Alle wegen leiden naar Milete

Geen literaire geschiedenissen zonder échte geschiedenis. Over de historische wortels van het romangenre in het algemeen en van De Leeuw van Vlaanderen van Hendrik Conscience in het bijzonder.

Oorlog is de vader van de literatuur

Oorlog is de vader van alle dingen, wist de Griekse filosoof Herakleitos al. En dus ook van de letteren. De oudste geschriften uit de wereldliteratuur — het Gilgamesj-epos en Homeros’ Illias — draaien rond persoonlijke conflicten en handelsoorlogen. Een dergelijk handelsconflict rond (vermogens)taks en fiscale afdrachten waarbij de stedelijke elites van Brugge, Ieper en Gent de Franse koning tartten, ligt aan de basis van de Vlaamse literatuur. De Leeuw van Vlaanderen (1838), het historische epos over de Guldensporenslag op 11 juli 1302, wordt algemeen beschouwd als het startschot van de Vlaamse letteren. Ook al debuteerde Hendrik Conscience al in 1837 met In ’t Wonderjaar. Daarin brengt hij de meer kleinschalige opstand van de geuzen in 1566 tegen de Spaanse kroon in beeld.

Conscience was de zoon van een Franse vader die nog mee vocht in Napoleons grande armée, en een Antwerpse dienstmeid. Hij schreef oorspronkelijk in het Frans. Op advies van zijn Antwerpse vriend Jan De Laet heroriënteerde hij zich echter naar literatuur in zijn moedertaal. Conscience vertelde later in zijn autobio Geschiedenis mijner jeugd hoe gretig hij luisterde naar de volksverhalen van mama Cornelia. Zelf blonk hij op de Borgerhoutse schoolbanken uit in het opdissen van ronkende vertellingen. Dat zijn Franse vader de jonge Hendrik soms uitschold voor flajut — een krachtterm die de Franse regimentssoldaten de Vlaamse huurlingen wel eens nariepen — sterkte hem nog meer in de rol van Vlaamse underdog die via literaire geschiedschrijving zijn persoonlijke vernederingen wilde overcompenseren met sterke verhalen uit een heldhaftig verleden: ‘In mijn hart zonk een eerste kiem van liefde voor de gehoonde naam van mijn geboorteland.’

Wilde moedertaal

In september 1835 schrijft de jonge twintiger Conscience aan boezemvriend De Laet dat hij in zijn moedertaal ‘iets waarlijk romantisch, iets naïef, iets wild’ ervaart. Zijn eerste historische vertellingen over de Beeldenstorm en de Guldensporenslag waren een ideaal canvas om een meeslepend verhaal te vertellen dat paste bij zijn ‘wilde’ moedertaal. De Laet deed hem Victor Hugo’s De klokkenluider van de Notre Dame lezen en Conscience besefte dat hij niet alleen moest inzoomen op breed geborstelde oorlogsscènes maar ook op amoureuze splijtstof in het leven van enkele cruciale hoofdrolspelers. Homeros had het hem al voorgedaan toen het Griekse leger handelsrivaal Troje wou vernietigen. Conscience toonde zich een goede leerling. Hij maakte de onmogelijke romance tussen Machteld, dochter van de Leeuw van Vlaanderen, en de Brugse ridder Adolf van Nieuwland tot de spil van zijn roman tussen alle oorlogsgekletter in.

Alle wegen leiden naar Milete

Geschiedenis, échte geschiedenis heeft altijd aan de basis gelegen van literaire geschiedenissen. Homeros toonde in zekere zin de weg. Desalniettemin kende de historiografie in Griekenland pas effectief een hoge vlucht toen Hekataios van Milete in de zesde eeuw vóór Christus officieel de titel van logograaf of historisch verslaggever kreeg opgespeld. Hij schreef min of meer zakelijke verslagen (‘logos’) over het reilen en zeilen in Milete en omstreken. Om succes te boeken kruidde hij zijn reportages met pakkende anekdotes over naburige, vreemde culturen.

De Griekse kolonisten op de Ionische kust wilden wel wat meer weten over de Perzische en Lydische buurvolkeren met wie ze in vredes- en vooral oorlogstijd werden geconfronteerd. De historicus als verhalenverteller voldeed dus aan de behoefte om hetgeen vreemd was — de Perzische en Lydische cultuur in Klein-Azië —vertrouwd te maken voor de daar aanwezige Grieken. Dat het historiografische genre in Ionië is ontstaan heeft dus alles te maken met de multiculturele setting van de toenmalige Griekse kolonie.

Toen enkele jaren na Hekataios de onovertroffen Herodotos met zijn Historiën uitpakte, had het geschiedkundige genre de wind in de zeilen. Deze meester van de geschiedschrijving opereerde in Halicarnassos, het huidige Bodrum, een stad die iets ten zuiden van Milete ligt. Herodotos was geen historicus in de moderne zin van het woord. Hij was eerder een encyclopedische verzamelaar van weetjes uit de wereld van dieren, mensen en volkeren. Zoals Hekataios vóór hem, werd Herodotos als een logograaf bestempeld omdat hij wel degelijk echt gebeurde informatie verzamelde.

Papyrussnippers

De Griekse literaire roman ontstond omstreeks 300 vóór Christus. Het was een imitatie van hetgeen de geschiedschrijver deed. Namelijk sterke verhalen vertellen over vreemde culturen met als focus oorlogs- en amoureuze verwikkelingen. Deze romaneske verhalencollecties spelen zich af tegen een vaak gefingeerd historisch decor. Ze krijgen dan ook een historiserende titel mee. Milesiaca of een verhaal uit Milete zou de oudste Griekse roman zijn geweest. Aristides van Milete heeft omstreeks de derde of tweede eeuw vóór Christus heel wat verhalen tegen de achtergrond van het kosmopolitische Milete laten spelen. Er resten slechts enkele papyrussnippers van Aristides’ Milesische verhalen, maar met deze fabula milesiaca begint de romangeschiedenis.

Na hem werden er talloze verhalenbundels in de Milesische stijl gepleegd. Deze verzonnen verhalen in exotische decors kregen pseudo-historische titels mee. Bijvoorbeeld Efesiaka (verhaal uit Efese), Foinikika (verhaal uit Fenicië), Babyloniaka (verhaal uit Babylon) of Aithiopika (verhaal uit Ethiopië). De verhalenverteller presenteerde zich ook vaak als een logograaf. Hij gaf zich uit voor een wereldreiziger of voor een secretaris die vreemde verhalen heeft horen vertellen.

Bekoorlijk gefluister

De eerste volledig bewaarde roman dateert uit de eerste eeuw van onze tijdrekening. Chaireas en Kallirhoë van Chariton is het prototype van de idealiserende liefdesroman, zoals die vanaf de sentimentele, Milesische fabels uit de derde eeuw vóór Christus werd rondverteld. De twee koningskinderen uit de titel worden plots verliefd, maken ruzie en een domme uitschuiver zorgt voor fatale gevolgen. Rovers doen de rest. In Milete of all places komt de actie pas goed op gang. Omstreeks het midden van de tweede eeuw schrijft Apuleius de meest lezenswaardige antieke roman. Diens De gouden ezel — ook wel Metamorfosen of gedaanteverwisselingen genaamd — is een min of meer realistische schelmenroman. Hij schaamt zich echter niet voor zijn Milesische roots. ‘Komaan, laat ik in Milesische trant voor u verschillende verhalen aaneenrijgen en uw willig oor strelen met bekoorlijk gefluister.’ Zo begint de verteller, een zekere Lucius, het onwaarschijnlijke verhaal over zijn gedaanteverandering in een ezel.

Wanneer Conscience zijn iconische Leeuw van Vlaanderen publiceert, staat hij in de internationale Milesische traditie van de verhalenverteller die zich bedient van de grote geschiedenis. Belangrijke Vlaamse romans van vandaag exploreren even graag de historiografie. Denk maar aan Oorlog en terpentijn van Stefan Hertmans. Hij gebruikte de cahiers van zijn grootvader over de Eerste Wereldoorlog als scharnier voor zijn familieroman van drie generaties. Ook David Van Reybroucks Congo reconstrueert de geschiedenis van onze ex-kolonie met verhaaltechnieken die aan de orale geschiedschrijving zijn ontleend.

Tegen het vergeten

Om maar te zeggen dat de meeste literaire geschiedenissen vaak leentjebuur hebben gespeeld bij de echte geschiedenis. Conscience zou een twintigtal bronnen hebben geraadpleegd. Hij vertelt in zijn epiloog van De Leeuw van Vlaanderen dat hij zijn verhaalstof vooral bij middeleeuwse kroniekschrijvers vond. In de regel gaat het er in de letterkundige bewerkingen heel anders aan toe dan effectief ooit het geval is geweest. Dat zal in het geval van de epische veldslag op de Kortrijkse Groeningekouter niet anders zijn geweest. Maar toch, wie zal er zeggen wat er toen écht is gebeurd?

Geslaagde historische romans geven je als lezer alleszins de smaak en kraak van lang vervlogen tijden alsof je er zelf bij was. De moraal van het verhaal moet je er dan hoofdschuddend of instemmend maar bijnemen. ‘Gij Vlaming, die dit boek gelezen hebt, overweeg, bij de roemrijke daden waarvan het getuigt, wat Vlaanderen eertijds was — wat het nu is — en nog meer, wat het worden zal indien gij het heilig voorbeeld van uw vaderen vergeet!’

Meer berichtjes van Frank Hellemans

Benno Barnard: ‘De verkrachting begint waar de handkus ophoudt’

Recensie Frank Hellemans - 31/01/2023
Afscheid van de handkus van Benno Barnard is een hoogst opmerkelijke mix van scherpe dagboeknotities met een speelse romanfantasie. Gemeenschappelijke noemer: de joods-christelijke beschaving die Barnard samen met de aristocratische handkus ziet verdwijnen en die hij daarom in zijn tactiel proza als [lees verder]

Leven en werken van Maurice Gilliams: biografie op komst

BlogFrank Hellemans - 13/07/2022
Nee, Maurice Gilliams (1900-1982) was geen collaborateur. En ja, meer dan waarschijnlijk heeft de officieel kinderloze Gilliams dan toch een (buitenechtelijke) zoon. Annette Portegies, die al in 1999 de opdracht aanvaardde om een biografie over Gilliams te maken, presenteert eind augustus 2022 in Weerspiegeld [lees verder]

Waarom valt er na Remco Campert zo weinig te lachen in de letteren?

BlogFrank Hellemans - 05/07/2022
Filmkomedies genoeg en Vlaamse tv-series vol kolder, karikaturen en groteske grollen. Maar wanneer kan je als lezer nog eens (glim)lachen bij het lezen van een Nederlandstalige roman? Ooit schreven auteurs voor hun plezier en schuwden allesbehalve de lichtvoetige en humorvolle toets, zoals de pas overleden [lees verder]

Waar zijn de literaire cafés met Toots Thielemans en gogogirls gebleven?

BlogFrank Hellemans - 28/06/2022
Remco Campert was er ooit kind aan huis. En dichters als Paul Snoek, Patrick Conrad en H.C.Pernath kwamen er geregeld over de vloer. Die laatste maakte er zelfs een dodelijke val. En ja, ook Hugo Schiltz en Henri-Floris Jespers frequenteerden de Antwerpse privéclub Vecu van 1961 tot 1983. Je zou warempel [lees verder]

Stachanovist Stijn Streuvels: hard werken loont

BlogFrank Hellemans - 21/06/2022
Bij alle gekte rond Felix Timmermans, die met de heruitgave van zijn Boerenpsalm plots weer een renaissance beleeft, krijgt ook Stijn Streuvels (1871-1969) in de luwte van zijn Lierse generatiegenoot meer dan terecht nog een late hommage. Stijn Streuvels 150 jaar. Een internationale auteur met universele [lees verder]

Maak kennis met de Engelse Bart Van Loo: Dan Jones over de Britse royals

BlogFrank Hellemans - 15/06/2022
Begin 2022 verscheen Van Rome tot Rome waarin de 40-jarige Engelse historicus Dan Jones 1000 jaar westerse middeleeuwse geschiedenis op 600 bladzijden comprimeert. Op zijn best is hij echter in Vorsten van Albion, de wervelend vertelde geschiedenis van het huis Plantagenet dat de Engelse kroon vanaf [lees verder]

Is Joachim Pohlmann echt de enige rechtse Vlaamse schrijver?

BlogFrank Hellemans - 08/06/2022
Eigenlijk is het hilarisch: het driemaandelijkse literaire tijdschrift Deus Ex Machina (DEM) brengt een themanummer over rechtse auteurs maar vindt nauwelijks pennen die zich waagden aan een stand van zaken. Resultaat: veel buitenlandse namen in deze rechtse literaire canon. En gelukkig toch ook Joachim [lees verder]

Arm Vlaanderen en het rijke oeuvre van Gaston Durnez

BlogFrank Hellemans - 25/05/2022
Gaston Durnez (1928-2019), tijdens de laatste jaren van zijn leven ook Doorbraak-medewerker, blijft hot dankzij Davidsfonds-uitgever Toon Horsten. Meest recente en nog nooit gepubliceerde tekst van Durnez is diens beschouwing over Boerenpsalm van Felix Timmermans die nu bij de heruitgave ervan verscheen [lees verder]

Waar blijft die Herman de Coninck-zaal in Mechelse bib?

BlogFrank Hellemans - 18/05/2022
Op zondag 22 mei is het 25 jaar geleden dat de toen amper 53-jarige dichter Herman de Coninck in de straten van Lissabon na een hartaanval in de armen van collega-dichteres Anna Enquist dood neerzeeg. De verslagenheid was groot want De Coninck was niet alleen een populaire, graag gelezen dichter – [lees verder]

August Vermeylen: 150 jaar oud maar eeuwig jong

Recensie Frank Hellemans - 11/05/2022
Er zijn weinig Vlaamse literatoren die zo precies en scherp over hun tijd hebben geschreven als de Brusselse ‘more brains’-essayist August Vermeylen (1872-1945) die 150 jaar geleden op 12 mei is geboren. Zijn oproep voor gemeenschapsvorming en -kunst klinkt vandaag luider dan ooit: van Sammy Mahdi [lees verder]

Ultima-winnares Annelies Verbeke zet kortverhaal en vergeten schrijfsters op de kaart

BlogFrank Hellemans - 04/05/2022
Mooie geste om dit jaar Annelies Verbeke (46) de Ultima voor de letteren te gunnen. Ze debuteerde ooit als een komeet, ontpopte zich vervolgens tot koningin van het kortverhaal en valt de laatste jaren vooral op door haar onvermoeibare inzet voor collega-schrijfsters.
Slapeloos op de trein
Verbeke [lees verder]

Lachen is gezond en vooral subversief: Walter van den Broecks Uilenspiegel

Recensie Frank Hellemans - 03/05/2022
Iedereen heeft ooit wel eens gehoord van Tijl en zijn Nele, en van Lamme Goedzak. Maar wie kent het hele verhaal echt?
Het Franstalige origineel La légende d’Ulenspiegel van Charles De Coster uit 1867 nodigt niet direct uit voor een avondje leesvertier, wegens vrij langdradig en barok. Goed [lees verder]

0
    0
    Jouw winkelmand
    Jouw winkelmand is leeg
      Bereken verzending
      Bon toepassen

      Bedankt!

      Je link is opgenomen. Hartelijk dank. We bekijken en plaatsen die zo snel mogelijk. Klik ‘Nog een link ingeven’ om een nieuwe link in te geven of klik op Terug om terug te gaan naar de vorige pagina.