De melancholie van links

Het begrip ‘Franse intellectueel’ is bijna een tautologie. Schrijvers, kunstenaars of politici die het in het laatste decennium van de 19de eeuw opnamen voor de onterecht veroordeelde Joodse kapitein Dreyfus werden door hun tegenstanders misprijzend ‘intellectuelen’ genoemd. De term werd een geuzennaam voor onder meer een Emile Zola die in zijn J’accuse het Franse leger beschuldigde van een doofpotoperatie.

Nog lang niet dood

Je zou de intellectueel kunnen definiëren als iemand die de pen hanteert en zich bezighoudt met zaken die hem in principe niet aanbelangen. Zola had de stampei van de actualiteit aan zich kunnen laten voorbijgaan en rustig kunnen verder schrijven aan zijn romanoeuvre. Maar standpunten innemen in domeinen die je niet volledig beheerst houdt risico’s in: van een intellectueel verwacht je dat hij met kennis van zaken spreekt, ook wanneer hij zich buiten zijn specialiteit waagt.

De ‘Franse intellectueel’ is nog lang niet dood, ook al heeft hij – het zijn vaker mannen dan vrouwen – veel van zijn pluimen verloren. Hij frequenteert praatprogramma’s op radio en televisie, schrijft opiniestukken in Le MondeLibération of L’Obs en heeft zijn entrees bij de grote Parijse uitgeverijen zoals Gallimard of Grasset. Maar de laatste jaren zie je een aantal progressieve intellectuelen vaker opduiken in publicaties die een rechtse stempel hebben, zoals Le Figaro of Causeur.

Twee heikele thema’s

Dat heeft alles te maken met wat ik de melancholie van links noem: intellectuelen zoals Pascal Bruckner, Alain Finkielkraut of Régis Debray begonnen hun carrière rond mei 68, militeerden in extreemlinkse organisaties, maar evolueerden de laatste jaren naar standpunten die met rechts geassocieerd worden, ook al blijven ze zich, zoals Bruckner en Debray, progressief noemen. Dat ze zich niet meer thuis voelen in hun oorspronkelijke ideologische habitat ligt vooral aan twee heikele thema’s: de plaats van de islam – en van godsdienst in het algemeen – in de maatschappij, en de opkomst, ook aan deze kant van de Atlantische Oceaan, van de politieke correctheid en de cancel culture.

Onlangs recenseerde ik hier Du génie français, een essay van Régis Debray over de vraag wie de grootste Franse schrijver is. Het boek kwam uit in september 2019. Ondertussen zijn we een goed jaar verder en heeft de intellectueel en voormalige guerrillero twee nieuwe boeken geschreven. Want Régis Debray is een veelschrijver. Zijn bibliografie sinds 1967 is indrukwekkend, om niet te zeggen verpletterend: in sommige jaren publiceerde hij twee of drie boeken. In 2020 verschenen Le siècle vert en D’un siècle l’autre. Over dit laatste boek, dat we wellicht mogen beschouwen als het intellectueel testament van de ondertussen tachtigjarige, wil ik het hier hebben.

Hang naar revolutie

Régis Debray studeerde filosofie, militeerde bij de jongcommunisten en werd kort leraar in Nancy. Zijn revolutionaire dadendrang bracht hem in 1965 naar Cuba dat toen nog de progressieve harten sneller deed kloppen. Met Che Guevara trok hij naar Bolivia om deel te nemen aan de gewapende strijd tegen de dictatuur van René Barrientos. Maar op 20 april 1967 werd hij gearresteerd. Dan begint een troebele periode – er gaan geruchten dat Debray agent van de Sovjets was, maar ook dat hij het op een akkoordje zou gegooid hebben met de CIA. En Aleida Guevara, dochter van, beweert dat hij, onder foltering, informatie zou gelekt hebben die leidde tot de arrestatie van haar vader – maar dat werd tegengesproken door Fidel Castro himself.  Hoe dan ook, Debray werd in Bolivia tot 30 jaar cel veroordeeld, maar kwam vrij na bijna vier jaar, dankzij een regimewissel.

Zijn hang naar revolutie bleef intact. Wie een idee wil hebben van de jonge, militante Régis Debray verwijs ik door naar Compañero Presidente, het interview dat hij afnam van Salvador Allende, kersvers president van Chili, in 1971 – te bekijken op YouTube. Je ziet er een wat onbeholpen, maar behoorlijk pedante Debray de bedachtzame, 63-jarige Allende aanzetten tot meer revolutionaire begeestering. Na een nieuw engagement aan de zijde van de Sandinisten, in Nicaragua, vestigt Régis Debray zich definitief in Frankrijk.

Hij heeft daar een goede reden voor: de socialistische president François Mitterrand benoemt hem in 1981 tot speciaal vertegenwoordiger voor internationale betrekkingen. De rebel staat nu aan de kant van de macht. In het begin van de jaren 1990 verlaat Debray definitief de politiek. De wilde jaren zijn achter de rug, hij behaalt een doctoraat en wijdt zich voltijds aan zijn academische bezigheden. Hij schrijft romans en essays en is de bedenker van een nieuwe wetenschappelijke discipline, de mediologie, waarover zo dadelijk meer.

Een pleidooi pro domo?

Het is niet eenvoudig om D’un siècle l’autre in een specifiek genre te plaatsen. Is het, zoals ik al suggereerde, een intellectueel testament? Is het een autobiografie? Of is het een pleidooi pro domo waarin Debray poogt de keuzes die hij maakte te rechtvaardigen? De tekst volgt zijn levensloop, vanaf zijn jeugdjaren tot zijn onderzoek van de laatste decennia, via zijn revolutionaire periode in Zuid-Amerika en zijn hoge functie naast François Mitterrand, maar zonder in detail te treden.

Hij neemt gebeurtenissen uit zijn leven als voorwendsel om na te denken over de geschiedenis van de 20ste eeuw, de functie van de intellectueel, de rol van godsdienst in de maatschappij, enz. In het vervolg ga ik bondig in op een drietal boeiende bespiegelingen van Debray.

Meer berichtjes van Luc Rasson

De dictator in zijn wolfschans

Recensie Luc Rasson - 04/07/2021
Wat doe je met plekken waar iets blijft hangen van de herinnering aan een dictator? Dat is de vraag die historicus Xosé Nuñez Seixas zich stelt in zijn laatste boek, Guaridas del lobo, waarvan de titel verwijst naar Hitlers ‘Wolfsschanze’, zijn bunkercomplex in Oost-Pruisen waar op 20 juli 1944 [lees verder]

‘Abnormaliseer’ de politieke tegenstrever!

Recensie Luc Rasson - 04/03/2021
In 2019 publiceerde de Italiaanse historicus Francesco Filippi een essay met de verrassende titel Mussolini heeft ook goede dingen gedaan. Maar de ondertitel maakte meteen de ironische intentie duidelijk: De dwaasheden die blijven rondgaan over het fascisme. Het boekje kende een groot commercieel succes [lees verder]

De wereld zit slecht in elkaar

Recensie Luc Rasson - 14/02/2021
In 1991 publiceerde de Italiaanse schrijver Italo Calvino een mooi essay over de vraag waarom het goed is de klassiekers te lezen. Een van de redenen die de auteur aanhaalt is dat wanneer je Homeros, Cervantes of Dickens ter hand neemt, je het geroezemoes van de actualiteit naar de achtergrond dringt.
[lees verder]

De melancholie van links

Recensie Luc Rasson - 23/01/2021
Régis Debray aarzelt niet om het begrip ‘intellectueel’ op de korrel te nemen. Want hij is zich natuurlijk zeer bewust van de verblinding die veel intellectuelen heeft gekenmerkt. Hij aarzelt niet Georges Bernanos te citeren, de rechtse schrijver die de zijde van de Spaanse Republiek had gekozen, [lees verder]

De melancholie van links

Recensie Luc Rasson - 05/01/2021
Het begrip ‘Franse intellectueel’ is bijna een tautologie. Schrijvers, kunstenaars of politici die het in het laatste decennium van de 19de eeuw opnamen voor de onterecht veroordeelde Joodse kapitein Dreyfus werden door hun tegenstanders misprijzend ‘intellectuelen’ genoemd. De term werd een [lees verder]

Satan is een blanke man

Recensie Luc Rasson - 20/12/2020
 ‘Wil u zich niet vergissen? Beschouw dan als fout alle ideeën die dierbaar zijn aan uw tijd’. (Flaubert)
Laat ik beginnen met een bekentenis. Ik heb me altijd beschouwd als iemand die progressief denkt. In het stemhokje ging mijn stem naar vooruitstrevende partijen. Ik stelde vrijheid, gelijkheid [lees verder]

Wie is de grootste Franse schrijver?

BlogLuc Rasson - 05/09/2020
Wie zijn de grote nationale schrijvers? De Engelstaligen hebben Shakespeare; in de Spaanstalige wereld is Cervantes de grootste en Dante Alighieri is zonder twijfel Italië’s schrijver bij uitstek; in het Duits spant Goethe de kroon. Maar er zijn talen waar de keuze zich minder opdringt: wie is de [lees verder]

Tussen utopie en onvermogen: ‘Sérotonine’

BlogLuc Rasson - 27/01/2019
Het niveau van de wanhoop op een aanvaardbaar niveau houden. Dat is het levensdoel van Florent-Claude, de verteller van Sérotonine, Michel Houellebecqs laatste roman. Serotonine is een hormoon dat ons humeur regelt. Dat van Florent-Claude is ernstig ontregeld. Hij zwalpt tussen twee klippen: ofwel zinkt [lees verder]

Was Pétain dement?

BlogLuc Rasson - 22/12/2018
De recente uitspraak van president Macron in het kader van de herdenking van de Wapenstilstand van 11 november 1918 toonde hoe gevoelig de naam Pétain vandaag nog ligt in Frankrijk (Zie ‘Een groot soldaat? Macron en Pétain’, 12 november 2018). Hij eerde de maarschalk voor de rol die hij speelde [lees verder]
0
    0
    Jouw winkelmand
    Jouw winkelmand is leeg
      Bereken verzending
      Bon toepassen

      Bedankt!

      Je link is opgenomen. Hartelijk dank. We bekijken en plaatsen die zo snel mogelijk. Klik ‘Nog een link ingeven’ om een nieuwe link in te geven of klik op Terug om terug te gaan naar de vorige pagina.