August Vermeylen: 150 jaar oud maar eeuwig jong

Er zijn weinig Vlaamse literatoren die zo precies en scherp over hun tijd hebben geschreven als de Brusselse ‘more brains’-essayist August Vermeylen (1872-1945) die 150 jaar geleden op 12 mei is geboren. Zijn oproep voor gemeenschapsvorming en -kunst klinkt vandaag luider dan ooit: van Sammy Mahdi die van de CD&V terug een ‘gemeenschapspartij’ wil maken tot Mark Elchardus’ pleidooi voor communitarisme in diens boek Reset.

Niet slechts taalbeweging

Redenen genoeg dus om August Vermeylens werk weer onder de aandacht te brengen. Daarom organiseert het Teirlinckhuis te Beersel op zondag 15 mei om 16.00 uur een hommage aan de misschien wel beste Vlaamse essayist ooit. Als zeventienjarige kroop de jonge Brusselaar Vermeylen al in de pen om in het tijdschrift Jong Vlaanderen te keer te gaan tegen de ‘kleingeestige droogstoppels en dikhuidige kalfsbreinen’. ‘Lach ze vierkant uit, de krabbelaars, de pennelekkers, wier taaie volzinnen zo kleurloos en langdradig als macaroni zijn.’

Vermeylen zocht en vond gelijkgezinde jonge hemelbestormers. Hij zou met onder anderen Stijn Streuvels, Cyriel Buysse, Karel van de Woestijne en Emmanuel de Bom het baanbrekende literatuurtijdschrift Van Nu en Straks in de jaren 1890 lanceren waarin hij zijn bekendste essays zou plegen. Ondertussen had hij via het Brussels-Vlaamse letterkundige genootschap De Distel ook kennis gemaakt met papa Isidoor Teirlinck en diens zoon Herman. In zijn bekende opstel Kritiek der Vlaamsche Beweging uit 1896 bedde deze jongere generatie, met Vermeylen als spreekbuis, haar streven naar vervlaamsing van het openbare leven en de literatuur in een expliciet maatschappelijke context in: ‘De Vlaamse Beweging mag niet slechts een taalbeweging zijn, maar een maatschappelijk streven in den breedsten zin van ‘t woord.’

In eigen grond geworteld

In zijn legendarische essay Vlaamsche en Europeesche Beweging ging Vermeylen vier jaar later nog een stap verder door te betogen dat Vlaamse autonomie pas echt zin had vanuit een Europees perspectief. Door zich daarbij open te stellen voor andere Europese culturen kon de Vlaamse cultuur echt wortel schieten. Vandaar zijn iconische slotzinnen: ‘Om iets te zijn, moeten wij Vlamingen zijn. Wij willen Vlamingen zijn om Europeërs te worden.’

Vermeylens op het eerste gezicht kosmopolitische houding belette echter niet dat hij steeds weer hamerde op het belang van een eigen Vlaamse taal, literatuur en kunst: ‘Onze zending is, in eigen grond geworteld, het cultuurleven van onze buren in ons om te werken tot eigen leven.’

Vermeylen sprak in dit verband van ‘gemeenschapskunst’: ‘De kunst die komt, — gemeenschapskunst? De betekenis van deze uitdrukking heeft men dikwijls verminkt, maar een passender woord vind ik niet (…).’ In 1903 zou hij naar aanleiding van de oprichting van weer een nieuw literair blad Vlaanderen terugkomen op de contouren van die Vlaamse literaire gemeenschapskunst. Pas wanneer Vlaamse schrijvers — in interactie met hun Europese collega’s dus — zelf hun stem hebben gevonden, kan de Vlaamse literatuur als opstap voor een bredere Nederlandstalige literatuur in Noord én Zuid fungeren.

Hij noemt die laatste een Groot-Nederlandse literatuur: ‘Misschien mogen we eens den droom van een Groot-Nederlandse beschaving en een Groot-Nederlandse literatuur in ‘t volle vaste daglicht begroeten. Maar niet vroeger, dan wanneer wij gewoon ons eigen geworden zijn, wanneer dit volk zich opgewerkt zal hebben volgens eigen aard en eigen groeikracht. (…) De toekomst onzer literatuur is onafscheidelijk van de toekomst van ons volk (…).’

Mijollen tussen pot en pint

Toen Joachim Coens nog droomde van een rebranding van de huidige CD&V had hij het over een partij ‘van en voor het volk’. Mahdi, die allicht de fakkel zal overnemen, spreekt nu onomwonden van een ‘gemeenschapspartij’ en wil volop inzetten op ‘gemeenschapsvorming’. Kortom, Vermeylen maakt na 150 jaar ook school in de Vlaamse politiek.

Benieuwd of literatuurprof Hans Vandevoorde, die aan een biografie van Vermeylen werkt, het daar ook over zal hebben in zijn causerie zondag in het Teirlinckhuis. Hij belooft daarbij in eerste instantie te peilen naar het ketje in Vermeylen en Teirlinck. Het is immers bekend dat beide auteurs hun Brusselse roots in het Pajottenland graag cultiveerden via de Mijolclub, een maandelijkse samenkomst tussen pot en pint (geuze!) waarbij het volkse bakspel werd beoefend.

Vandevoorde houdt trouwens al jaren de aandacht voor Vermeylens werk warm. Vijf jaar terug bundelde hij de twee bekendste essays van Vermeylen samen met enkele spraakmakende beschouwingen van die andere gerenommeerde cultuurflamingant Jozef Deleu in het boekje Hoe Vlaming te zijn? En verleden jaar werden onder zijn impuls Vermeylens oorlogsdagboeken gepubliceerd. Ik denk nog het best met een pen in de hand, zoals die journaalaantekeningen tussen 1939 en 1944 heetten, waren immers nog nooit verschenen.

Ondertussen blijft het dus wachten op het definitieve verhaal over de literaire duizendpoot Vermeylen. Wie meer wil weten over de jonge jaren van Vermeylen, kan nu al terecht bij de bio die Chris Ceustermans onlangs wijdde aan de minder bekende Antwerpse schrijver Emmanuel de Bom, compagnon de route van Vermeylen tot grosso modo 1914. Ceustermans beschrijft in geuren en kleuren hoe Vermeylen toen als Brusselse spin in het literaire web fungeerde en daarbij iedereen van naam en faam naar zich toe zoog.

Gist van koekenbrood

Wanneer Vermeylen in 1945 komt te overlijden, had hij weer een nieuw tijdschrift op stapel staan met een al even bekende naam. Dit Nieuw Vlaams Tijdschrift (NVT) zou na Vermeylens dood door Herman Teirlinck worden geleid. Hij publiceerde postuum het laatste essay van Vermeylen in het debuutnummer ervan. In De taak roept Vermeylen voluntaristisch op om het vuur van de Vlaamse beweging dat hij zelf vijftig jaar eerder had opgepookt, brandend te houden: ‘Zoals Edward Anseele het eens op zijn manier in de Vereniging van Letterkundigen uitriep: het Vlaamse volk is uitstekend deeg, weest gij de gist om er een heerlijk koekebrood van te maken!’

De Vlaamse letteren kregen na de Tweede Wereldoorlog met het NVT alleszins een nieuwe dynamiek. Hugo Claus zou er zijn eerste roman De Metsiers in publiceren terwijl redactiesecretaris Hubert Lampo zich uitsloofde om het blad ook financieel boven water te houden. Ivo Michiels, Johan Daisne en Maurice Gilliams waren andere bekende namen uit de stal van het NVT. Om maar te zeggen dat Vermeylens begeestering ook na zijn dood de Vlaamse literatuur vleugels gaf. Tot vandaag.

Meer berichtjes van Frank Hellemans

August Vermeylen: 150 jaar oud maar eeuwig jong

Recensie Frank Hellemans - 11/05/2022
Er zijn weinig Vlaamse literatoren die zo precies en scherp over hun tijd hebben geschreven als de Brusselse ‘more brains’-essayist August Vermeylen (1872-1945) die 150 jaar geleden op 12 mei is geboren. Zijn oproep voor gemeenschapsvorming en -kunst klinkt vandaag luider dan ooit: van Sammy Mahdi [lees verder]

Lachen is gezond en vooral subversief: Walter van den Broecks Uilenspiegel

Recensie Frank Hellemans - 03/05/2022
Iedereen heeft ooit wel eens gehoord van Tijl en zijn Nele, en van Lamme Goedzak. Maar wie kent het hele verhaal echt?
Het Franstalige origineel La légende d’Ulenspiegel van Charles De Coster uit 1867 nodigt niet direct uit voor een avondje leesvertier, wegens vrij langdradig en barok. Goed [lees verder]

Van Ann De Craemer tot Dimitri Verhulst: 5 auteurs voor de literaire lente

BlogFrank Hellemans - 19/04/2022
Nu de Literaire Lente als boekenevenement niet langer bestaat, organiseren we er zelf maar één met schrijvers die in april en mei met kakelvers werk komen. Te beginnen met Ann De Craemer en Hildegard van Bingen. Jeroen Theunissen, Gie Bogaert en Dimitri Verhulst maken het kwintet compleet.
Ideale [lees verder]

Prins zonder poen: het bewogen nomadenleven van Willem van Oranje

Recensie Frank Hellemans - 22/02/2022
Wie De Zwijger. Het leven van Willem van Oranje, de bijna 950 bladzijden dikke biografie van René van Stipriaan, doorneemt, komt onder de indruk van de manier waarop deze prins van Oranje 51 jaar lang het hoofd koel probeerde te houden onder de steeds wisselende mokerslagen van het lot. Willem van Oranje [lees verder]

Vaders en zonen

Recensie Frank Hellemans - 26/11/2021
Aan moederromans geen gebrek, maar ook vaders komen nu meer en meer in het vizier van hun schrijvende zonen. Sam De Graeve trok vijf jaar geleden op wandeltocht met zijn vader Jan langs de Muur van Hadrianus in Engeland. Nu papa plots in het ziekenhuis werd opgenomen, recapituleert hij in briefvorm hoe [lees verder]

Dé Boekenbeurs is dood, leve de boekenbeursjes?

BlogFrank Hellemans - 27/10/2021
Zoals in pre-coronatijden wordt het nooit meer. Zeker niet in de boekensector. De Antwerpse Boekenbeurs, het uithangbord van alles en iedereen die met schrijven en lezen bezig was, is versnipperd tot een lappendeken van tientallen initiatieven rond boeken en schrijvers. Elke stad – en zelfs bijna elke [lees verder]

Luc Devoldere begraaft tandeloze Taalunie

BlogFrank Hellemans - 20/10/2021
‘Vandaag zou ze niet meer worden opgericht.’ In een dubbelzinnige lofrede op 40 jaar Taalunie prijst essayist Luc Devoldere*, ex-hoofdredacteur van Ons Erfdeel-De Lage Landen, de verworvenheden van de Nederlandse Taalunie. Maar tegelijk waarschuwt hij dat ze haar ingeslapen status dringend moet reanimeren, [lees verder]

Van Tolstoj tot Elsschot en Jonathan Franzen: de familieroman is terug

BlogFrank Hellemans - 13/10/2021
Zelfs Bart Van Loo brengt zijn verhaal over de Bourgondiërs als een dynastiek familieverhaal, eerst in zijn boek en nu ook op het podium. Hoeft het dan te verwonderen dat familiesoaps op tv, zoals Thuis of Familie, kijkcijferkanonnen zijn? En dat heel wat schrijvers vandaag in dezelfde vijver gaan vissen, [lees verder]

Nobelprijs Literatuur 2021 voor Noor Jon Fosse of toch Annie Ernaux?

BlogFrank Hellemans - 06/10/2021
Eigenlijk had iedereen – ook deze Doorbraak-medewerker – vorig jaar gegokt op een zwarte Afrikaanse schrijfster, zoals Maryse Condé, een Franse auteur uit Guadeloupe. Sign of the times, weet je wel. Ook literaire jury’s zijn daar vaak gevoelig voor. Het werd dus wel een vrouw maar geen volwassen [lees verder]

Strop voor Vlaamse thrillerschrijvers

BlogFrank Hellemans - 29/09/2021
In 2022 is de kans gering dat een Vlaamse misdaadauteur nog eens aan het feesten zal zijn bij het winnen van De Gouden Strop, de belangrijkste literaire onderscheiding in het krimigenre. Alleen wie als Vlaamse schrijver bij een Nederlandse uitgeverij onder dak is, komt er dan immers nog voor in aanmerking.
[lees verder]

Van gefilte fisj tot fatalisme: Margot Vanderstraeten fileert de (Antwerpse) Joden

Recensie Frank Hellemans - 27/09/2021
Na het bijzonder succesvolle én aangrijpende Mazzel tov, serveert Margot Vanderstraeten met Minjan nieuwe verhalen over de ondoorgrondelijke Joodse ziel.
Koosjere kippensoep
Journaliste-auteur Margot Vanderstraeten scoorde dankzij Mazzel tov vier jaar geleden een internationale bestseller [lees verder]

Annelies Verbeke wil o zo graag een grote prijs en Herman Brusselmans niet

BlogFrank Hellemans - 15/09/2021
De literaire rentree is daar en daarmee ook het circus van de literaire prijzen. De longlist van de vroegere AKO Literatuurprijs – nu heet die Boekenbon Literatuurprijs – zorgde al meteen voor zure oprispingen bij de gepasseerde verhalenschrijfster Annelies Verbeke. Weer geen kans op de geldzak van [lees verder]

0
    0
    Jouw winkelmand
    Jouw winkelmand is leeg
      Bereken verzending
      Bon toepassen

      Bedankt!

      Je link is opgenomen. Hartelijk dank. We bekijken en plaatsen die zo snel mogelijk. Klik ‘Nog een link ingeven’ om een nieuwe link in te geven of klik op Terug om terug te gaan naar de vorige pagina.