20 jaar na 9/11: op weg naar literaire navelstaarderij van de eigen sekse of huidskleur?

Waar was jij toen op 9/11 twintig jaar geleden de wereld stilstond? Ik was die avond godbetert op een literair feestje, zoals dat vandaag nog nauwelijks bestaat. Uitgeverijconcern WPG, twintig jaar geleden het allesoverheersende literaire moederhuis van onder andere De Bezige Bij, Arbeiderspers, Querido en Athenaeum, stelde halfjaarlijks zijn nieuwe uitgaves voor in Antwerpen met een natje en een droogje, en de mogelijkheid om informeel van gedachten te wisselen met toenmalige coryfeeën als Hugo Claus, Ilja Leonard Pfeijffer of Remco Campert.

Memorabele verjaardag

Die fameuze dinsdagavond echter niets van dat alles. Een handjevol literati vroeg zich bedremmeld af wat er die dag eigenlijk gebeurd was, en door wie. Het zou nog even duren voor Al Qaeda in beeld kwam als nieuwe terroristische franchise. Iedereen keek toen naar de Palestijnen.

Ja, Eddy van Vliet, was die avond present. Hij had net met Vader zijn ontroerende, poëtische zoon-vader biecht gepleegd. Wisten we veel dat deze Antwerpse dichter een jaar later zou worden begraven. Van Vliet verjaarde zelfs die elfde september en werd 59. Er volgde een ironische toast op zijn memorabel jubileum. En Van Vliet voegde er gevat aan toe dat hij in schoon gezelschap verkeerde want ook Bertje Anciaux en Filip Dewinter bliezen die dag de kaarsjes uit.

Literaire zomervakantie voorbij

Dat de literatuur, ook de Nederlandstalige, na deze spectaculaire aanval op Amerika en het Westen, niet meer dezelfde zou zijn, stond die avond eveneens vast. De Nederlandse journalist-dichter Michaël Zeeman schreef op 14 september 2001 in de Volkskrant dat elke schrijver nu wel zijn postmoderne vrijheid en blijheid vaarwel mocht zeggen: ‘Aan de sfeer dat er niets op het spel zou staan zolang het maar goed gaat met het postmodernisme en het neoliberalisme, is gewelddadig een correctie toegebracht.’ Het door Francis Fukuyama bejubelde einde van de geschiedenis was definitief voorbij en daarmee konden ook de talige spelletjes worden ingepakt. In een column even later zette hij zijn diagnose op scherp. ‘Het ineenzijgen van die twee torens’, zo Zeeman, heeft een einde gemaakt aan ‘de lange zomervakantie van een zorgeloos postmodernisme en een vrolijk cultuurrelativisme.’

De Amerikaanse romanliteratuur nam hierin het voortouw. Grote sociaalrealistische familieromans maakten weer ophef: van Laat de aarde maar draaien van Colum Mc Cann tot Extreem luid en ongelooflijk dichtbij van Jonathan Safran Foer en Vallende man van Don DeLillo. In de Vlaamse letteren was het toen nog niet zover. De ‘terreur’ van de globalisering werd in allegorische romans van Paul Verhaeghen (Omega Minor) en Peter Verhelst (Zwerm) via barokke kunstmatigheid uitvergroot. Verhaeghen verkoos na zijn exploot voortaan uitsluitend als cognitieve psycholoog-docent aan een Amerikaanse universiteit door het leven te gaan. Verhelst brak definitief door met zijn 666 bladzijden – het getal van het beest! – tellende conceptuele monstrum. De coronapandemie zorgde nu zelfs voor een heruitgave. Suggereerde Verhelst immers niet met zijn prometheïsche ‘Homo Invictus Viralis’ dat de uitzwermende, parasiterende mensheid zichzelf in een heus ‘Virutopia’ aan het liquideren was? Tja, van conceptuele kunst gesproken …

Nieuwe ernst

Al snel zou blijken dat nine eleven de literatuur ook op haar grondvesten zou doen daveren, maar niet in de richting van de apocalyptische waanbeelden van Verhaeghen en Verhelst. Wel integendeel, de romanschrijver ging zich meer en meer bezinnen op zijn roots. Literatuurwetenschapper Thomas Vaessens vermoedde al in 2009 dat ‘de nieuwe ernst’ van de Amerikaanse romanschrijvers van hierboven aanstekelijk zou werken voor de Nederlandstalige romanschrijvers. Oprechtheid en authenticiteit werden de codewoorden voor een renaissance van de realistische roman.

Dat de literaire cultuur in het nieuwe millennium een subcultuur was geworden die in de artistieke hiërarchie andere cultuursectoren moest laten voorgaan – van film en reality televisie tot gaming en digitale kanalen – was toen ook al duidelijk. De letteren werden in het hoekje gedrumd, zeg maar, en schrijvers ging op zoek naar een nieuwe urgentie, zoals dat heette, voor het slijten van hun handelswaar. Gedaan met de postmoderne ivoren torens. Die waren immers in het terroristische geweld met de grond gelijk gemaakt. Auteurs, van Stefan Hertmans en Erwin Mortier tot Jeroen Olyslaegers, wilden de band met hun publiek herstellen en gingen in historisch gedocumenteerde romans andere cataclysmen in onze geschiedenis in familieromans verpakken. Of het nu de Eerste of de Tweede Wereldoorlog was, de Kruistochten of de Beeldenstorm in de zestiende eeuw: de eigen geschiedenis kreeg opnieuw een duidelijk gezicht, met de nodige nuances aangebracht.

Van grote tot kleine geschiedenis

Het succes van de reality televisie – ‘Het leven zoals het is’ op de camping, bij de politie en nu in het leven van BV’s – was hieraan zeker niet vreemd. Dat de literaire non-fictie ondertussen ook een steile opgang maakte met historische reconstructies van die eigen grote of kleine geschiedenis – zie Geert Mak, Jan Brokken, David Van Reybrouck, Bart Van Loo en Margot Vanderstraeten – liet fictieschrijvers trouwens ook niet onberoerd. De globalisering en mediatisering van terroristische aanslagen wierp schrijvers terug op de eigen biotoop. Resultaat: een hoogconjunctuur van historische of historiserende literatuur die, zoals gezegd, vaak de grote ‘eigen’ geschiedenis ambieerde, al dan niet via de exploratie van de ‘eigen’ familie. Literaire narcisten als Connie Palmen en Kristien Hemmerechts pakten bij voorkeur met het eigen leventje uit, al dan niet gekruid met herinneringen aan hun bekende partners.

De opgang van deze genealogische, identitaire literatuur was blijkbaar het antwoord op de terroristische dreiging. De botsing van de beschavingen, zoals die iconisch met nine eleven begon, leidde tot zelfonderzoek. De laatste jaren, zeker in de romanliteratuur, deed het identitaire verhaal in de veranderende gendercontext van zich spreken. De spannendste boeken, ook in de Nederlandstalige letteren, zijn nu vaak van transgenders of niet-binaire auteurs.

Denk maar aan het succes van Marieke Lucas Rijnevelds beide romans De avond is ongemak en Mijn lieve gunsteling, en de huidige buzz rond debutant (m/v/x) Sofie Tobi Lakmakers De geschiedenis van mijn seksualiteit. In zekere zin stond Marjolijn Februari, die nu als Maxim Februari door het leven gaat, aan de wieg van deze nieuwe identitaire wending in de Nederlandstalige letteren. De aparte sensibiliteit van het ‘eigen’ vloeibare geslacht is nu de inzet van de literatuur geworden. Daar kan het woke discours van Black Lives Matter of van de migrantenidentiteit tussen twee culturen ook nog wel bij.

Reservaat voor gelijkgezinden

De impact van nine eleven leidde dus tot een extreme fragmentering van het wereldbeeld. Grote verhalen worden meer en meer afgezworen. Het is blijkbaar zaak om de eigen stek in die grote boze wereld te herontdekken: van je huidskleur of je sekse. Literaire navelstaarderij is daarbij niet denkbeeldig. Straks dreigen de letteren tot een ‘subsubcultuur’ te degraderen en te verschrompelen tot een reservaat of safe space van én voor gelijkgezinden. Te vergelijken met de nichestatus van off off Broadway-toneelstukken.

Of slaat de slinger weer de andere kant op?

Meer berichtjes van Frank Hellemans

Leven en werken van Maurice Gilliams: biografie op komst

BlogFrank Hellemans - 13/07/2022
Nee, Maurice Gilliams (1900-1982) was geen collaborateur. En ja, meer dan waarschijnlijk heeft de officieel kinderloze Gilliams dan toch een (buitenechtelijke) zoon. Annette Portegies, die al in 1999 de opdracht aanvaardde om een biografie over Gilliams te maken, presenteert eind augustus 2022 in Weerspiegeld [lees verder]

Waarom valt er na Remco Campert zo weinig te lachen in de letteren?

BlogFrank Hellemans - 05/07/2022
Filmkomedies genoeg en Vlaamse tv-series vol kolder, karikaturen en groteske grollen. Maar wanneer kan je als lezer nog eens (glim)lachen bij het lezen van een Nederlandstalige roman? Ooit schreven auteurs voor hun plezier en schuwden allesbehalve de lichtvoetige en humorvolle toets, zoals de pas overleden [lees verder]

Waar zijn de literaire cafés met Toots Thielemans en gogogirls gebleven?

BlogFrank Hellemans - 28/06/2022
Remco Campert was er ooit kind aan huis. En dichters als Paul Snoek, Patrick Conrad en H.C.Pernath kwamen er geregeld over de vloer. Die laatste maakte er zelfs een dodelijke val. En ja, ook Hugo Schiltz en Henri-Floris Jespers frequenteerden de Antwerpse privéclub Vecu van 1961 tot 1983. Je zou warempel [lees verder]

Stachanovist Stijn Streuvels: hard werken loont

BlogFrank Hellemans - 21/06/2022
Bij alle gekte rond Felix Timmermans, die met de heruitgave van zijn Boerenpsalm plots weer een renaissance beleeft, krijgt ook Stijn Streuvels (1871-1969) in de luwte van zijn Lierse generatiegenoot meer dan terecht nog een late hommage. Stijn Streuvels 150 jaar. Een internationale auteur met universele [lees verder]

Maak kennis met de Engelse Bart Van Loo: Dan Jones over de Britse royals

BlogFrank Hellemans - 15/06/2022
Begin 2022 verscheen Van Rome tot Rome waarin de 40-jarige Engelse historicus Dan Jones 1000 jaar westerse middeleeuwse geschiedenis op 600 bladzijden comprimeert. Op zijn best is hij echter in Vorsten van Albion, de wervelend vertelde geschiedenis van het huis Plantagenet dat de Engelse kroon vanaf [lees verder]

Is Joachim Pohlmann echt de enige rechtse Vlaamse schrijver?

BlogFrank Hellemans - 08/06/2022
Eigenlijk is het hilarisch: het driemaandelijkse literaire tijdschrift Deus Ex Machina (DEM) brengt een themanummer over rechtse auteurs maar vindt nauwelijks pennen die zich waagden aan een stand van zaken. Resultaat: veel buitenlandse namen in deze rechtse literaire canon. En gelukkig toch ook Joachim [lees verder]

Arm Vlaanderen en het rijke oeuvre van Gaston Durnez

BlogFrank Hellemans - 25/05/2022
Gaston Durnez (1928-2019), tijdens de laatste jaren van zijn leven ook Doorbraak-medewerker, blijft hot dankzij Davidsfonds-uitgever Toon Horsten. Meest recente en nog nooit gepubliceerde tekst van Durnez is diens beschouwing over Boerenpsalm van Felix Timmermans die nu bij de heruitgave ervan verscheen [lees verder]

Waar blijft die Herman de Coninck-zaal in Mechelse bib?

BlogFrank Hellemans - 18/05/2022
Op zondag 22 mei is het 25 jaar geleden dat de toen amper 53-jarige dichter Herman de Coninck in de straten van Lissabon na een hartaanval in de armen van collega-dichteres Anna Enquist dood neerzeeg. De verslagenheid was groot want De Coninck was niet alleen een populaire, graag gelezen dichter – [lees verder]

August Vermeylen: 150 jaar oud maar eeuwig jong

Recensie Frank Hellemans - 11/05/2022
Er zijn weinig Vlaamse literatoren die zo precies en scherp over hun tijd hebben geschreven als de Brusselse ‘more brains’-essayist August Vermeylen (1872-1945) die 150 jaar geleden op 12 mei is geboren. Zijn oproep voor gemeenschapsvorming en -kunst klinkt vandaag luider dan ooit: van Sammy Mahdi [lees verder]

Ultima-winnares Annelies Verbeke zet kortverhaal en vergeten schrijfsters op de kaart

BlogFrank Hellemans - 04/05/2022
Mooie geste om dit jaar Annelies Verbeke (46) de Ultima voor de letteren te gunnen. Ze debuteerde ooit als een komeet, ontpopte zich vervolgens tot koningin van het kortverhaal en valt de laatste jaren vooral op door haar onvermoeibare inzet voor collega-schrijfsters.
Slapeloos op de trein
Verbeke [lees verder]

Lachen is gezond en vooral subversief: Walter van den Broecks Uilenspiegel

Recensie Frank Hellemans - 03/05/2022
Iedereen heeft ooit wel eens gehoord van Tijl en zijn Nele, en van Lamme Goedzak. Maar wie kent het hele verhaal echt?
Het Franstalige origineel La légende d’Ulenspiegel van Charles De Coster uit 1867 nodigt niet direct uit voor een avondje leesvertier, wegens vrij langdradig en barok. Goed [lees verder]

Waarom het met een Vlaamsere Dikke Van Dale maar niet wil lukken

BlogFrank Hellemans - 27/04/2022
Eerst het goede nieuws: de zestiende editie van de nieuwe Dikke Van Dale doet zijn epitheton alle eer aan en biedt zomaar eventjes 5.160 bladzijden taalplezier. Maar dan het minder goede: Vlaamse woorden, zoals ‘goesting’, worden steevast als Belgische informele spreektaal getypeerd. En Vlaamse auteurs, [lees verder]

0
    0
    Jouw winkelmand
    Jouw winkelmand is leeg
      Bereken verzending
      Bon toepassen

      Bedankt!

      Je link is opgenomen. Hartelijk dank. We bekijken en plaatsen die zo snel mogelijk. Klik ‘Nog een link ingeven’ om een nieuwe link in te geven of klik op Terug om terug te gaan naar de vorige pagina.