Alle goede dingen én boeken bestaan uit drie

Opvallend toch hoe dikwijls familieromans drie generaties overspannen. Om van de Drie-eenheid of de drietact van de dialectiek nog maar te zwijgen. Kortom, drie heeft iets. Poging tot een kleine cultuurgeschiedenis van het getal drie.

Drie generaties vrouwen

Ik heb zelf een boontje voor teksten die driedelig zijn opgebouwd. En dan bedoel ik niet de samenvattingen van culinair volksfilosoof Piet Huysentruyt rond het thema ‘wat hebben we vandaag geleerd?’ Maar toch, zijn ’ten eerste’, ’ten tweede’ en ’ten derde’ ritmeren het geheugen van heel wat literaire romans en filosofische traktaten.

Dertig jaar geleden was daar het immense succes van de Chinese Jung Chang die met Wilde zwanen, drie dochters van China drie generaties Chinese vrouwen opvoerde: zichzelf, haar mama en haar grootmoeder. Op die manier krijgt de lezer een eeuw Chinese geschiedenis voorgeschoteld, opgedist vanuit een vrouwelijk perspectief.

Ook in de jaren negentig — drie (!) jaar na Jung Changs bestseller, trouwens — zette Marianne Fredriksson met Anna, Hanna en Johanna het Scandinavische proza in het zonnetje. Haar verhaal over drie generaties sterke vrouwen in één familie leest als een swingend, feministisch pleidooi zonder drammerig te worden. In menige Vlaamse familie kregen dochters toen de voornamen uit Fredrikssons succesboek. Vooral Hanna en Johanna.

Panoramische kracht

Dat romanschrijvers graag drie generaties opvoeren heeft natuurlijk veel te maken met de panoramische kracht die in dergelijke constructies verborgen ligt. Stefan Hertmans paste het toe in zijn klassieker Oorlog en terpentijn om op die manier een hele eeuw Vlaamse (familie)geschiedenis te kunnen visualiseren. De focus ligt daarbij op de oorlogsdagboekjes van grootvader Urbain uit de Eerste Wereldoorlog.

De Oekraïens-Nederlandse debutante Lisa Weeda, die met Aleksandra momenteel hoge ogen gooit bij onze noorderburen en genomineerd is voor de shortlist van de Libris Literatuurprijs. Zij doet iets gelijkaardigs, maar dan met het stalinisme en de Tweede Wereldoorlog als brandpunt. Haar grootmoeder Aleksandra werd toen als tienjarig meisje door de nazi’s gedeporteerd naar een Duits werkkamp om er het dodelijke gas van de Holocaust te produceren.

Na de oorlog zou ze dan naar Nederland vluchten om er een nieuw leven op te bouwen. Weeda gaat zelfs nog een stapje verder door ook haar overgrootvader in het verhaal van haar kozakkenfamilie binnen te halen. Hierdoor komen zelfs de negentiende eeuw en Nikolaj Gogol in beeld.

Driemaal grote Hermes

Het hoeven trouwens niet altijd drie generaties te zijn die in één familieroman worden opgevoerd. Veel auteurs hakken hun vertelstof graag in drie grote moten. Het meest recente voorbeeld van dat literair drieslagstelsel is de roman Naar het paradijs van de nieuwste literaire sensatie Hanya Yanagihara. Deze Amerikaans-Hawaïaanse journaliste werd wereldberoemd met de megaroman Een klein leven.

In haar pas verschenen roman Naar het paradijs overbrugt ze drie eeuwen Amerikaanse geschiedenis met 1893, 1993 en 2093 als ankerpunten. Telkens wordt de staat van de wereld ten tijde van een pandemie verkend om te eindigen in een postapocalyptisch Amerika in 2093 waar dan een dictator de plak zwaait. De klimaatopwarming spreidde het bedje voor een totalitaire staat.

Om maar te zeggen hoe productief de fascinatie voor het getal drie wel is. Dat begon al in de klassieke oudheid met de cultus van Hermes Trismegistos, letterlijk: de Driemaal Grote Hermes. De Griekse Hermes en de Romeinse Mercurius waren boodschappers van de goden en schrijver-richtinggever bij belangrijke levenskeuzes. Zij zijn de Grieks-Romeinse transformatie van de Egyptische schrijversgod met het ibishoofd, Thoth. Hermes werd vereerd bij driesprongen waar het erop aankwam om — wie/welk van de drie? — de juiste weg te kiezen naar een zinvolle toekomst.

Oedipus vermoordde, zonder dat hij het wist, bij een driesprong zijn vader en nam vervolgens de afslag naar Thebe waar hij nietsvermoedend zijn moeder zou trouwen en bezwangeren. De gevolgen waren gruwelijk en leidden tot de moord en zelfmoord van een hele generatie nakomelingen. De Grieken en de Romeinen smulden van het verhaal en ook Hugo Claus maakte zijn Oedipus-versie.

Griekse drama’s en repojournalistiek

Het Griekse drama waarin de klassieke drieledige verhaalopbouw van begin/expositie, climax en anticlimax/einde werd scherp gesteld, werkte daarenboven grosso modo met drie personages. De confrontatie tussen een hoofdpersoon (protagonist) en tegenstander (antagonist) kreeg er commentaar bijgeleverd door een derde collectieve instantie: het koor op de achtergrond van de scène. De strijd tussen goed en kwaad werd dus door een derde van duiding voorzien.

Zelfs in de huidige journalistieke reportagestijl is die verteltechnische driedeling nog altijd terug te vinden. Toekomstige journalisten wordt op het hart gedrukt om bij verhalen steeds naar minstens twee getuigen of ervaringsdeskundigen op zoek te gaan uit twee tegenovergestelde kampen. Dus uit iemand van de regering versus iemand van de oppositie, een Palestijn versus een Jood, een klimaatjongere versus een oudere klimaatscepticus, een zegevierende militair versus een noodlijdende burger.

Op die manier krijgt het verhaal een dynamische vaart, kleur en smaak, zoals in de Griekse tragedies. Om het verwijt van goedkope polarisering en zwart-witstereotypering tegen te gaan zal een expert-professor het opgevoerde conflict in kwestie van context voorzien. Daar komt dan het Griekse koor weer om de hoek kijken.

De Egyptisch-Grieks-Romeinse, driewerf grote wegwijzer-schrijver Hermes is ook in het christendom binnengedrongen. Dat bewijst het theologische godsbegrip van de Triniteit of Drie-eenheid: de Vader, de Zoon en de Heilige Geest. De Heilige Geest heeft daarbij de platonische functie van demiurg, schepper of maker. Hij is het creatieve principe dat Vader en Zoon, macro- en microkosmos, in elkaar doet overvloeien. Karl Marx en Friedrich Engels ontleenden er hun dialectiek aan van these en antithese die op een hoger niveau via creatieve bemiddeling uitmonden in een overkoepelende synthese.

Derde keer goede keer

Kortom, het getal drie heeft belangrijke verdiensten die vaak ten onrechte in de schaduw staan van zijn collega’s een en twee, om van nul maar te zwijgen. Het blijkt dus dat het cijfer drie vooral synthetische kracht uitstraalt in literatuur, theologie én filosofie.

Wist u trouwens dat ook deze stukjes aan de regel van drie gehoorzamen? Na een eerste versie op zondag en een tweede revisie op maandag wordt het op de derde dag definitief ingevoerd in het opmaaksysteem om vervolgens bij u thuis te verschijnen. Derde keer goede keer?

Meer berichtjes van Frank Hellemans

Leven en werken van Maurice Gilliams: biografie op komst

BlogFrank Hellemans - 13/07/2022
Nee, Maurice Gilliams (1900-1982) was geen collaborateur. En ja, meer dan waarschijnlijk heeft de officieel kinderloze Gilliams dan toch een (buitenechtelijke) zoon. Annette Portegies, die al in 1999 de opdracht aanvaardde om een biografie over Gilliams te maken, presenteert eind augustus 2022 in Weerspiegeld [lees verder]

Waarom valt er na Remco Campert zo weinig te lachen in de letteren?

BlogFrank Hellemans - 05/07/2022
Filmkomedies genoeg en Vlaamse tv-series vol kolder, karikaturen en groteske grollen. Maar wanneer kan je als lezer nog eens (glim)lachen bij het lezen van een Nederlandstalige roman? Ooit schreven auteurs voor hun plezier en schuwden allesbehalve de lichtvoetige en humorvolle toets, zoals de pas overleden [lees verder]

Waar zijn de literaire cafés met Toots Thielemans en gogogirls gebleven?

BlogFrank Hellemans - 28/06/2022
Remco Campert was er ooit kind aan huis. En dichters als Paul Snoek, Patrick Conrad en H.C.Pernath kwamen er geregeld over de vloer. Die laatste maakte er zelfs een dodelijke val. En ja, ook Hugo Schiltz en Henri-Floris Jespers frequenteerden de Antwerpse privéclub Vecu van 1961 tot 1983. Je zou warempel [lees verder]

Stachanovist Stijn Streuvels: hard werken loont

BlogFrank Hellemans - 21/06/2022
Bij alle gekte rond Felix Timmermans, die met de heruitgave van zijn Boerenpsalm plots weer een renaissance beleeft, krijgt ook Stijn Streuvels (1871-1969) in de luwte van zijn Lierse generatiegenoot meer dan terecht nog een late hommage. Stijn Streuvels 150 jaar. Een internationale auteur met universele [lees verder]

Maak kennis met de Engelse Bart Van Loo: Dan Jones over de Britse royals

BlogFrank Hellemans - 15/06/2022
Begin 2022 verscheen Van Rome tot Rome waarin de 40-jarige Engelse historicus Dan Jones 1000 jaar westerse middeleeuwse geschiedenis op 600 bladzijden comprimeert. Op zijn best is hij echter in Vorsten van Albion, de wervelend vertelde geschiedenis van het huis Plantagenet dat de Engelse kroon vanaf [lees verder]

Is Joachim Pohlmann echt de enige rechtse Vlaamse schrijver?

BlogFrank Hellemans - 08/06/2022
Eigenlijk is het hilarisch: het driemaandelijkse literaire tijdschrift Deus Ex Machina (DEM) brengt een themanummer over rechtse auteurs maar vindt nauwelijks pennen die zich waagden aan een stand van zaken. Resultaat: veel buitenlandse namen in deze rechtse literaire canon. En gelukkig toch ook Joachim [lees verder]

Arm Vlaanderen en het rijke oeuvre van Gaston Durnez

BlogFrank Hellemans - 25/05/2022
Gaston Durnez (1928-2019), tijdens de laatste jaren van zijn leven ook Doorbraak-medewerker, blijft hot dankzij Davidsfonds-uitgever Toon Horsten. Meest recente en nog nooit gepubliceerde tekst van Durnez is diens beschouwing over Boerenpsalm van Felix Timmermans die nu bij de heruitgave ervan verscheen [lees verder]

Waar blijft die Herman de Coninck-zaal in Mechelse bib?

BlogFrank Hellemans - 18/05/2022
Op zondag 22 mei is het 25 jaar geleden dat de toen amper 53-jarige dichter Herman de Coninck in de straten van Lissabon na een hartaanval in de armen van collega-dichteres Anna Enquist dood neerzeeg. De verslagenheid was groot want De Coninck was niet alleen een populaire, graag gelezen dichter – [lees verder]

August Vermeylen: 150 jaar oud maar eeuwig jong

Recensie Frank Hellemans - 11/05/2022
Er zijn weinig Vlaamse literatoren die zo precies en scherp over hun tijd hebben geschreven als de Brusselse ‘more brains’-essayist August Vermeylen (1872-1945) die 150 jaar geleden op 12 mei is geboren. Zijn oproep voor gemeenschapsvorming en -kunst klinkt vandaag luider dan ooit: van Sammy Mahdi [lees verder]

Ultima-winnares Annelies Verbeke zet kortverhaal en vergeten schrijfsters op de kaart

BlogFrank Hellemans - 04/05/2022
Mooie geste om dit jaar Annelies Verbeke (46) de Ultima voor de letteren te gunnen. Ze debuteerde ooit als een komeet, ontpopte zich vervolgens tot koningin van het kortverhaal en valt de laatste jaren vooral op door haar onvermoeibare inzet voor collega-schrijfsters.
Slapeloos op de trein
Verbeke [lees verder]

Lachen is gezond en vooral subversief: Walter van den Broecks Uilenspiegel

Recensie Frank Hellemans - 03/05/2022
Iedereen heeft ooit wel eens gehoord van Tijl en zijn Nele, en van Lamme Goedzak. Maar wie kent het hele verhaal echt?
Het Franstalige origineel La légende d’Ulenspiegel van Charles De Coster uit 1867 nodigt niet direct uit voor een avondje leesvertier, wegens vrij langdradig en barok. Goed [lees verder]

Waarom het met een Vlaamsere Dikke Van Dale maar niet wil lukken

BlogFrank Hellemans - 27/04/2022
Eerst het goede nieuws: de zestiende editie van de nieuwe Dikke Van Dale doet zijn epitheton alle eer aan en biedt zomaar eventjes 5.160 bladzijden taalplezier. Maar dan het minder goede: Vlaamse woorden, zoals ‘goesting’, worden steevast als Belgische informele spreektaal getypeerd. En Vlaamse auteurs, [lees verder]

0
    0
    Jouw winkelmand
    Jouw winkelmand is leeg
      Bereken verzending
      Bon toepassen

      Bedankt!

      Je link is opgenomen. Hartelijk dank. We bekijken en plaatsen die zo snel mogelijk. Klik ‘Nog een link ingeven’ om een nieuwe link in te geven of klik op Terug om terug te gaan naar de vorige pagina.