waren belangrijk in kloosters, opdat de monniken de getijden trouw konden volgen. Maar de wateruurwerken maakten plaats voor uurwerken die haast met de precisie van een atoomklok de tijd lazen, en evenzeer de getijden, de stand van de maan en de meeste hemellichamen toonden.

We leren over de computus (jawel), die diende om de dag van Pasen te berekenen — Pasen wordt immers bepaald door een maankalender. Tijdrekenkunde was dus ontzettend belangrijk in het christelijke Westen. En zo circuleerden er ontelbare steeds opnieuw gekopieerde (en gecorrigeerde) manuscripten met tabellen over het continent.

… en kompassen…

We lezen in Falks boek over het magnetische kompas, dat in de veertiende eeuw algemeen zijn intrede kende en ontdekkingsreizigers de mogelijkheid gaf aan de ‘circumnavigatie’ (rond Afrika) te beginnen en de Atlantische eilanden te koloniseren. De verlichte middeleeuwen staat evenzeer stil bij de evolutie van het taalgebruik, en de introductie van het Engels als studietaal — met dank aan Geoffrey Chaucer. Wie wat van astronomie kent en voldoende wiskundig onderlegd is, zal genieten van de hoofdstukken waar de werking van astrolabia en Westwycks equatorium aan bod komen.

Ook over de vele internationale contacten binnen Europa en met India en moslims uit het huidige Iran en Oezbekistan, krijgen we heel wat informatie — zonder hen geen Copernicus die definitief de zon centraal in het heelal plaatste. Zelfs empirie — dat schoolboeken doorgaans in de moderne tijd plaatsen — vond zijn ingang: ‘wetenschappelijke redeneringen moesten bevestigd worden door gecontroleerde en herhaalde experimenten,’ lezen we bij Falk (p. 141). Ook de ontwikkeling van de geneeskunde en het gebruik van de juiste kruiden, komen aan bod. En de ontwikkeling van ‘gemeentelijke’ hospitalen in de steeds groter wordende steden, daarmee ziekenzorg uit de handen halend van de Kerk.

… tot de Kerk

Ondanks die laatste evolutie, gebeurden de meeste wetenschappelijke ontwikkelingen binnen de muren van de vele kloosters die Europa rijk was. Het geloof in God heeft mensen immers nooit weerhouden te proberen de wereld om hen heen te begrijpen. De trouw aan teksten en tradities, zo schrijft Falk, heeft nooit betekend dat nieuwe ideeën werden verworpen. Integendeel, de Kerk organiseerde de eerste universiteiten.

Tot een kwart van de monniken in de 13de eeuw ging naar een unief. Daar bestudeerden, becommentarieerden en interpreteerden ze de Klassieken. Met nieuwe inzichten tot gevolg, die door de constante communicatie tussen die kloosters en universiteiten zorgde voor een brede inbedding van die nieuwe kennis. Dat inzicht kregen we al mee van James Hannan in Gods filosofen — ook al een aanrader. Zelfs als een paus het nodig vond om Aristoteles’ werk te bannen, dan blijkt dat magisters dat verbod vrolijk naast zich neerlegden …

Bedrog

De verlichte middeleeuwen is een enorme aanrader. Ook wie het soms op de heupen krijgt van wiskundige formules en astronomische berekeningen (die kan u diagonaal lezen), heeft hiermee een rijk boek dat menig vooroordeel met succes bestrijdt. Eén vooroordeel blijft er na lezen nog rechtop, meer dan ooit. De astronomie, waar zoveel tijd, geld en energie werd ingestoken, leek een hulpwetenschap van de astrologie.

Men wou niet enkel weten wanneer zomer en winter begonnen — niet onbelangrijk in een landbouwsamenleving. Men wou de sterren ook kunnen lezen. Want dan kon je voorspellingen doen. Niet alleen over de weersomstandigheden, maar ook over het lot van eenieder — sponsorende heersers, wereldlijk en kerkelijk, op de eerste plaats. Bedrog is dus van alle tijden. Ook daar zit een continuüm in.

De verlichte middeleeuwen | Seb Falk

Hardback | Nederlands | Geschiedenis algemeen

Een compleet nieuwe kijk op de middeleeuwen: een periode waarin de wetenschap floreerdeWie geleerd heeft dat de middeleeuwen primitieve tijden waren waarin mensen in barbaarse omstandigheden leefden en weinig kennis bezaten, moet deze visie na het lezen [lees verder...]

In stock

Meer berichtjes van Karl Drabbe

Verdeeldheid in eenheid

Recensie Karl Drabbe - 18/05/2021
De Lage Landen, zeg maar: de Benelux met een stuk van wat vandaag ‘Hauts de France’ heet en het Land van Kleef in Duitsland. Dat is zowat het gebied dat de Lage Landen sinds de middeleeuwen vormen. Een regio in de delta van de grote rivieren, waar een klimaatopwarming voor relatieve landbouwopbrengsten [lees verder]

100 jaar bedevaarten naar de IJzer

Recensie Karl Drabbe - 14/05/2021
In 2020 vond de honderdste IJzerbedevaart plaats. Wat ooit begon als een massamanifestatie in dorpen van gesneuvelde Vlaamse frontsoldaten uit de Eerste Wereldoorlog, evolueerde naar pacifistische colloquia in mineur aan de voet van de IJzertoren. De affiches van de honderd manifestaties werden nu gebundeld [lees verder]

De moord op Hitlers halfnicht

Recensie Karl Drabbe - 13/05/2021
‘Angelika Maria (Geli) Raubal (1923-1931) was een dochter van Angela Raubal, die een halfzus was van Adolf Hitler. Zodoende was Geli Raubal een halfnicht van hem.
Toen Hitler in 1929 een appartement betrok in München, werd zijn halfzuster Angela zijn huishoudster. Samen met Geli woonde [lees verder]

De eerste globalisering

Recensie Karl Drabbe - 13/04/2021
Als er één wetmatigheid de geschiedenis van de mensheid typeert, is het wel continuïteit. Ondanks alle grote theorieën of cesuren die mensen post hoc zien of verklaren in het verleden. Continuïteit is echter zo voor de hand liggend, dat ze weinig verrassend lijkt. Ze doet zich voor tegen de achtergrond [lees verder]

De Dietsche nationaalsocialist

Recensie Karl Drabbe - 11/04/2021
Het is prof. Bruno De Wever die Reimond Tollenaere in een artikel ‘De Dietse nationaalsocialist’ noemde. De meeste hardcore nazi’s in Vlaanderen zaten tijdens de Tweede Wereldoorlog bij DeVlag/Algemeene SS Vlaanderen. Tollenaere koos er echter voor binnen het VNV te blijven, de grootste collaboratiebeweging, [lees verder]

Europees aanmodderen

Recensie Karl Drabbe - 09/04/2021
Aanmodderen. Of voortmodderen. Er is allicht een nuanceverschil. Het ene werkwoord klinkt al minder uitgesproken negatief dan het andere. Volgens Caroline De Gruyter is voortmodderen het motto van zowel de Oostenrijkse Habsburgmonarchie als van de Europese Unie. Ook slordigheid, gekluns, halfbakken compromissen [lees verder]

Moorden in Dresden

Recensie Karl Drabbe - 13/03/2021
Dresden, 1944-1945. De historische stad kreunt onder de bombardementen van de geallieerden. Tienduizenden Duitsers vluchtten uit het oosten voor de Rode Russen. Het Derde Rijk loopt op zijn laatste benen; Hitlers wonderwapen laat het afweten. En als klap op de vuurpijl krijgt de politie er te maken met [lees verder]

BDW: docusoap wordt boek

Recensie Karl Drabbe - 06/03/2021
‘Politiek is een slecht toneelstuk met briljante acteurs.’ Die oneliner hanteert Bart De Wever wel vaker. Het net verschenen boek In het hoofd van Bart De Wever sluit er ei zo na mee af. Datzelfde boek kan je recenseren met een parafrase daarvan: ‘een slecht boek met briljante acteurs’.
[lees verder]

Ik ga op expeditie, en ik neem mee…

Recensie Karl Drabbe - 25/02/2021
‘Ik ga op reis, en ik neem mee…’ U speelde het spelletje als kind zeker ook. Of u speelt het weleens met kinderen en/of kleinkinderen. Eindeloos plezier in de auto, op weg naar een verre vakantiebestemming gegarandeerd. Al kunnen vakantiebestemmingen ons hoogstens doen wegdromen van [lees verder]

Covid doodt, eenzaamheid ook

Recensie Karl Drabbe - 01/02/2021
Wie dacht dat de lockdown een ‘leuke, luie, ontspannende periode zou worden — de hele dag voor de buis of met een spannend boek en een lekker wijntje — had het mis’. Denk maar aan jonge gezinnen met kinderen op een klein appartement. Afstandsonderwijs in arme gezinnen, waar niet voldoende [lees verder]

De middeleeuwen waren anders

Recensie Karl Drabbe - 12/01/2021
De middeleeuwen kwamen ten einde met de renaissance, het quatrocento. Toen zochten geleerden en kunstenaars in Italië terug aansluiting bij het roemrijke verleden van het ‘beschaafde’ Oude Rome. Letterlijk slaat het op de ‘wedergeboorte’ van de ‘Klassieken’. De tien [lees verder]

Complotdenkers, carrièrejagers en charlatans

Recensie Karl Drabbe - 22/12/2020
De vrijmetselarij is wereldwijd gebaseerd op Grote Principes die ook de Franse Revolutie – en vandaag de Franse Republiek – kenmerken: vrijheid, gelijkheid, broederschap. Of bij uitbreiding vrijheid, gewetensvrijheid, religieuze verdraagzaamheid, democratie, wereldburgerschap. Van een goede man een [lees verder]

0
    0
    Jouw winkelmand
    Jouw winkelmand is leeg
      Bereken verzending
      Bon toepassen

      Bedankt!

      Je link is opgenomen. Hartelijk dank. We bekijken en plaatsen die zo snel mogelijk. Klik ‘Nog een link ingeven’ om een nieuwe link in te geven of klik op Terug om terug te gaan naar de vorige pagina.