De lange lijdensweg van Zuid-Tirol

Cultuurhistoricus Thomas von der Dunk bezit een grote interesse voor de politiek betwiste grensgebieden in Europa. Zijn deskundigheid mag niet in twijfel getrokken worden. Dat blijkt alvast uit het boek ‘Zuid-Tirol is niet Italië!’ dat hij met veel verve schreef.  Mijns inziens is het voorliggende boek het eerste boek dat origineel in het Nederlands over de lange strijd van de Zuid-Tirolers tegen Italië geschreven werd. We mogen historicus von der Dunk dankbaar zijn dat hij zijn aandacht aan dit honderdjarige conflict besteedde. Voor velen zal het een eerste kennismaking zijn. Jammer dat de pers er hiertoe nog maar weinig aandacht aan besteedde. In Vlaanderen is het zelfs huilen met de pet op.

Italianisering

Het boek is onderverdeeld in drie grote delen. In het eerste deel maken we kennis met de geschiedenis van Zuid-Tirol tot en met de Tweede Wereldoorlog. Tijdens het napoleontische tijdperk kwam het gebied in handen van Beieren. In die tijd was Andreas Hofer de legendarische Tiroler verzetsheld die door verraad door de Fransen gefusilleerd werd.

Tirol maakte toen als provincie deel uit van de Oostenrijks-Hongaarse Dubbelmonarchie. In 1919 diende Oostenrijk als oorlogsverliezer Zuid-Tirol af te staan aan Italië. De Italianen beloofden zelfbestuur maar daar kwam niet veel van in huis, buiten het feit dat de mannelijke Tirolers vrijgesteld werden van legerdienst.

Het tweede deel van het boek beschrijft het interbellum en de Tweede Wereldoorlog. Na de (kunstmatige) machtsgreep van Mussolini en zijn fascisten werd Südtirol vanaf 1922 blootgesteld aan een geforceerde italianisering en werd de regio tot een politiestaat herleid. Mussolini & co moedigden tienduizenden (meestal arme) Italianen aan om te emigreren naar Alto-Adige, zoals zij Zuid-Tirol noemden. Mettertijd was het resultaat dat de provinciehoofdstad Bozen (Bolzano) een soort Brussel werd, aldus de auteur. De hoofdstad was voor driekwart Italiaans, terwijl het omliggende land nog driekwart Duitstalig was.

Churchill

Na de oorlog — waarmee we in het derde deel van het boek beland zijn — beloofde de Italiaanse overheid in 1946 aan de westerse geallieerden dat de Zuid-Tirolers een verregaande vorm van autonomie zouden krijgen. Hiermee wilden ze de geallieerden gunstig stemmen. De regering had immers de Amerikanen en Britten nodig om de havenstad Trieste en omgeving te kunnen behouden. De Joegoslavische communist Tito, met steun van de Sovjet-communisten, aasde ook op het gebied en hij behoorde tot de overwinnaars terwijl de Italianen enkel tijdig van kamp gewisseld hadden. Winston Churchill zag het liefst dat Zuid-Tirol terugging naar Oostenrijk, maar hij zat toen in de oppositie, en had niets meer in de pap te brokken.

Van de Italiaanse beloftes kwam evenwel niets in huis. De Italiaanse ambtenaren bleven dezelfde als vóór 1943. Zelfbestuur bleef voor de Tiroler bevolking een wensdroom. Uit onvrede met de Italiaanse weigering volgden er in de jaren 1950 en 1960 een reeks bomaanslagen met daarop een keiharde repressie. Pas na het autonomiestatuut van 1972, het afnemende centralisme en het verdwijnen van de Europese binnengrenzen werd het terug rustig in Zuid-Tirol, en werd zelfbestuur werkelijkheid. Thans bezitten de Duitstaligen er nog steeds de meerderheid, hoewel die afneemt. Bij de laatste verkiezingen haalden de Zuid-Tiroolse nationalisten nog 55 % van de stemmen, terwijl dat vroeger 74 % was.

Zelfbeschikkingsrecht

Met de vrede van Saint-Germain verschoof de Italiaans-Oostenrijkse staatsgrens van het noordpuntje van het Gardameer naar de Brenner. Veel liever had Italië de Kroatische regio Dalmatië ingepalmd, maar omwille van allerlei redenen ging deze koehandel niet door.

De Amerikaanse president Wilson had het even moeilijk met de overdracht van het ééntalige Zuid-Tirol aan Italië. Botste dat niet met zijn eigen zelfbeschikkingsrecht der volkeren? Maar beloofd was beloofd en de Italianen moesten omwille van hun oorlogsdeelname toch iets krijgen. Van een referendum in Südtirol was absoluut geen sprake. De uitslag zou immers al bij voorbaat vaststaan.

Ettore Tolomei

Uiteraard was de Zuid-Tiroolse bevolking niet in haar nopjes met de komst van de Italianen. Toch respecteerden deze aanvankelijk de culturele eigenheid van de regio. Maar dat veranderde algauw met de komst van Mussolini’s fascisten. Zij zetten alles in het werk om het nieuwe wingewest te italianiseren. Geestelijk was het terrein al voorbereid door toedoen van vooral de nationalist en toponymist Ettore Tolomei die uitblonk in het vervalsen van plaats- en familienamen. Voor hem en zijn mede-nationalisten waren de Zuid-Tirolers ofwel per abuis gegermaniseerde Romanen, ofwel barbaarse indringers die desnoods over de Alpen naar het noorden moesten verdreven worden.

Sommige Italiaanse hyperpatriotten dreven het zelf zover dat ze na hun oorlogsdeelname in 1915 —waarbij ze amper een gevecht wonnen nadat Oostenrijk-Hongarije al op de knieën lag— stukjes grondgebied van het neutrale Zwitserland eisten. Tussen haakjes: dat deed ook na de oorlog België ten opzichte van Nederland.

Zwarthemden

De fascisten stelden alles in het werk om de Zuid-Tiroolse bevolking te intimideren. Zwarthemden marcheerden uitdagend door de straten van de steden en de grote dorpen, naamborden werden ééntalig Italiaans gemaakt, monumenten in fascistische ‘bouwstijl’ werden opgericht, uitsluitend onderwijs in het Italiaans, etc. Alle verwijzingen naar de Habsburgers dienden verwijderd te worden.

In ieder dorp, stadje of boerengat werd er een eentalige Italiaanse gemeentesecretaris aangesteld die geen woordje Duits kende of wilde leren. Zelfs in een godvergeten boerendorp waar iedereen Duitstalig was, werd een dergelijke ambtenaar (meestal afkomstig uit Zuid-Italië) aangesteld. Von der Dunk wijst daarbij op de eenzaamheid van het bestaan van dergelijke ambtenaren, die meestal niet te kiezen hadden. Politie, gerecht, onderwijs, notaris,… alles gebeurde in het Italiaans. Wilde iemand zich op de rechtbank laten bijstaan door een tolk dan diende hij deze uit eigen zak te betalen. Hoe absurd de fascisten te werk gingen blijkt uit het volgende voorbeeld. Het museum van Bozen bezat/bezit een trapgevel; deze diende verwijderd te worden, daar te Germaans, en vervangen door een Romeinse toren.

Gedurende enkele jaren werden de Tirolers zelfs verplicht om hun Duitse familienamen in een Italiaanse te veranderen. Dat alles veroorzaakte bij de katholieke bevolking veel wrevel en tegenstand. Steun was er van de kerk en er ontstond een heel netwerk van clandestien Duits onderwijs. De lessen werden meestal gegeven door Duitstalige leerkrachten die uit hun ambt ontzet waren.

Optanten

Om de bespreking van dit uitermate inhoudelijk rijke boek af te ronden, wil ik de aandacht van de lezer nog wijzen op een bepaald aspect uit het boek, namelijk de treurige geschiedenis van de Tiroolse optanten. Mussolini wilde op het einde van de jaren 1930 maar al te graag een deel van de Duitse meerderheid kwijt. De Duitsers hadden hier wel oren naar. Vooral SS-leider Heinrich Himmler kon die raszuivere Tiroolse boeren best gebruiken. Halverwege 1939 kregen de Zuid-Tirolers de keuze: blijven en Italiaans worden of vertrekken naar het Reich, waarvan Oostenrijk (Ostmark) toen al deel uitmaakte.

Deze keuze veroorzaakte een grote verdeeldheid binnen de Tiroler gemeenschap. Himmler had al plannen om de ‘heimatzuchtigen’ of optanten naar Bourgondië, Slovenië of de Krim over te hevelen. Daar zouden ze een flinke stoot kunnen geven aan de germanisering van die gebieden. Ongeveer een derde van de Zuid-Tirolers gaf te kennen te willen verhuizen, waaronder zelfs een aantal Italianen… De verhuis bleek een fiasco. Het grootste deel van de optanten strandde in Oostenrijks Tirol of in Beieren. Slechts een paar procent kwam in het Groothertogdom Luxemburg en in het Sudetengebied terecht. Na de oorlog konden de meeste terugkeren naar hun oorspronkelijke heimat.

Staalkaart

Het grootste deel van de boeren bleef. En het is dankzij de honkvastigheid van deze Tiroolse boeren dat Zuid-Tirol vandaag nog grotendeels Duits gebleven is.

Het boek lees je als een staalkaart van de manieren waarop een overheid een minderheid kan vernederen. Zonder meer blonken de fascisten hierin uit. Na de oorlog pakten de Italianen de draad gewoon weer op, en deden ze alsof hun neus bloedde. Tot op het moment dat het zo niet meer verder kon, en het Tiroler vraagstuk voor de Verenigde Naties kwam. Pas nadien trof Rome duidelijke maatregelen ten gunste van de Zuid-Tirolers.

Hoewel hij het niet in zoveel woorden schrijft, blijkt maar al te duidelijk dat de sympathie van Thomas von der Dunk naar de Zuid-Tirolers uitgaat. Zijn boek mag dan al niet lezen als de vaart van een TGV, maar een goede, oude en betrouwbare boemel doet het nog altijd. Zelf ben ik blij dat hij en zijn uitgever ons dit boek schonken. ‘Zuid-Tirol is niet Italië!’ is een vertaling van “Süd-Tirol ist nicht Italien!” dat als grensmonument op de Brennerpas staat. Het mooi uitgegeven boek met flappen bevat naast een aantal illustraties en een bibliografie bovendien drie verschillende registers. Een aanrader zonder meer.

Zuid-Tirol is geen Italië | Thomas H. von der Dunk

Paperback / softback | Nederlands | Moderne geschiedenis (1870-heden)

‘Südtirol ist nicht Italien!’ Wie vanuit Oostenrijk over de Brennerpas Italië binnenrijdt, zal deze leus nog regelmatig op huizen of spandoeken aantreffen. Na de Eerste Wereldoorlog, waarbij het eerste land tot de verliezers en het tweede tot de overwinnaars [lees verder...]

In stock

Meer berichtjes van Pieter Jan Verstraete

De Friezen en de Eerste Wereldoorlog

Recensie Pieter Jan Verstraete - 30/06/2022
Direct na het losbarsten van de Eerste Wereldoorlog in augustus 1914 stelde Winston Churchill, toen minister van Marine, aan het kabinet voor om het Nederlandse Waddeneiland Ameland met 3000 mariniers te gaan bezetten. Hij wilde er een vlootbasis uitbouwen om van daaruit de Duitse Bocht, alsook Denemarken [lees verder]

Operatie Barbarossa: keerpunt in de Tweede Wereldoorlog

Recensie Pieter Jan Verstraete - 13/01/2022
Op 22 juni 2021 was het tachtig jaar geleden dat de grootste invasie te land uit de wereldgeschiedenis plaatsvond. Toen viel een gigantisch Duits leger van 3,3 miljoen man (onderverdeeld in drie legergroepen en 150 divisies) over een frontbreedte van meer dan drieduizend km, van de Baltische kust tot [lees verder]

Benito Mussolini of de ‘eerste politieke popster’

Recensie Pieter Jan Verstraete - 17/12/2021
De Italiaanse fascistische leider Benito Mussolini is steeds omgeven geweest door mythes en legendes. Hij heeft daar zelf hard toe bijgedragen. Immers al vroeg ontdekte hij de mogelijkheden van de publieke media te eigen bate. Hij was de ‘eerste popster in de politiek’, schrijft zijn meest recente [lees verder]

De verkeerde doden

Recensie Pieter Jan Verstraete - 07/11/2021
Zes miljoen Fransen werden slachtoffer van de Groote Oorlog: dood, gewond, ziek of vermist. Van hen werden er 668 geëxecuteerd door hun eigen land. De laatste jaren komt hun tragisch lot meer en meer ter sprake en is er controverse rond het onderwerp.
Waren het alleen maar arme stakkers die de [lees verder]

“Weg met die moffen!” Nederland discrimineert Duitse landgenoten

Recensie Pieter Jan Verstraete - 23/10/2021
Onmiddellijk na de bevrijding nam de Nederlandse overheid al de bezittingen van de Nederlandse Duitsers in beslag, en dat ongeacht hun politieke voorkeur of gedrag tijdens de oorlog. Deze beslissing ging terug op een verklaring van de Nederlandse regering in Londense ballingschap op 20 oktober 1944, [lees verder]

Fotoboek over het Oostfront

Recensie Pieter Jan Verstraete - 30/09/2021
Een nieuw fotoboek over Vlaamse vrijwilligers aan het Oostfront (1941-1944) toont ons vooral scènes uit het dagelijks leven van “onze jongens aan het Oostfront”, zoals het toen heette. Interessant is vooreerst dat een groot aantal van deze foto’s nooit eerder werd gepubliceerd.
Werkelijkheid [lees verder]

De aantrekkingskracht van Joris Van Severen

Recensie Pieter Jan Verstraete - 12/09/2021
Binnen de historiografie van de Vlaamse Beweging zijn Cyriel Verschaeve en Joris Van Severen de twee figuren bij uitstek over wie de meeste publicaties werden geschreven.
Terwijl je van de eerste maar moeilijk kunt beweren dat hij nog enige aantrekkingskracht uitoefent, is het tegendeel waar wat [lees verder]

Filip de Pillecyn als journalist tijdens de Duitse bezetting

Recensie Pieter Jan Verstraete - 30/08/2021
Al eerder verscheen er journalistiek werk van Filip de Pillecyn (1891-1962) in boekvorm. We denken dan vooral aan de bundel Kiespijn der ziel (1981), verzameld en ingeleid door Richard Baeyens dat werk bevatte van De Pillecyn verschenen in het interbellum en onmiddellijk na de bezetting (onder meer in [lees verder]

Een vlug vergeten hoofdzonde

Recensie Pieter Jan Verstraete - 11/08/2021
De in 1975 in Stockholm geboren Maria Grund bracht het grootste deel van haar loopbaan door in de film- en mediabranche. Daardoor woonde ze afwisselend in Londen en New York. Thans woont ze op het Zweedse eiland Gotland, en brengt ze haar tijd al schrijvende door. De hoofdzonde is haar debuut als detectiveschrijfster.
[lees verder]

Moord en doodslag in Friesland

Recensie Pieter Jan Verstraete - 04/08/2021
 De auteur Anita Terpstra werd in 1974 in het Friese Hallum geboren, en is bedrijvig als journaliste. In 2009 debuteerde ze als misdaadauteur met Nachtvlucht. Voor haar thriller Samen werd ze in 2017 genomineerd voor de Gouden Strop. Daarnaast schreef ze ook enkele non-fictieboeken. 
Altaar
[lees verder]

Adolf Hitler was helemaal geen eenzaat

Recensie Pieter Jan Verstraete - 25/07/2021
In haar nieuw boek vertelt de Duitse historica Heike B. Görtemaker op overtuigende wijze en aan de hand van een overweldigende hoeveelheid bronnenmateriaal hoe de Duitse dictator Adolf Hitler zich met een hechte kring vertrouwelingen omringde, die hij als zijn surrogaatfamilie beschouwde. Zelfs na de [lees verder]

Samuel Morse bestond echt, en het is zijn code

Recensie Pieter Jan Verstraete - 24/07/2021
Het voorliggende verhaal behoort tot het domein van de literaire fictie. De Amerikaan Samuel Morse (1791-1872) bestond echter echt en ook delen van zijn leven en werk zijn gebaseerd op historische bronnen. Het lag echter niet in de bedoeling van romanschrijfster Nathalie Briessinck, die eerder debuteerde [lees verder]

0
    0
    Jouw winkelmand
    Jouw winkelmand is leeg
      Bereken verzending
      Bon toepassen

      Bedankt!

      Je link is opgenomen. Hartelijk dank. We bekijken en plaatsen die zo snel mogelijk. Klik ‘Nog een link ingeven’ om een nieuwe link in te geven of klik op Terug om terug te gaan naar de vorige pagina.