De eeuwig ongemakkelijke Jood

Wat zouden de Nederlandstalige letteren zijn zonder de ‘wandelende Jood’? Harry Mulisch, zoon van een Oostenrijkse vader met nazisympathieën en een Joodse moeder, geraakte er niet over uitgeschreven. Maar ook de kosmopolitische nomade Arnon Grunberg met zijn typisch Joodse witz en tegendraadse verteltrant belichaamt als geen ander Ahasverus, de wandelende Jood aan wie August Vermeylen al in 1906 een allegorische vertelling wijdde.

Op zoek naar verlossing

Vermeylen kende de wereldliteratuur als zijn broekzak en gebruikte de sinds de middeleeuwen legendarische Ahasverus of dolende Jood als spreekpop voor zijn licht anarchistisch gestemd communautarisme. Het personage symboliseerde in zekere zin de diaspora van het Joodse volk. Altijd opgejaagd en nooit tevreden zwermden Joden, die eeuwenlang als moordenaar van Jezus met de vinger werden gewezen, over heel de wereld uit op zoek naar een voorlopige thuis.

Vermeylen hanteerde deze literaire legende als parabel voor de onrust van de moderne mens op zoek naar verlossing. In zijn vertelling zoekt Ahasverus eerst soelaas in orgiastisch ‘hels’ hedonisme, daarna in ‘hemelse’ mystiek om ten slotte tot rust te komen in een zinvol organisch leven in een gemeenschap. ‘Zo gingen ze, hun brood verdienend op de ene en de andere wijze, nieuwe zomers en winters tegemoet, nieuwe strijd van leven, nieuw lijden en nieuwe hoogten — zo gaan ze nog — en wat eens de laatste hoogte en het einde van de weg zal zijn, kan niemand vertellen.’

Joods-Nederlandse literatuur

Ondertussen bloeide in Nederland een relatief rijke Joods-Nederlandse literatuur met Carry van Bruggen en haar even oude broer Jacob Israël de Haan als brandpunt. Barber van de Pol schreef onlangs in Er is geen zijn dan anders zijn een prikkelend biografisch essay over dit aparte Nederlands-Joodse schrijverspaar.

Van Bruggen — de familienaam van haar eerste echtgenoot — maakte naam en faam als eerste literaire feministe in de Nederlandstalige literatuur. Je zou haar kunnen beschouwen als voorloopster van Patricia de Martelaere, die andere weergaloze essayiste. Carry’s broer Jacob Israël veroorzaakte dan weer opschudding met Pijpelijntjes, de eerste expliciete homoseksuele roman uit de Nederlandstalige literatuur. Kortom, beide auteurs trokken zich niets aan van God en gebod. Ze bleven ongestoord hun ding doen. Ook al werden ze door menige tijdgenoot uitgespuwd. En bekochten ze hun vrijmoedigheid uiteindelijk met de dood. Jacob Israël werd vermoord en Carry pleegde zelfmoord.

Ultieme zingeving

Die niemand en niets ontziende kritiek is de brandstof van het overgrote deel van de Joodse Nederlandstalige schrijvers. Van de dichters Judith Herzberg, Nachoem Wijnberg en Rogi Wieg tot romanschrijvers als Arnon Grunberg, Leon de Winter, Marcel Möring en journalisten als Ischa Meijer en verhalenvertellers als Frans Pointl. In de Vlaamse letteren heb je onder anderen de Joods gestoffeerde autobiografische familieromans van Joseph Pearce en de chassidisch aandoende vertellingen van would-be Jood Eriek Verpale.

Meestal worden deze auteurs niet graag aangesproken op hun Joodse roots omdat ze zich simpelweg schrijvers voelen die iets belangrijks zonder meer te vertellen hebben. Maar sommigen onder hen, zeker de Winter (en zijn schrijvende echtgenote Jessica Durlacher) en Möring, zijn geleidelijk aan gaan beseffen dat vluchten of wegkijken niet helpt. Ze schrijven zich meer en meer in die Joodse, literaire traditie in. De hoofdpersonages in de verhalen van boven vermelde auteurs zijn dolende mensen van vlees en bloed die via allerhande omzwervingen en scherpe observaties uiteindelijk hun draai proberen te vinden. Allemaal zijn ze op zoek naar verlossing. En vaak gebeurt die odyssee naar ultieme zingeving via een zoon-vaderconflict. Uiteindelijk herkent de zoon in zichzelf de vader, zeg maar de Leer. Met hoofdletter, zoals dit in de Joodse godsdienst het geval is.

Ironische irrelevantie

Hoffmans honger van De Winter illustreert dit verhaalstramien het best. Hoffman is een gekwelde diplomaat die vooral gewicht wil verliezen. Geleidelijk aan wordt duidelijk dat het dieet waar Hoffman naar op zoek is meer betekent dan kilo’s verliezen of afkicken van een seksverslaving. Door zich te verdiepen in Spinoza’s traktaat over de verbetering van het verstand beseft de protagonist dat hij een geestelijke diëtiek nodig heeft. Hij geraakt in een verlichte extase: ‘Hij boog zijn hoofd en begon te bidden.’

Je moet als schrijver van goeden huize zijn om een dergelijke op het eerste gezicht loodzware thematiek toch lichtvoetig én overtuigend te kunnen brengen. De sprankelende vertelstijl van e Winter — nu eens ironiserend, dan weer haarscherp — slaagt daar wonderwel in. Bij Möring is dat niet altijd het geval. Ook al is hij een meester van het aforisme, zoals in zijn knap debuut Mendels erfenis: ‘Volgens mij gaat het zo: in zijn jeugd ontdekt de mens het solipsisme, vervolgens de onhoudbaarheid daarvan, dan de verscheidenheid, daarna de gemeenschappelijkheid en ten slotte de irrelevantie van dit alles.’

Blik van eeuwige buitenstaander

Ook Mulisch legt het er soms ietwat te dik op. Zeker als hij zijn eigen hegeliaans aandoende wereldsystematiek begint te versnijden met een snuifje kabbala. Grunberg daarentegen, de superironicus, trekt voortdurend het tapijt van onder de voeten van de lezer om de fundamentele tegenstrijdigheid van elk streven te onderstrepen. Zijn personages nemen immers niets ernstig. Tenzij hun gebrek aan levensernst zelf.

Nergens scheerde de Joodse literaire traditie van eeuwige buitenstaander en alerte observator hogere toppen dan in Amerika. Van J.D. Salingers cultboek De vanger in het graan tot de prachtige verhalen van Harold Brodkey, de sublieme romans van Saul Bellow en de uitzinnige vertellingen van Philip Roth. De blik van het enfant terrible en de spirituele humor bij het commentariëren van zoveel strapatsen zorgden voor fonkelende klassiekers.

Illusieloze veerkracht

Wie meer weten over die aparte Joodse sensibiliteit kan bij ons natuurlijk altijd terecht in het werk van Ludo Abicht. Hier is alles veilig, de knappe debuutroman van Anneleen Van Offel, laat dan weer de aantrekkingskracht zien van de Joodse illusieloze veerkracht in een kapotte wereld. Wie graag van binnenuit meekijkt in de wereld en de ziel van de Joodse-orthodoxe gemeenschap in Antwerpen, moet zeker Mazzel tov van Margot Vanderstraeten lezen. Zij neemt de lezer mee aan het handje van haar twintigjarige alter ego dat als werkstudente vier Joodse tieners bij hun huiswerk helpt. Geleidelijk aan wordt ze zelf haast onderdeel van die Joodse gemeenschap en laat ze met sprekende details zien hoe kosmopolitisch die wel is, maar ook hoe apart en in zichzelf gekeerd. Vanderstraeten belooft trouwens een vervolg op het internationale succes van Mazzel tov.

Laat ons dus dankbaar zijn voor de vaak ongemakkelijke waarheid en de spirituele gevatheid van deze bevlogen auteurs met een Joodse ziel. Outsiders van het volle leven zien immers vaak zoveel meer dan de rechtstreeks betrokkenen zelf.

Hier is alles veilig | Anneleen Van Offel

Paperback / softback | Nederlands | Literaire roman, novelle

Na een noodkreet van haar stiefzoon Immanuel, die ze tien jaar niet heeft gezien, vertrekt arts Lydia naar Israël. Daar aangekomen blijkt ze te laat. Er rest haar niets anders dan haar oude moederrol weer op zich te nemen en door te reizen, op zoek naar wie [lees verder...]

Verschenen als POD titel

Meer berichtjes van Frank Hellemans

Benno Barnard: ‘De verkrachting begint waar de handkus ophoudt’

Recensie Frank Hellemans - 31/01/2023
Afscheid van de handkus van Benno Barnard is een hoogst opmerkelijke mix van scherpe dagboeknotities met een speelse romanfantasie. Gemeenschappelijke noemer: de joods-christelijke beschaving die Barnard samen met de aristocratische handkus ziet verdwijnen en die hij daarom in zijn tactiel proza als [lees verder]

Leven en werken van Maurice Gilliams: biografie op komst

BlogFrank Hellemans - 13/07/2022
Nee, Maurice Gilliams (1900-1982) was geen collaborateur. En ja, meer dan waarschijnlijk heeft de officieel kinderloze Gilliams dan toch een (buitenechtelijke) zoon. Annette Portegies, die al in 1999 de opdracht aanvaardde om een biografie over Gilliams te maken, presenteert eind augustus 2022 in Weerspiegeld [lees verder]

Waarom valt er na Remco Campert zo weinig te lachen in de letteren?

BlogFrank Hellemans - 05/07/2022
Filmkomedies genoeg en Vlaamse tv-series vol kolder, karikaturen en groteske grollen. Maar wanneer kan je als lezer nog eens (glim)lachen bij het lezen van een Nederlandstalige roman? Ooit schreven auteurs voor hun plezier en schuwden allesbehalve de lichtvoetige en humorvolle toets, zoals de pas overleden [lees verder]

Waar zijn de literaire cafés met Toots Thielemans en gogogirls gebleven?

BlogFrank Hellemans - 28/06/2022
Remco Campert was er ooit kind aan huis. En dichters als Paul Snoek, Patrick Conrad en H.C.Pernath kwamen er geregeld over de vloer. Die laatste maakte er zelfs een dodelijke val. En ja, ook Hugo Schiltz en Henri-Floris Jespers frequenteerden de Antwerpse privéclub Vecu van 1961 tot 1983. Je zou warempel [lees verder]

Stachanovist Stijn Streuvels: hard werken loont

BlogFrank Hellemans - 21/06/2022
Bij alle gekte rond Felix Timmermans, die met de heruitgave van zijn Boerenpsalm plots weer een renaissance beleeft, krijgt ook Stijn Streuvels (1871-1969) in de luwte van zijn Lierse generatiegenoot meer dan terecht nog een late hommage. Stijn Streuvels 150 jaar. Een internationale auteur met universele [lees verder]

Maak kennis met de Engelse Bart Van Loo: Dan Jones over de Britse royals

BlogFrank Hellemans - 15/06/2022
Begin 2022 verscheen Van Rome tot Rome waarin de 40-jarige Engelse historicus Dan Jones 1000 jaar westerse middeleeuwse geschiedenis op 600 bladzijden comprimeert. Op zijn best is hij echter in Vorsten van Albion, de wervelend vertelde geschiedenis van het huis Plantagenet dat de Engelse kroon vanaf [lees verder]

Is Joachim Pohlmann echt de enige rechtse Vlaamse schrijver?

BlogFrank Hellemans - 08/06/2022
Eigenlijk is het hilarisch: het driemaandelijkse literaire tijdschrift Deus Ex Machina (DEM) brengt een themanummer over rechtse auteurs maar vindt nauwelijks pennen die zich waagden aan een stand van zaken. Resultaat: veel buitenlandse namen in deze rechtse literaire canon. En gelukkig toch ook Joachim [lees verder]

Arm Vlaanderen en het rijke oeuvre van Gaston Durnez

BlogFrank Hellemans - 25/05/2022
Gaston Durnez (1928-2019), tijdens de laatste jaren van zijn leven ook Doorbraak-medewerker, blijft hot dankzij Davidsfonds-uitgever Toon Horsten. Meest recente en nog nooit gepubliceerde tekst van Durnez is diens beschouwing over Boerenpsalm van Felix Timmermans die nu bij de heruitgave ervan verscheen [lees verder]

Waar blijft die Herman de Coninck-zaal in Mechelse bib?

BlogFrank Hellemans - 18/05/2022
Op zondag 22 mei is het 25 jaar geleden dat de toen amper 53-jarige dichter Herman de Coninck in de straten van Lissabon na een hartaanval in de armen van collega-dichteres Anna Enquist dood neerzeeg. De verslagenheid was groot want De Coninck was niet alleen een populaire, graag gelezen dichter – [lees verder]

August Vermeylen: 150 jaar oud maar eeuwig jong

Recensie Frank Hellemans - 11/05/2022
Er zijn weinig Vlaamse literatoren die zo precies en scherp over hun tijd hebben geschreven als de Brusselse ‘more brains’-essayist August Vermeylen (1872-1945) die 150 jaar geleden op 12 mei is geboren. Zijn oproep voor gemeenschapsvorming en -kunst klinkt vandaag luider dan ooit: van Sammy Mahdi [lees verder]

Ultima-winnares Annelies Verbeke zet kortverhaal en vergeten schrijfsters op de kaart

BlogFrank Hellemans - 04/05/2022
Mooie geste om dit jaar Annelies Verbeke (46) de Ultima voor de letteren te gunnen. Ze debuteerde ooit als een komeet, ontpopte zich vervolgens tot koningin van het kortverhaal en valt de laatste jaren vooral op door haar onvermoeibare inzet voor collega-schrijfsters.
Slapeloos op de trein
Verbeke [lees verder]

Lachen is gezond en vooral subversief: Walter van den Broecks Uilenspiegel

Recensie Frank Hellemans - 03/05/2022
Iedereen heeft ooit wel eens gehoord van Tijl en zijn Nele, en van Lamme Goedzak. Maar wie kent het hele verhaal echt?
Het Franstalige origineel La légende d’Ulenspiegel van Charles De Coster uit 1867 nodigt niet direct uit voor een avondje leesvertier, wegens vrij langdradig en barok. Goed [lees verder]

0
    0
    Jouw winkelmand
    Jouw winkelmand is leeg
      Bereken verzending
      Bon toepassen

      Bedankt!

      Je link is opgenomen. Hartelijk dank. We bekijken en plaatsen die zo snel mogelijk. Klik ‘Nog een link ingeven’ om een nieuwe link in te geven of klik op Terug om terug te gaan naar de vorige pagina.