450 jaar Opstand in de Nederlanden

De Opstand in de Nederlanden, die min of meer in het Zuiden begon in 1566, blijft fascinerende geschiedenis. In Nederland maakt het deel uit van het vaste geschiedeniscurriculum – de canon – en het collectieve geheugen. In het Zuiden zijn we ons vaak amper bewust van de impact van de 80-jarige oorlog die de Nederlanden verscheurde, ook letterlijk. En die voor een immense brain drain zorgde van Zuid naar Noord. Zonder scheiding van de Nederlanden geen VOC, geen Amsterdam, geen Haarlem, geen Republiek, geen bloeiende drukkunst … Elk nadeel heb z’n voordeel.

Anton van der Lem schreef in 1995 het boek De Opstand in de Nederlanden 1568-1648: De Tachtigjarige Oorlog in woord en beeld. De Opstand werd toen een verplicht eindexamenonderwerp. De bibliothecaris zag er wel iets in om de Opstand in een bevattelijke synthese te gieten, voor een breed publiek ontdaan van al te wetenschappelijk jargon, impressionistisch geschilderd, zonder al te veel details. Ik geef u het eindoordeel nu al mee. Hij is daar ontzetten goed in geslaagd. En niet alleen in woord. Ook in beeld. Want dit boek bevat, ondanks het ‘gewone’ boekformaat, tientallen prachtige plaatjes, inclusief de meest bekende en relevante. Al mocht een eindredacteur toch eens duidelijker de historische kaarten nakijken; daar is nog werk aan.

Opstand van Oranje

Na ruim anderhalve eeuw samengaan, revolteerden de drie westelijke kerngewesten van de Nederlanden tegen hun soevereine vorst. Het graafschap Vlaanderen, het hertogdom Brabant en het graafschap Holland (met Zeeland) verzetten zich tegen de tirannie van Filips II. Eens koning zette hij de intransigente katholieke politiek van zijn vader, en in de Nederlanden geboren en getogen, keizer Karel V voort. Intransigent, onverzoenlijk en onverdraagzaam, ontketende alle katholieke duivels om het protestantisme, in al zijn kleuren en geuren, te bestrijden, verbieden en verbannen in zijn gewesten. Willem van Oranje slaagde erin om de Nederlandstalige gewesten achter zich te krijgen en het verzet te leiden. Het kwam tot secessie, met het Plakkaat van Verlatinghe. Het leidde tot de scheuring van de Nederlanden op de militaire stellingen. De drie bulten die twee oude delen van Brabant delen zijn er vandaag nog getuige van. Gewapend verzet, oorlog, brandschatting, waterlinies om de vijand ver van te belegeren steden te houden… Ultiem leidde het tot een ‘verlichte’ Republiek in het Noorden en de katholieke contrareformatie in het Zuiden.

Klassiek

De Opstand is klassiek chronologisch opgevat. Wat de lezer voldoende structuur biedt. Het boek vat aan met een korte aanloop over het samengaan van wat de Zeventien Provinciën werden genoemd, Nederland, Vlaanderen of België — de begrippen werden door elkaar gebruikt. De ‘loyale oppositie’ tegen Filips nadat ie op de troon kwam en de geloofsvervolgingen van zijn vader continueerde, krijgt evenzeer aandacht. Maar de steekvlam van 1566, de Beeldenstorm, die de Nederlandse gewesten in vuur en vlam zetten, komt niet uit de verf. Zoals ook de sociaaleconomische omstandigheden van dat jaar — met misoogsten, hoge graanprijzen en bijkomende belastingen — niet aan bod komen. Meteen is dat de zwakte van het boek: het is net iets te veel een ‘klassieke’ top-down geschiedenis van landsheren, oorlog, soldaten, prinsen-politici en edele diplomaten. En veldslagen. De sociale omstandigheden, het dagelijkse leven, de impact van een met de wapens uitgevochten religieus conflict, komen te weinig aan bod. De migratiestromen die de krijgsverrichtingen veroorzaakten, behandelt Van der Lem dan weer wel. Ook de beweegredenen, interne en externe stimuli om de katholieke kerk te verlaten voor diverse vormen van protestantisme, in de stad of op het platteland, komen niet voldoende aan bod. De bewegingsoorlog en het krijgsverloop tussen het noordwesten en het zuiden en oosten — lees tussen Nederlandse opstandelingen (de geuzen!) en Spaanse troepen — krijgt meer aandacht dan ze misschien verdienen. Al zal een Nederlandse lezer daar misschien anders over denken.

Nation building

Laat die bemerking echter uw pret en interesse niet vergallen. Het maakt van Van der Lem een niet minder leesbaar en boeiend boek. Bovendien steek je ook veel nieuws op. Zoals het feit dat ‘de’ Spanjaarden — troepen van onze legitieme vorst; géén bezetters! — heel wat minder protestantse ketters vervolgde dan werd aangenomen. Ook geschiedschrijving speelt (speelde) een rol in de nation building van de Bevrijde Nederlanden. De jurist Hugo Grotius (De Groot) sprak bijvoorbeeld van 100.000 doden in de twee jaar na de Beeldenstorm. Volgens recent onderzoek zouden het er ongeveer 1300 geweest zijn. En ook de oorlog in ‘den Oost’ komt aan bod, wat voor mij toch compleet nieuw is. Spanje voerde niet enkel oorlog te land en ter zee in de Nederlanden. Ook in de koloniën in Oost-Azië werd strijd gevoerd; een reden waarom Zeeland en Holland de strijd bleven aanwakkeren.

Opstand online

Auteur Van der Lem is trouwens al jaren bezig met het onderhouden en actualiseren van een erg toegankelijke website over de Nederlandse Opstand. Op www.dutchrevolt.leiden.edu vind je alle recente bevindingen en publicaties met betrekking tot de natievormende periode. Maar evenzeer handige ‘educatieve’ tools zoals een tijdlijn, of een verklarende begrippenlijst.

Tot slot

In een slothoofdstuk ware het mooi geweest om over die mythevorming en de beoogde doelen ervan te lezen. Het heeft van de Republiek en later het koninkrijk een trots gidsland gemaakt, met de blik op de zee, met een assertieve handels- of koopmansgeest. Het maakt deel uit van het Nachleben van de Opstand. Hoe nationalisme en romantiek, in diverse bevolkingsgroepen, in Noord én Zuid, nog lang na de tweede scheiding van 1815, de Opstand ‘gebruikten’ en een plaats gaven in allerlei politieke (en in het Noorden ook religieuze) discours. Maar dat is een boek apart waard. We moeten het nu doen met een fascinerende chronologische geschiedenis, rijk geïllustreerd, boeiend geschreve, bijzonder mooi uitgegeven. Een standaardwerk dat het niet slecht zal doen onder de kerstboom!

De Opstand in de Nederlanden 1568-1648 | Van der Lem Anton

Paperback / softback | Nederlands | Vaderlandse geschiedenis

Voor elke Nederlander en Vlaming die in dit herdenkingsjaar snel wil achterhalen waar de Tachtigjarige Oorlog precies over ging, is dit het perfecte boek. De kern van de strijd lag in drie fundamentele rechten: vrijheid van godsdienst en geweten, recht op zelfbeschikking [lees verder...]

In stock

Meer berichtjes van Karl Drabbe

Verdeeldheid in eenheid

Recensie Karl Drabbe - 18/05/2021
De Lage Landen, zeg maar: de Benelux met een stuk van wat vandaag ‘Hauts de France’ heet en het Land van Kleef in Duitsland. Dat is zowat het gebied dat de Lage Landen sinds de middeleeuwen vormen. Een regio in de delta van de grote rivieren, waar een klimaatopwarming voor relatieve landbouwopbrengsten [lees verder]

100 jaar bedevaarten naar de IJzer

Recensie Karl Drabbe - 14/05/2021
In 2020 vond de honderdste IJzerbedevaart plaats. Wat ooit begon als een massamanifestatie in dorpen van gesneuvelde Vlaamse frontsoldaten uit de Eerste Wereldoorlog, evolueerde naar pacifistische colloquia in mineur aan de voet van de IJzertoren. De affiches van de honderd manifestaties werden nu gebundeld [lees verder]

De moord op Hitlers halfnicht

Recensie Karl Drabbe - 13/05/2021
‘Angelika Maria (Geli) Raubal (1923-1931) was een dochter van Angela Raubal, die een halfzus was van Adolf Hitler. Zodoende was Geli Raubal een halfnicht van hem.
Toen Hitler in 1929 een appartement betrok in München, werd zijn halfzuster Angela zijn huishoudster. Samen met Geli woonde [lees verder]

De eerste globalisering

Recensie Karl Drabbe - 13/04/2021
Als er één wetmatigheid de geschiedenis van de mensheid typeert, is het wel continuïteit. Ondanks alle grote theorieën of cesuren die mensen post hoc zien of verklaren in het verleden. Continuïteit is echter zo voor de hand liggend, dat ze weinig verrassend lijkt. Ze doet zich voor tegen de achtergrond [lees verder]

De Dietsche nationaalsocialist

Recensie Karl Drabbe - 11/04/2021
Het is prof. Bruno De Wever die Reimond Tollenaere in een artikel ‘De Dietse nationaalsocialist’ noemde. De meeste hardcore nazi’s in Vlaanderen zaten tijdens de Tweede Wereldoorlog bij DeVlag/Algemeene SS Vlaanderen. Tollenaere koos er echter voor binnen het VNV te blijven, de grootste collaboratiebeweging, [lees verder]

Europees aanmodderen

Recensie Karl Drabbe - 09/04/2021
Aanmodderen. Of voortmodderen. Er is allicht een nuanceverschil. Het ene werkwoord klinkt al minder uitgesproken negatief dan het andere. Volgens Caroline De Gruyter is voortmodderen het motto van zowel de Oostenrijkse Habsburgmonarchie als van de Europese Unie. Ook slordigheid, gekluns, halfbakken compromissen [lees verder]

Moorden in Dresden

Recensie Karl Drabbe - 13/03/2021
Dresden, 1944-1945. De historische stad kreunt onder de bombardementen van de geallieerden. Tienduizenden Duitsers vluchtten uit het oosten voor de Rode Russen. Het Derde Rijk loopt op zijn laatste benen; Hitlers wonderwapen laat het afweten. En als klap op de vuurpijl krijgt de politie er te maken met [lees verder]

BDW: docusoap wordt boek

Recensie Karl Drabbe - 06/03/2021
‘Politiek is een slecht toneelstuk met briljante acteurs.’ Die oneliner hanteert Bart De Wever wel vaker. Het net verschenen boek In het hoofd van Bart De Wever sluit er ei zo na mee af. Datzelfde boek kan je recenseren met een parafrase daarvan: ‘een slecht boek met briljante acteurs’.
[lees verder]

Ik ga op expeditie, en ik neem mee…

Recensie Karl Drabbe - 25/02/2021
‘Ik ga op reis, en ik neem mee…’ U speelde het spelletje als kind zeker ook. Of u speelt het weleens met kinderen en/of kleinkinderen. Eindeloos plezier in de auto, op weg naar een verre vakantiebestemming gegarandeerd. Al kunnen vakantiebestemmingen ons hoogstens doen wegdromen van [lees verder]

Covid doodt, eenzaamheid ook

Recensie Karl Drabbe - 01/02/2021
Wie dacht dat de lockdown een ‘leuke, luie, ontspannende periode zou worden — de hele dag voor de buis of met een spannend boek en een lekker wijntje — had het mis’. Denk maar aan jonge gezinnen met kinderen op een klein appartement. Afstandsonderwijs in arme gezinnen, waar niet voldoende [lees verder]

De middeleeuwen waren anders

Recensie Karl Drabbe - 12/01/2021
De middeleeuwen kwamen ten einde met de renaissance, het quatrocento. Toen zochten geleerden en kunstenaars in Italië terug aansluiting bij het roemrijke verleden van het ‘beschaafde’ Oude Rome. Letterlijk slaat het op de ‘wedergeboorte’ van de ‘Klassieken’. De tien [lees verder]

Complotdenkers, carrièrejagers en charlatans

Recensie Karl Drabbe - 22/12/2020
De vrijmetselarij is wereldwijd gebaseerd op Grote Principes die ook de Franse Revolutie – en vandaag de Franse Republiek – kenmerken: vrijheid, gelijkheid, broederschap. Of bij uitbreiding vrijheid, gewetensvrijheid, religieuze verdraagzaamheid, democratie, wereldburgerschap. Van een goede man een [lees verder]

0
    0
    Jouw winkelmand
    Jouw winkelmand is leeg
      Bereken verzending
      Bon toepassen

      Bedankt!

      Je link is opgenomen. Hartelijk dank. We bekijken en plaatsen die zo snel mogelijk. Klik ‘Nog een link ingeven’ om een nieuwe link in te geven of klik op Terug om terug te gaan naar de vorige pagina.